سرشت علم(۳)؛ مبحث نظم در گیتی‌

دوشنبه, ۱۸ام تیر, ۱۳۹۷
اندازه قلم متن

دکتر ریموند رخشانی *

مقاله و فایل صوتی سوم:

مبحث نظم در گیتی‌ [۱]

چَرخه­ ی ایده‌آل روش علمی[۲]‌ که بر اساس چهار گام و مرحله – یعنی ۱- ‌ مُشاهدات،  ۲- طرح­سازی، ۳-  فرضیه­ پردازی و بالاخره ۴-  پیش­بینی‌ – بنیان گذاشته ­شده ­است اغلب و در بیشتر موارد (و نه در هر موردی) کار می‌کند زیرا که علم کوششی انسانی­ست که نقشِ بخت و شانس و الهام و وحی و همچنین اشتباه و پیش­ اِنگاشت را در آن نمی­توان نادیده گرفت.

  • اشتباه‌هایِ صادقانه، چه در متد و چه در اجرا، بخش اجتناب ­ناپذیری از فرآیند علمی‌ هستند. تقاضایِ فرآیند علمی‌ برای تجدید تولید آزمون­ها و تکرار نتایج، در نهایت این اشتباهات را از میان برمی­دارد.
  • تخلفات و تقلبات علمی[۳] در این فرآیند بندرت کارساز هستند زیرا که روشِ علمی‌ و تقاضا برایِ تکرارپذیریِ نتایج، بالاخره آن‌ها را تصحیح کرده و تخلفات و تقلبات را آشکار می­سازد.

البته روش علمی همچنین متکی‌ بر ثبت و نگهداریِ دقیقِ اسناد و مدارک مشاهدات آدمی‌ نیز هست . برای تنها یک نمونه، زندگی ‌علمیِ پلینی[۴] دولتمرد و دانشنامه­ نگارِ قرنِ اول میلادی (۲۳-۷۹) چنین نوشته شده­است.

  • پلینی که در اصل از نژاد ژرمانی بود و افسر سواره­نظام روم شد، در شهر ناپل به عنوانِ مسئول رسیدگی و اداره­ی مستعمرات اسپانیولیِ روم به کار پرداخت.
  • وی برای دانشنامه­ی (انسیکلوپدی[۵]) خود بنام “تاریخ طبیعت” که شامل ۳۷ کتاب است و همگی‌ ثبت و نگهداریِ دقیق اسناد و مدارک هستند، شناخته شده­است.

پلینی در سال ۷۹، هنگامیکه که برای ثبت دقیقِ آتشفشانِ کوه ورسوویوس[۶] به آنجا رفته بود، بهنگام آتشفشانی کشته­شد.

اگرچه برای دانشمندان مدرن هر مشاهده و هر اندازه­گیری بیانگر حقیقتی قابلِ­اثبات و عینی است و نتیجتاً حاویِ معنا و مفهومی‌ خاص و ویژه است، اما در چَرخه­ی ایده‌آل روشِ علمی‌ اهمیت مشاهده بعنوان گام و مرحله­ی نخستین، در همه­ی موارد، همیشه آشکار و مورد تایید و قبول همگانی نبوده­است.

  • برای مثال ارسطو بر این باور بود که اگرچه حس‌های پنجگانه نقش مهمی‌ برای شناخت جهانِ طبیعی بازی می­کنند اما برای وی و شاگردان­اش، تدبیر و منطق و نه احساسات خطاپذیر[۷] داورانِ نهایی‌ حقیقت شمرده می‌شدند.
  • بسیاری محققینِ کهن و ارباب ادیان (بویژه ارباب ادیانِ ابراهیمی) که کار تعلیم و تربیت در دنیایِ کهن را در اختیار داشتند، طرز فکر ارسطویی) تفکر و ذهنی­گرایی و قیاس (را بر مشاهدات مستقل و تکرارپذیر رجحان داده، پیشرفت‌هایِ علمی‌ را برای حدودِ ۲۰۰۰ سال (تا حدود ۱۶۵۰ میلادی) مسدود کرده بودند.[۸] فلاسفه هم در این دوران مستقیما با ارباب ادیان همکاری داشتند. در واقع بسیاری از ارباب ادیان خود فیلسوف بودند و یا فیلسوف‌هایی‌ را در کنار خود داشتند. متون مذهبی‌ دوران تیرگی تنها متونی هستند که از آن دوران باقی‌ مانده­اند. این متون بهترین مدارک همکاری فلاسفه و کلیسا در جلوگیری از هرگونه تخطی از تفکر ارسطویی و در مواردی از تفکر افلاطونی هستند.
  • مخالفت شدید کلیسا در قرن ۱۷ با گالیله که با استفاده از تلسکوپ سیارات را مشاهده کرده بود، ریشه در همان تفکر ارسطویی ) تفکر و قیاس بجای تجربه و آزمون و مشاهده­ی مستقل (داشت. پس از اینکه گالیله با مشاهدات تلسکوپی به نقصان‌های ماه (حفره­ها) و خورشید (لکه­های خورشیدی) اشاره کرد، همکاران و هم­دوره­ای‌هایِ وی از نگاه کردن به نقصان‌ها از درونِ تلسکوپ خودداری کردند و کلیسا هم نخست وی را شخصی‌ دچار هذیان نامید.

اگرچه می­توان اتکاپذیری بر احساسات و قابلیت اعتماد و اطمینانِ به احساسات را مورد پرسش قرار داد اما کم­وبیش هر فردی، تا حدودی، با استفاده از آنها جهانِ فیزیکی‌  را پیش­بینی‌ می‌کند. ساده‌ترین مشاهدات قابلِ­اثبات وقایعی­اند که دیگربار و دیگربار در زندگی‌ اتفاق می­افتند. برای نمونه

  • همه­ی اجسام هنگامیکه از دست ما می­افتند، به نحوی عمودی سقوط می­کنند و هنگامیکه پرتاب می­شوند مسیری انحنایی را دنبال می­کنند.
  • و یا بسیاری از اجسامِ نجومی مداری قابل پیش­بینی‌ دارند.

برخی‌ جوامع کهن باور خود به قابلیت پیش­بینی‌ حرکت خورشید و ماه را در احداث بنا‌هایی‌ عظیم گذاشتند که ستون‌ها و دیگر ساخت‌های آنها با تقویم‌شان همخوانی داشت و با حرکتِ اجسام نجومی هم­راستا بود.

  • یکی‌ از کهن‌ترین نمونه‌هایِ باورهایِ آدمی‌ برای پیش­بینی‌ طبیعت آرامگاهی ۵۰۰۰ ساله برای رهبری از آدمیان کهنِ آن مرز و بوم در شهر نیوگِرِینج [۹] ایرلند است که ستون‌هایِ سنگی‌ آن کاملا با غروب و طلوع خورشید هم­راستاست[۱۰].
  • بنای معروف­تر استون­هنج (که قدمتی پیش از اهرامِ ثلاثه دارد) بر فلات سالیسبوری[۱۱]  در جنوبِ کشور کنونی انگلستان نمونه­ی دیگری از باورهای آدمی‌ و تقویمی پیچیده بر اساسِ حرکت اجسام است.[۱۲]

برای بسیاری از فرهنگ‌های کهن، بویژه برای پیش­بینی‌‌هایِ نجومی و یا برای جهت­یابی در دریانوردی، دانستنِ موقعیت ماه و دیگر سیارات از اهمیت بسزایی برخوردار بود.

گردش اجسامِ سماوی پیچیده­اند. برایِ مثال حرکت مریخ در بروج، در آغاز سال، نخست سریع و رو به جلوست و هر از چند ماه آهسته و رو به عقب. توضیحِ چنین گردشی و ساختنِ الگو‌های حرکتِ اجسامِ سماوی در منظومه­ی خورشیدی چالشی بزرگ برای ستاره­شناسان و منجمان قدیمی‌ بود.

یکی‌ از نخستین توصیف‌های حرکت اجسام سماوی که موقعیت ستارگان را به نحوی آزمون­پذیر پیش­بینی‌ می­کرد الگوی بسیار موفقِ بطلمیوس اسکندری[۱۳] (میلادی  ۱۰۰-۱۷۰(بود.

  • بطلمیوس که آتِنی­الاصل و زاده شده در مصر بود با مطالعه­ی کارهای ستاره­شناسانِ مصری و بابِلی و آتِنی به جمع‌آوری مشاهداتِ نجومی خود پرداخت.
  • او چنین بحث کرد که زمین ثابت و در مرکز گیتی‌ است.
  • الگویِ بطلمیوسی بر این پیش­اِنگاشت ساخته شد که بقیه­ی سیارات در مدار‌هایی‌ کاملا دایره­وار و بی‌نقص به دورِ زمین در چرخش­اند. به باور او کیهان در سرحد کمال و بی­نقصی موجودیت داشت.
  • این در واقع با اساس کیهان­شناسی‌ ارسطویی همخوانی داشت و بطلمیوس آن را پذیرفته بود، اما الگوی خود را در نجوم زمانه­ی خویش جا انداخت.
  • علیرغم پیچید­گی­اش، الگوی بطلمیوسی در پیش­بینی‌ موقعیت سیارات نسبتا موفق بود و برای بیش از ۱۴۰۰ سال مورد استفاده قرار گرفت. تنها در قرنِ ۱۶ میلادی است که نخستین اجرای روشِ علمی‌ و مشاهداتِ دقیق­تر منجر به قبول الگویِ ستاره­شناختیِ متفاوتی گردید.

[۱]

پرسشی داریم زین راهِ نهان                    از برایِ درکِ اسرارِ جهان

مشیِ خود را از فضا آغاز کن                 در جوارِ ماجراهایِ زمان

[۲]

Ideal cycle of the scientific method

[۳]

Scientific fraud

[۴]

Pliny

[۵]

Encyclopedia

[۶]

Mt. Versuvius

[۷]

Logic and reason, and not the fallible senses

[۸]

Trefil, J.S. and Hazen, R.M. The Sciences, An Integrated Approach, 2nd Edition. New York: Wiley, 1997.

[۹]

Newgrange

[۱۰]

Aligned

[۱۱]

Stonehenge on Salisbury Plain

[۱۲]

Hawkings, G.S. Stonehenge Decoded. New York: Doubleday, 1965.

[۱۳]

Ptolemy of Alexandria

—————–

* دکتر ریموند رخشانی:

من ریموند رخشانی هستم و حوزه کارشناسی من مهندسی‌ سیستم‌ها است، و تخصص من در بکارگیری اندیشه سیستمی‌ برای انتقال فن آوری و اجرا و پیاده سازی تولید فراورده‌های نوین می‌‌باشد.

در این سلسله از مقالات و فایل‌های صوتی، کوشش می‌‌کنم که علم مدرن را (به فارسی‌) از پایه به دوستانی که علاقمند هستند، ارائه کنم، و از اساتید، پژوهشگران و اندیشمندان عزیز خواهشمندم که لینک‌ها را به دوستان و بویژه به جوانان دانش پژوه ایرانی‌ (که امکان آشنایی نظام مند با علم مدرن را به فارسی‌ ندارند) ارسال فرمائید

بخش ۱ این نوشته

بخش ۲ این نوشته


به کانال تلگرام سایت ملیون ایران بپیوندید

هنوز نظری اضافه نشده است. شما اولین نظر را بدهید.