محمد مسعود سلامتی

http://rozane1.blogspot.com

ماندگاری آثارجنبش های اجتماعی یکی ازشاخصه های ذاتی این نوع پدیده است.در واقع یکی از وجوه تمایز آکادمیک شورش و جنبش اجتماعی همین دینامیزم تاریخی جنبش هاست. براین مبنا است که حوادث گوناگون سالهای گذشته از واقعه اکبرآباد اسلامشهر تا عصیان های مردمی در میانه، فارس، سنندج، ترکمن صحرا و...هرکدام یک نشو نمای زمانی دارند اما جنبش دانشجویی 18 تیر نه به عنوان حادثه ای محصور به یک بازه زمانی بلکه به نمادی از آزادیخواهی دانشجویان و مردم ایران تبدیل شده است. این در شرایطی است که رشته مساعی دامنه دار از تحلیل گران دل برحکومت سپرده گرفته تا تدابیر ناشیانه وزارت علوم در دستکاری تقویم ترم های تحصیلی دانشجویان، جملگی مانع از آن نگشت تا این نقطه عطف جنبش دانشجویی – مردمی به طاق نسیان رود. به موازات تلاش ناكام برخي جريان هاي سياسي به منظور آنكه اين جنبش را به شورش كور تعبير كنند. كوششي ديگر نيز مترصد آن است تا با تقليل گرايي مطالبات اين جنبش آنرا در حد يك رفرم تنزل دهد. اما براستي پايه هاي برهان مقوم كدام ديدگاه است.

در تبيين ماهیت این حرکت یک نگره برآن است که جنبش دانشجویی 18 تیر تفسيري ژرفنما از رخ داد 2خرداد بود. اگر چه طیفی از حکومتگران با هم نگری آرای مردمی در انتخابات 2خرداد 76 را به مثابه ی گرایش توده ها به روی کارآمدن یک جناح حکومتی تلقی کردند. در مقابل طیف دیگرحکومت نیز آنرا به معنای حمایت مردم از نظام خواندند. اما ورای این کلی نگری های تهی از حقیقت تامل در شاخصه های جنبش دانشجویی تیر ماه نشان از تفسیری دیگر دارد. اينكه بعدها بخشي از نيروهاي سياسي عبور از خاتمي را مطرح كردند (و نيز عبور از حاكميت) در واقع اين به معناي ظهور يافتن بن مايه تحولگرايي بود. تا آن زمان تبليغات مسلط رفرميستها موجب شد رويه ي  اصلاح طلبي چهره حقيقي حركت را مكدر و مستور كند و 18 تير خواست واقعي جنبش را شفاف نمود.

شاید بتوان برخی ویژگی های جنبش 18 تیر را که مبین ماهیت این جنبش است چنین برشمرد. فراگیر بودن حرکت (حضور گروههای مختلف دانشجویی)-نگاه تحول گرایانه (توجه به شعارها)- تلاش در پیوند زدن جنبش دانشجویی و مردم (تظاهرات خیابانی) و سرانجام اتفاق نظر جناح های حکومت در سرکوب این جنبش.

فراگیربودن حرکت - در مورد دایره ی شمول این جنبش به جرات می توان گفت در هیچ موردی جز انقلاب 57 سابقه نداشت که طیف های فکری و گروههای گوناگون دانشجویی این چنین در حرکتی واحد برای ابراز خواسته های خود به همیاری بپردازند. به نظر می رسد وحدت عمل کم نظیر گروههای دانشجویی در برابر ماشین سرکوب حاکمیت خود گواه آن بود که مطالبات دانشجویان بزرگتر از مقاصد سكتاريستي و گروه گرايانه بود، به این منظور تدبیری جز اتفاق چاره ساز نبود.

نگاه تحول گرایانه –  علاوه بر آنکه هیچیک از چهره های گروههای سیاسی درون حکومتی نتوانستند در آن ایام خشم دانشجویان را فرونشانند، عامل دیگری که نشان از خواست تحولگرایانه و نه اصلاح طلبانه می داد شعارهایی بود که دانشجویان در تظاهرات خود سر می دادند. شعارهایی نظیر 20 سال سکوت دیگر بس است. اسم ساواک عوض شده انصارحزب اله شده – مردم چرا نشستین ایران شده فلسطین و ... حکایت از نگاه ساختارشکن این جنبش داشت. شاید به خاطر درک همین مساله بود که خاتمی ترجیح داد تا روز سرکوب این جنبش نه تنها در بین دانشجویان حضور نیابد بلکه در برابر ظلم آشکار به دانشجویان و یاری طلبیدن مکرر گروهی از آنان لب به سکوت بست.

تلاش درپیوند حرکت دانشجویی – مردمی  - یکی از مولفه های ممتاز جنبش دانشجویی 18 تیر آن بود که برای نخستین بار دانشجویان حرکت اعتراضی خود را ازخوابگاه و محوطه دانشگاهی خارج نموده و به خیابان ها آمدند. آنها با راهپیمایی مسالمت آمیز در شعارهای خود از مردم دعوت می کردند تا به آنان به پیوندند. این حرکت مورد اقبال عمومی قرار گرفته و چنانکه تداوم می یافت می توانست چهره دیگری به جنبش دهد. باز کردن درب خانه ها هنگامی که دانشجویان مورد یورش و تعقیب نیروهای سرکوب قرار می گرفتند. تامین آذوقه دانشجویانی که در خوابگاه کوی محاصره شده بودند و ... نشانه هایی مبنی بر تمایل مثبت مردم به این پیوند بود. در مقابل طرفداران حکومت سعی نمودند تا با ایجاد بلواهای مصنوعی دانشجویان را آشوبگرمعرفی کنند. اين ترفند برخي را دچار اشتباه نموده و آنها تصور كردند هدف اصلی بلواهای مصنوعی به جهت آن بود تا بهانه برای سرکوبی دانشجویان فراهم گردد. عده ای نيز آگاهانه یا ناآگاهانه شماری از گروههای دانشجویی را هدف این اتهام قرار دادند. در واقع غرض اصلی آشوب های مصنوعی آن بود تا مانع از تداوم پیوند دانشجویان و مردم شوند.  سرکوبگران همانطور که در صبح 18 تیر نشان دادن برای سرکوب مبارزان نیازی به بهانه نداشتند و بدون آنکه بلوايي در كار باشد به خوابگاه هجوم بردند .

وحدت جناح های حاکم درسرکوب جنبش – حاکمیت از مدتها قبل سمت گیری ساختار شکن جنبش را دریافته بود این سمت گیری تا قبل از 18 تیربصورت نهفته وجود داشت و در واقع بروز این جنبش تبیین حقیقی از حرکت مردم در 2خرداد بود. ای بسا یکی از اهداف اصلی هجوم به دانشجویان سرکوبی نقطه ثقل جنبش تحول طلبانه بود. بازجوهایی که پس از بازداشتمان در فردای جنبش 18 تیر در زندان توحید رژیم کنونی(کمیته مشترک ضد خرابکاری رژیم قبلی) ما را زیر فشارقرار داده بوند یکی از حرف هایشان این بود که می گفتند شما ها ابتدا بیانیه «راه حلی برای ساختار سیاسی آینده »را از طریق اتحادیه دانشجویان و دانش آموختگان منتشر کردید سپس در حركت تیرماه سعی نموديد آنرا عملی سازید. با این نگاه است که می توان علت وحدت جناح های حاکم در سرکوب جنبش 18 تیر دانشجویان را بهتر درک نمود. تسامح اصلاح طلبان درحمایت ازدانشجویان وعقب نشینی بزرگ آنان در زمانی که قرار بود در دانشگاه تهران اجتماعی در پشتیبانی از دانشجویان برگزار کنند، سکوت خاتمی و بدتر از سکوت سخنانی که در همدان و یا در روز دانشجو در مورد نداشتن زندانی سیاسی و خیانت شمردن تقاضا برای تغییر قانون اساسی مطرح نموده بود. همچنین اظهارات رفسنجانی در خصوص کیفیت حل بحران جملگی نشان از همسویی جناح های مختلف حکومت در سرکوب دانشجویان داشت. اكنون در نظر آوردن مجموع این ویژگی ها کمکی است جهت درک ماهیت حركت 18 تیر، نخست آنكه نه شورش بلكه يك جنبش اجتماعي بود. ديگر آنكه جنبشي تحول گرايانه و نه اصلاح طلبانه بود. از همین روی شايسته است 18 تیر به عنوان نقطه عطف جنبش آزادیخواهی دانشجویان و مردم ايران همواره به شیوه های ممکن زنده بماند.