|
تحديد اينترنت ونظام هاي سياسي
واکنش گريزناپذير
علی هنری
کتاب ها مطلقاً
موجودات بي جان نيستند بلکه مايه يي از حيات در آنها است که به اندازه جان زاد و
رود آنها فعال است؛ من مي دانم که کتاب ها اين سو و آن سو بذرهايي مي پاشند که ممکن
است از آنها انسان هاي فرهيخته و دانا سربرآورند. و با اين وصف اگر محتاط و هوشيار
نباشيم، کشتن يک کتاب خوب تقريباً به معناي کشتن يک انسان خوب است؛ کسي که کتابي
خوب را از ميان مي برد، خود عقل را مي کشد.1
بخش هايي از رساله «مميزي» از جان ميلتون (1674 - 1608) که سندي ماندگار در تاريخ
آزادي انديشه است، در بالا آمد. اين رساله همزمان با تصويب قانون مميزي يا سانسور
در مجلس انگلستان و تشکيل هيات مميزي همراه با اختيار اعطاي مجوز چاپ و نشر بود.
بايد پذيرفت
امروزه رسانه ها در جهان به طور فزاينده يي در حال تغيير از رسانه چاپي به رسانه
الکترونيکي هستند. بنابراين مي توان نگراني ميلتون درباره مميزي کتاب و اعمال ضابطه
هاي بيرون از حق و محدوديت در چاپ و انتشار آن توسط دستگاه سانسور آن دوران را، به
نگراني از کاناليزه شدن آفرينش صفحات وب در فضاي مجازي و در چارچوب ضوابط قرار
گرفتن انتشار اينترنتي مطالب توسط حکومت هاي غيردموکراتيک تعبير کرد. در عصر حاضر
نقش تکنولوژي هاي ارتباطي و اطلاعاتي نو به ويژه اينترنت بر فرآيند کلي شفاف شدن
سياست بسيار موثر بوده است. اين نقش را بالاخص مي توان در فروپاشي نظام هاي
غيردموکراتيک و وادار کردن آنها به گذار به جوامع دموکراتيک مشاهده کرد.
نظام هاي
غيردموکراتيک همواره سعي داشته اند بر حيات سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي سلطه
داشته باشند. حکومت هاي غيردموکراتيک تلاش داشته و دارند که امکان حضور شهروندان در
همه ميدان هاي جمعي و فردي را که از کنترل ديد قدرت مدارشان به دور است، مانع شوند.
اما با گسترده شدن و عموميت يافتن فضاي اينترنت که کنترل بر اطلاعات و اخبار را از
اختيار حاکميت ها و دستگاه هاي سانسور خارج مي کند و به قول توماس فريدمن فضايي را
ايجاد مي کند که همه به هم وصل هستند، اما هيچ کس تحت کنترل نيست،2 تلاش در جهت
محدود کردن فضاي آزاد اينترنت براي حاکميت هاي غيردموکراتيک گريزناپذير مي نمايد.
اينترنت به
دلايل گوناگون که در ادامه به مواردي مي پردازيم در تقابل با ذهنيت و رفتار نظام
هاي ضددموکراسي قرارگرفته است و همچنين فرصت هايي را در اختيار جوامع براي نيل به
فضاي باز و دموکراتيک قرار مي دهد که بدون ترديد اينها همه در ويژگي هاي خاص
اينترنت يافت مي شوند.
1- اينترنت يک
وسيله ارتباطي آزاد است و از محدوديت هاي رسانه هاي همگاني تبعيت نمي کند. در نظام
هاي بسته غيردموکراتيک، اطلاعات عموماً از مجاري سياست رسمي و ابزارهاي در اختيار
حاکميت به شهروندان منتقل مي شود و با محدوديت ها و موانع شديدي روبه رو است. از
اين حيث اينترنت تحول عمده يي در ارائه اطلاعات سياسي به شمار مي رود و به مثابه يک
رسانه باز عمل مي کند و بسياري از اطلاعاتي را که نمي توان به اشکال معمولي و
متعارف به دست آورد، در اختيار شهروندان قرار مي دهد. شهروندان از درون خانه خود مي
توانند اطلاعات را به دست آورند و از آنها در واکنش هاي سياسي خود استفاده کنند.
2- با کمک نرم
افزارهاي نوين کامپيوتري و پايگاه هاي گسترده مجازي، شاهد شکل گيري فضاهاي مجازي
عمومي هستيم.3 به اين شکل که کاربران مطابق علايق و حساسيت هاي خود مي توانند در
اجتماع هاي مختلف مجازي حضور يابند و به گفت وگو و تعامل آزاد بپردازند و اين هم
انديشي و ارتباط آزاد و آسان مي تواند آنان را به کنش هاي هماهنگ و تشکيل گروه هاي
مجازي خارج از چارچوب ها و ضوابط قدرت هدايت کند. اين شرايط، حکومت هاي توتاليتر را
در دستيابي به نخستين هدف خود يعني «از بين بردن همه گونه تشکل مستقل و خودانگيخته»
ناکام مي گذارد. حاکميت هايي که «کوشش در جهت ذره يي شدن اجتماع دارند و پيش از
هرچيز در نابود کردن مناسبات اجتماعي که فرديت در آن توسعه مي يابد، اهتمام مي
ورزند» از شکل گيري چنين اجتماع هاي سياسي و اجتماعي در هراس هستند.4
3- وبلاگ ها
گوشه يي از خلوت زندگي افراد را بروز مي دهند و شايد زير پوست اجتماع را بتوان با
کنکاش در مطالب آنها کاويد. وبلاگ ها عموماً دفترچه خاطرات روزمره افراد جامعه به
ويژه جوانان هستند که اظهارنظرهاي آنها نسبت به پيرامون خود را نيز دربردارند. نظام
هاي اقتدارگرا و تماميت خواه که «همه را يک رنگ و هم شکل مي خواهند» اين گونه گوني
رفتاري و انديشه يي را برنمي تابند و ظاهرشدن تضاد شعارهاي حاکم يا تبليغات رسمي
حاکميت با زندگي خصوصي افراد و نوع نگرش آنها، منابع فکري و پايگاه هاي ايدئولوژيک
چنين نظام هايي را در خطر مي اندازد.
4- داشتن فضاي
اختصاصي در اينترنت به شکل سايت يا وبلاگ، نسبتاً هزينه بسيار پاييني را براي
صاحبان آن پايگاه ها دربر خواهد داشت. بدين ترتيب در فضاي اينترنتي، جريانات خاص
بهره مند از منابع مالي، در نفوذ و سلطه بي رقيب نيستند. فضاي اينترنتي فرصت هاي
برابري براي طرح و ارائه انديشه هاي گوناگون بدون در نظر گرفتن قدرت سياسي و مالي،
مهيا مي کند و در چنين وضعيتي صاحبان قدرت با در دست داشتن انحصارات اقتصادي و
سياسي قادر نيستند از اينترنت مانند رسانه هاي ديگر چون تلويزيون براي تحکيم قدرت
خود و سلطه تبليغاتي شعارهاي خود بهره برداري کنند.
5- مشارکت
آگاهانه شهروندان در سياست که اساس دموکراسي يا کوشش هاي دموکراسي خواهانه است با
در دسترس بودن و در اختيار داشتن اطلاعات محقق مي شود. اينترنت اطلاعات گوناگون در
زمينه هاي متفاوت را در اختيار کاربران قرار مي دهد که اين امر در بالا بردن سطح
انديشه اجتماعي موثر خواهد بود. توده ناآگاه با ارتباط اينترنتي و فضاي مجازي در
کنش هاي سياسي آگاهانه عمل مي کند و از در غلتيدن در عوام فريبي مصون خواهد بود.
6- در جوامعي
که زيست دموکراتيک به واسطه قرار داشتن تحت سلطه و استبداد در دوره طولاني قدمت
چنداني ندارد، شهروندان از طريق اينترنت با ديدگاه ها و چشم اندازهاي گوناگوني آشنا
مي شوند و تکثر ديدگاه و نظر به ويژه در ارتباط مستقيم قرار گرفتن با جوامع خارج و
با دموکراسي هاي نهادينه شده تجربيات گرانبهايي است. اتاق هاي گفت وگو در اينترنت
سهم بسزايي در تمرين هم انديشي و تقابل افکار و آرا دارد و الگويي است براي گفت
وگوي دموکراتيک در سطح جامعه. اين تکثر با سياست حاکم نظام هاي غيردموکراتيک که
جامعه تک صدايي را دنبال مي کند در تضاد است.5
***
هرچند يک قرن و نيم پيش جان استوارت ميل در بحث آزادي افکار و مباحثات چنين مي
نگارد؛ امروز تقريباً هيچ نيازي به توضيح يا اثبات اين نظر نيست که نبايد به يک
هيات مقننه يا مجريه اجازه دهيم براي افراد جامعه عقيده تجويز کند يا اينکه تصميم
بگيرد که چه نوع نظرات و دلايل بايد به گوش مردم برسد.6 جاي تاسف است که براي برخي
جاي بحث و نظري وجود ندارد که فضاي اطلاع ساني و آگاهي رساني در جامعه بايد هرچه
بيشتر محدودتر و تحت کنترل بيشتر دولت قرار گيرد...
فيلترينگ
گسترده پايگاه هاي اطلاع رساني
و
مسدود ساختن بسياري از سايت ها و برخي وبلاگ هاي اثرگذار
با تصویب «آیین
نامه ساماندهی فعالیت پایگاه های اطلاع رسانی اینترنتی ایران» از سوی هیئت وزیران و
به پیشنهاد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
وارد مرحله
تازه يي شده است. مواد آيين نامه
اي که
عموماً تخلفات عقيدتي و سياسي را برشمرده است به تنگ شدن فضاي آگاهي رساني، از بين
بردن اجتماعات مجازي اينترنتي و به طور کلي در اختيار گرفته شدن اين فضاي اثرگذار
منجر مي شود، و آن چه بي سابقه مي نمايد موارد تخلفي است که تفسير آنها گستره وسيعي
از بيان نظرات، ديدگاه ها و انتقادهاي سياسي و اجتماعي را دربر مي گيرد. مواردي
چون؛
«تحريک
و تشويق به ارتکاب اعمال عليه امنيت، حيثيت و منافع جمهوري اسلامي
تحريف انقلاب
اسلامي ملت ايران و توهين به ارزش هاي آن
هرگونه القاي
بدبيني و نااميدي در مردم نسبت به مشروعيت و ناکارآمدي نظام»
هر بيان نظر و
ديدگاهي را با تفاسير گوناگون مي تواند متخلف بشمارد که اين امر مسلماً هزينه نقد
را بسيار بالا خواهد برد.
در چنين شرايطي
جدا از کاربران اينترنتي که از حق خود در بيان آزاد عقايد و نظرات و امکان استفاده
و کسب اطلاعات و افکار محروم مي شوند کل جامعه در روند گذار به دموکراسي دچار آسيب
جدي مي شود چرا که همانطور که تلگراف را نمي توان در انقلاب مشروطه و پيگيري خواست
هاي آزادي خواهانه آن زمان بي تاثير پنداشت و از نقش راديو در انقلاب 57 بي تفاوت
گذشت، بي گمان امروز نيز نمي توان نقش اينترنت در جهت پيشبرد روند دموکراتيزاسيون
را ناديده گرفت. نيروها و احزاب سياسي دموکراسي خواه و پايبند به اصول اعلاميه
جهاني حقوق بشر بايد بر خود وظيفه بدانند هم از منظر حقوق بشر، از «حق آزادي عقيده
و بيان که مستلزم آن است کسي از داشتن عقايد خود بيم و نگراني نداشته باشد»در برابر
محدوديت هاي غير موجه دفاع نمايند و آزادي «کسب و دريافت و انتشار اطلاعات و افکار،
به تمام وسايل ممکن بيان (چون اينترنت)»7 را حمايت نمايند. و هم از ديدگاه دموکراسي
خواهانه از موجوديت اينترنت آزاد و فضاي خارج از کنترل دولت براي پيشبرد دموکراسي
دفاع نمايند. در شرايط کنوني بسته شدن روزنه فضاي آزاد اينترنتي که مي تواند فضاي
آگاهي رساني و اطلاع رساني جديدي را محقق نمايد، و سهم گسترده يي در ارتباط نخبگان
با جوانان و از طريق آن با کل جامعه داشته باشد و تجمعات مجازي را ايجاد مي نمايد
واکنش درخوري را از سوي روشنفکران و نخبگان و نيروهاي سياسي و اجتماعي آزادي خواه
مي طلبد.
پي نوشت
ها؛-----------------------
1- شاپيرو، جان
سالوين؛ ليبراليسم، معنا و تاريخ آن؛ نشر مرکز 1380؛ ترجمه محمدسعيد حنايي کاشاني
2- براي آگاهي بيشتر از نظام هاي توتاليتر ر.ک.؛ توتاليتاريسم؛ نشر شيرازه 1385؛
ترجمه هادي نوري و چند گفتار درباره توتاليتاريسم؛ نشر اختران 1384؛ ترجمه عباس
ميلاني
3- ذکريا، فريد؛
آينده دموکراسي؛ نشر طرح نو 1384؛ ترجمه اميرحسين نوروزي؛ ص12
4- از آن جمله مي
توان به اورکات، ياهو360 و ... اشاره کرد که اجتماع (Community)هاي
گوناگوني را در برمي گيرد.
5- براي آگاهي بيشتر ر.ک. بشيريه، حسين؛ گذار به دموکراسي؛ نشر نگاه معاصر 1381؛
فصل هشتم، چالش ها و فرصت هاي فراروي گذار به دموکراسي، بخش فرآيند رسانه يي شدن و
بازانديشي در نظريه دموکراسي نگاشته منصور انصاري
6- ميل، جان استوارت؛ رساله درباره آزادي؛ انتشارات علمي و فرهنگي 1375
7- ماده 19 اعلاميه
جهاني حقوق بشر؛ هر فرد حق آزادي عقيده و بيان دارد و اين حق مستلزم آن است که از
داشتن عقايد خود بيم و نگراني نداشته باشد و در کسب و دريافت و انتشار اطلاعات و
افکار، به تمام وسايل ممکن بيان بدون ملاحظات مرزي آزاد باشد.
|