نگاهی از درون به روز خبرنگار

یک روز مهربانی ؛ سال ها نامهربانی

طالبان با اشغال سفارت ايران، محمود صارمی را از پشت ميزش، که يک بشکه بود، بلند کردند و به زيرزمين سفارت بردند، او را بلافاصله و بدون محاکمه تيرباران و در حياط مدرسه ای دفن کردند. در دوره طالبان که موبايل و حتی خبررسانی تلفنی جرم محسوب می شد، صارمی خبرنگار ايرنا از معدود افرادی بود که علی‌رغم خطری که تهديدش می کرد، خبررسانی را ادامه داد تا اينکه مخالفان جريان آزاد اطلاعات او را به قتل رساندند. ۱۷ مرداد روز درگذشت محمود صارمی در سال ۱۳۷۷ خورشيدی ‌روز"خبرنگار" نام گرفت.

پس از سال ۷۶ و شروع دوران تازه مطبوعات، اغلب افرادی که جلب اين حوزه شدند، جوانان بودند. اين جوانان با علاقه و بدون اندک چشم‌داشتی، فعاليت حرفه ای را پی گرفتند. بسياری از آنان به حداقل ها راضی بودند وکاری که می کردند ونام آن، برايشان از حقوق دريافتی اهميت بيشتری داشت. بر اين اساس آنان تا چند سال، حتی حقوق اوليه خود را پيگيری نکردند .

بعدتر با تلاش انجمن صنفی روزنامه نگاران و پيگيری ويژه خبرنگاران حوزه وزارت کار،شغل خبرنگاری درفهرست مشاغل سخت و زيان آور وزارت کار قرارگرفت. با اين وجودخبرنگاران به دليل نبود نظام صنفی کارآمد، نداشتن بيمه و قراردادهای محکم کاری، معمولا شکاياتی مبنی بر رعايت نشدن حقوق صنفی شان از سوی کارفرماها دارند. چرا که شرايط سخت کاری در کنار عدم اطمينان از وضعيت استخدامی مانع از انجام وظايف حرفه‌‏ای آنها می‌‏شود.

محمد صحفی، معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد می گويد: به دليل اينکه مديران نشريات با خبرنگاران خود قراردادهای رسمی و قانونی نمی‌بندند و به جای آن از شرکت‌های پيمانکاری استفاده می‌کنند نمی‌توان آمار دقيقی راجع به تعداد خبرنگاران و روزنامه‌نگاران کشور اعلام کرد.

پايين بودن ميزان حقوق ها باعث می شود که اغلب خبرنگاران مجبور به کار در چند رسانه به طور همزمان باشند . اغلب خبرنگاران شاغل در روزنامه ها ۶ روز در هفته کار می کنند. ۱۵ ساعت در روز. که طبعا اين اندازه کار با اصول کار خبرنگاری در تضاد عميق قرار می گيرد، واز کيفيت کار می‌کاهد.

در ايران ۱۰ انجمن صنفی و يا حرفه‌ای تحت عنوان مطبوعات و روزنامه‌نگاری در سطح ملی فعال هستند همچنين ۳۰ خانه مطبوعات در استانها وجود دارد که کانونی برای فعاليت مديران مطبوعات و روزنامه‌نگاران در استانها است.
اما انجمن های صنفی مطبوعات از گزند سياست در امان نيستند. دبير انجمن روزنامه‌‏نگاران جوان، با انتقاد از اينکه برخی انجمن‌‏های صنفی مربوط به روزنامه‌‏نگاران به جای پرداختن به مشکلات روزنامه‌‏‏نگارانی که به آنها رای داده‌‏اند، براساس عقايد ذهنی خود عمل می‌‏کنند، وضعيت روزنامه‌‏نگاری در جامعه ايران را" بسيار نگران‌‏کننده" می خواند.

از اين روست که بسياری از خبرنگاران با بالاتر رفتن سن و تشکيل خانواده ترجيح می دهند به منبع درآمدی مطمئن بينديشند. آنان يا به روابط عمومی ادارات می روند يا انتشار نشريات داخلی را پی می گيرند. کاری که اغلب با علايق آنان همخوان نيست.
فريباداوودی مهاجر، دبير انجمن صنفی روزنامه نگاران جوان با اظهار تاسف نسبت به اينکه روزنامه‌‏نگاری در ايران در دست جناح‌‏های سياسی قرار دارد می گويد: کارگزاران جناح‌‏‏های سياسی حداکثر استفاده را ازروزنامه‌‏نگاران می‌‏کنند اما حاضر نيستند به حداقل تعهدات صنفی خود در قبال آنها عمل کنند .

خود سانسوری
روزنامه نگاری در ايران از اصولی پيروی می کند که معمولا در هيچ يک از کتاب های آموزشی مربوط به اين رشته وجود ندارد. بيشتر روزنامه نگاران در سالهای گذشته مجبور شده اند در مورد برخی مسائل اصولا مطلبی ننویسند. خطوط قرمز در حاشيه کار خبرنگاران بسيار زيادند. خبرنگار در هر حوزه ای که کار می کند به مواردی برمی خورد که با نامهای آشنای سياسی در تقابل قرار می گيرد.

گاهی آنچه می يابد به دليل تقابل با نظرات افراد داخل حکومت قابل چاپ نيست وگاه اخبار با روابط شخصی صاحب رسانه ای که در آن به کار مشغول است در تضاد قرارمی گيرد. روزنامه نگار بايد دايم نگران باشد، آنچه که می نويسد بهانه به دست قوه قضاييه برای تعطيل نشريه ای را ندهد که او و دوستان همکارش به آن دل بسته اند واز آن نان می خورند.

فريبا داوودی مهاجر دبير انجمن روزنامه‌‏نگاران جوان در اين باره می گويد: امروز روزنامه‌‏نگاران نگران سانسور، امنيت شغلی و امنيت حقوقی خود هستند. داوودی مهاجر، با اشاره به اينکه جناح محافظه‌‏کار به هيچ وجه متوجه تبعات خودسانسوری روزنامه‌‏نگاران و رفتاری که با مطبوعات در پيش گرفته است، نيست، می افزايد: در حالی که شيوه‌‏های ارتباطی به شدت در حال رشد است، محدود کردن روزنامه‌‏نگاران تنها از يک ذهن بسته که قدرت تحليل شرايط کنونی را ندارد، تراوش می‌‏شود.

وی تصريح می کند: متاسفانه حکومت به دنبال کاناليزه کردن اطلاعات و اخبار است که اين روند حذف گروه‌‏های مرجع يا محدود کردن آنان، به طور قطع بر روی سرمايه‌‏های اجتماعی ايران تاثير منفی می‌‏گذارد
.
مردم نيز به خوبی خود سانسوری در روزنامه ها را درک می کنند. کاناليزه شدن و سياسی شدن اطلاعات، مردم را از روزنامه خواندن رويگردان کرده و به همين دليل است که تيراژ روزنامه های ايران در مقايسه با دوکشور همسايه- پاکستان و ترکيه- پايين است.

سياست بلای جان روزنامه نگاری
از سال ۷۷ که روزنامه" جامعه " با شعار"نخستين روزنامه جامعه مدنی" منتشر شد، تا امروز تعداد زيادی روزنامه با طول عمر متوسط کمتر از يک سال منتشر شده اند. قريب به اتفاق روزنامه های توقيف شده روزنامه ‌های منتشره از سوی جناح موسوم به اصلاح طلب بود که حداقل در چهار سال از هشت سال گذشته هم دولت وهم مجلس را در دست داشت اما موفق نشد از حق روزنامه هايی که برای کمک به چند صدايی بوجود آمده بودند، دفاع کند.
از سوی ديگر برخورد با خبرنگاران در مجلس هفتم به گونه ای بوده است، که هرگونه اميد به تصويب قوانينی به نفع روزنامه نگاری و مطبوعات را از بين می برد اما حسين نوش آبادی عضو فراکسيون آبادگران ورييس فراکسيون مطبوعات در مجلس هفتم بهبود وضعيت معيشتی خبرنگاران را از دغدغه های نمايندگان می داند. او قول داده که فراکسيون متبوعش، که ۵۰ نفر از نمايندگان عضو آن هستند،به نارسايی های قانون مطبوعات فعلی رسيدگی کند.

قانون مطبوعات فعلی که در مجلس محافظه کارپنجم تصويب شد و دست قوه قضاييه را برای توقيف مطبوعات و محاکمه روزنامه نگاران بدون هيئت منصفه باز گذاشت، در مجلس ششم علی رغم تصويب دو فوريت برای بررسی مجدد وتغيير آن با حکم حکومتی آقای خامنه ای مسکوت ماند.

در حال حاضرهزار و ۳۰۰ روزنامه، هفته‌نامه، ماهنامه و فصلنامه در کشور منتشر می‌شود. با اينکه ۱۲۰ روزنامه مجوز دارند، تنها ۸۰ روزنامه در حال انتشارند و به گفته مقامات وزارت ارشاد باقی روزنامه ها مراحل آماده شدن برای چاپ را طی می کنند. دليل تاخير در چاپ اغلب روزنامه ها هزينه گزافی است که چاپ يک روزنامه در پی دارد که با توجه به امکان توقيف روزنامه در کوتاه مدت و وجود خود سانسوری که به تيراژ صدمه می زند، نگرانی سرمايه گذاران را در پی داشته است.

مردم فراموش می کنند
مجلس هفتم در دوسال گذشته پروند ه ای درخشان در برخورد با خبرنگاران نداشته است. آنان متفق القول يک خبرنگار را از مجلس اخراج کردند ويک نماينده مجلس، خبرنگار ديگری را مورد ضرب وشتم قرارداد. اما در سالروز خبرنگار، اغلب نمايندگان سعی کردند به نوعی اين ماجرا ها را مشمول مرور زمان نشان دهند.

شهريار مشيری در مورد سابقه مجلس هفتم، در برخورد با برخی خبرنگاران از جمله اخراج و درگيری با آنان گفت: حافظه مردم در اين موارد بسيار کوتاه مدت است و اين مسايل را به راحتی فراموش می‌‏کنند به طوری که مطمئنا در حال حاضر اکثريت نمايندگان اين مسايل را فراموش کرده اند. حتی خود رسانه ها هم آن ماجرا ها را فراموش کردند، البته نبايد آن مسائل برخورد مجلس هفتم با خبرنگاران تلقی شود.
وی افزود: شايد در روز تجليل مجلس از خبرنگاران، برخی نمايندگان در غالب تذکر، اخراج و درگيری برخی از نمايندگان با خبرنگاران را متذکر شوند و يادآوری کنند.
اتفاقی که نيفتاد ونمايندگان تنها به گفتن اين جمله بسنده کردند که نبايد اقدامات يکی دو نفر را به پای برخورد همه نمايندگان با خبرنگاران گذاشت. برخی از آنان حتی در اين روز نيز با اظهار نظر های گزنده خبرنگاران را بدرقه کردند. احمد پيش بين عضو فراکسيون اصولگرايان مجلس گفت:ناکامی‌‏های به وجود آمده در اين عرصه نيز تنها به واسطه حفظ نشدن حرمت خبرنگاران توسط خود آنها به وقوع پيوسته است و اگر نه هيچ يک از مسوولين نظام اسلامی خواهان رودررو شدن با جامعه خبری کشور نيستند.این نماینده مجلس طبعا به وضعیت روزنامه نگاران دربند، از جمله اکبر گنجی که به خاطر چاپ نوشته هایش در زندان است، اشاره ای نکرد. وی همچنین درباره ده ها روزنامه نگاری که صرفا به دلیل انجام وظیفه حرفه ای مورد تعقیب و پیگرد قرار گرفته و یا زمانی را درزندان به سر بر ده و یا سکوت گزیده و ترک جلا کرده اند، سخنی نگفت. شاید به این دلیل که به اعتقاد محمد حسين فرهنگی ديگر نماينده فراکسيون اکثريت" تنها راه حفظ حرمت خبرنگاران، حفظ حريم های قانونی از سوی خود آنان است". به عبارت دیگر کسی جز روزنامه نگاران در وضعیت امروز آنان نقشی ندارند.

• خبررسانی ايرانی در مقايسه باجهان*
  اينکه ما کجای دنيا به لحاظ خبر رسانی قرار می‌گيريم بر اساس متغيرهای علمی کاملا قابل تعريف است. اما به نظر می رسد مسئولان ترجيح می دهند در زمينه خبررسانی نيزبرای ايران تعريفی تازه ارايه کنند.

"جايگاه اصحاب رسانه و خبرنگاران ايران در وضعيتی بسيار مطلوب است، سرعتی که خبرنگاران در پوشش خبرهای داخلی و خارجی دارند حاکی از وجود فضايی توام با امنيت و اطمينان برای آنهاست، يعنی دولتمردان ما توانسته‌‏اند با حاکم کردن اين فضا، حلقه گمشده آرامش خبرنگاران جهانی را به خبرنگاران داخلی بازگردانند." اين نظر احمد پيش بين نمايند ه اصولگرای مجلس است که با نظر اغلب دست اندرکاران مطبوعات ايران یکی نیست.

به گفته دکتر خجسته معاون صداو سيما،که او نيز در اردوی محافظه کاران جای می گيرد، چهارچوب های تئوريک تعريف شده توسط غربی ها با شرايط ايران سازگار نيست. او با اشاره به انتخابات رياست جمهوری دليل می آورد که مطبوعات نماينده افکار عمومی نيستند و به مطبوعات توصيه می کند از اخبار توليدی باشگاه خبرنگاران جوان وابسته به سازمان صداوسيما بهره بگيرند.

چنين پيشنهادی در حالی که در سالهای اخير ده ها خبرگزاری پابه عرصه اطلاع رسانی گذاشته اند، دور از انتظارو نشانگر اوج رخوت مسئولان رسانه ای است که بودجه ای غير قابل مقايسه با غنی ترين روزنامه های کشور دارد.

رشته علوم ارتباطات وروزنامه نگاری که از رشته های پرطرفدار در ميان جوانان است، ظاهرا تنها بخشی از حرفه روزنامه نگاری است که برای نظر دهی درباره مختصات رسانه قوی از آن بهره گرفته نمی شود. براين اساس بسياری از استادان روزنامه نگاری با نااميدی از فضای سياست زده مطبوعات از روزنامه ها فاصله گرفتند وبه سوی تدريس و يا کارهای رسانه ای رفتند که آنان را از سياست دور نگاه می‌داشت. آنان که روزنامه نگاری را حرفه ای فراتر از سياست می‌دانند برای نجات اين حرفه ترجيح دادند راههای تازه ای بازکنند. شايد وقت آن رسيده باشد که جوان ترها نيز از اين فضای سياسی فاصله بگيرند و روزنامه نگاری را آنچنان که شايسته آن است پيگيرند.