بعد از خوزستان و بلوچستان

آذربايجان در التهاب

چاپ کاريکاتور اهانت آميز به ايرانيان آذري زبان، استان هاي شمال غربي کشور را به آشوب کشاند. در تظاهرات گسترده اي که به همين علت در نقاط مختلف آذربايجان برگزار شد، هزاران نفر از مردم اين مناطق ضمن اعتراض به گردانندگان روزنامه دولتي ايران، نارضايتي خود را نسبت به بي توجهي به اقوام مختلف ايراني به نمايش گذاردند.دستگيري و برخورد خشونت آميز با تظاهرکنندگان، توقيف روزنامه ايران، دستگيري کاريکاتوريست و سردبير اين نشريه و جمع آوري امضاء براي استيضاح صفار هرندي وزير ارشاد، از اولين نتايج اين اعتراضات گسترده است.

آغاز ماجرا

روز 22 ارديبهشت در گوشه اي از صفحه کودک و نوجوان هفته نامه ايران جمعه مطلبي با عنوان "چه کنيم که سوسکها سوسکمان نکنند" چاپ شد. مطلب مزبور حاوي چند کاريکاتور هم بود که در يکي از آنها کودکي به زبان سوسکها با يک سوسک صحبت مي کند اما سوسک حرفهاي او را نمي فهمد و به زبان ترکي مي پرسد: "نمه نه"؟ [به فارسي: چي؟]

به دنبال درج اين مطلب، ابتدا دانشجويان آذري زبان، دست به اعتراض و تحصن زدند و خواستار برخورد با روزنامه ايران و عذرخواهي مسئولين اين روزنامه شدند. روزنامه ايران اما، بدون توجه به اهميت مسئله، دير زبان به پوزش گشود. وقتي هم که چنين کرد، پوزش خواهي اش ظاهرا پاسخگوي احساسات جريحه دار شده مردم آذري زبان ايران نبود و به تدريج دامنه اعتراضات بالا گرفت.

اعتراضاتي که برخي از نمايندگان آذربايجان در مجلس شوراي اسلامي نيز با آن همدلي کردند. اما واکنش ديرهنگام صفار هرندي، وزير ارشاد موجب شد، دايره اعتراضات گسترده تر شود. و به اين ترتيب استان آذربايجان در التهاب فرو رفت. حرکتي اعتراضي که امروز وارد چهارمين روز خود مي شود. اين حركت در اولين روز در ميدان راسته كوچه تبريز نزديك خانه مشروطيت، آغاز و طي يك ساعت به خيابان هاي اطراف كشيده شد. تجمع اوليه با دخالت نيروهاي پليس و نيروهاي يگان ويژه به درگيري كشيده شد. اين حرکت باعث تعطيلي بازار تبريز و خيابانهاي اطراف بازار شد. بعد از آن تجمع كنندگان به سمت فرمانداري تبريز و استانداري آذربايجان شرقي حركت كردند و جمعيت به استانداري که رسيد ديگر تعداد آن به هزاران نفر رسيده بود. معترضين خشمگين با شعارهاي مختلف و از جمله لزوم توجه به وضعيت آذربايجان به تظاهرات خود ادامه دادند. کار به آنجا کشيد که امام جمعه زنجان نيز طي سخناني اظهار داشت: "بايد توهين كنندگان به ترك ها اعدام شوند".

گسترش اعتراضات

اين تظاهرات در ادامه به روبروي دانشگاه تبريز كشيده شد و در آنجا در گيري هايي بين اعضاي بسيج از يك طرف و دانشجويان و مردم ناراضي از طرف ديگر در گرفت كه در آنجا به درگيري بين مرتظاهرکنندگان و نيروهاي بسيجي کشيده شد. سپس گارد ويژه وارد عمل شد و با استفاده از باتوم و گاز اشگ آور به مقابله با مردم پرداخت. حاصل اين درگيري باز نيز زخمي ها و خشم بيشتر بود.

روز گذشته سايت بازتاب در اين مورد نوشت: "در اين درگيري كه هر لحظه بر شدت آن اضافه مي‌شد، يك ميني‌بوس پليس، يك تويوتاي يگان ويژه، چندين موتورسيكلت پليس، يك دستگاه رنو و دو دستگاه پيكان در آتش خشم تجمع‌كنندگان سوختند. همچنين ده‌ها تن زخمي شدند و حال 4 نفر از آنان وخيم است، اما تاکنون گزارشي از فوت هموطنان تبريزي به دست ما نرسيده است".

روز بعد يوسف فيروزي دادستان عمومي و انقلاب تبريز در جمع خبرنگاران حاضر شد و گفت: "در جريان ناآرامي‌هاي ديروز تبريز در اعتراض به توهين روزنامه ايران، 54 نفر توسط نيروي انتظامي و امنيتي دستگير شدند". وي البته افزود: "ما در ارتباط با توهين روزنامه ايران به آذري زبانان، اعلام جرم کرده و تشکيل پرونده داده‌ايم که اين پرونده به تهران ارسال خواهد شد". وي همچنين از رخنه "عده‌اي فرصت طلب در اين تظاهرات" نيز سخن گفت که: "اموال دولتي و خصوصي را از بين بردند".

فيروزي در عين حال با تاکيد بر اينکه "بايد به گونه‌اي عمل کرد که مانع از سوء استفاده دشمنان نظام و بيگانگان شد و از تخريب اموال دولتي پرهيز کرد" اظهار داشت: "در تظاهرات ديروز مردم، شعاري عليه نظام نشنيده و نديديم، ضمن آنکه دستگير شدگان يا از اراذل و اوباش سابقه‌دار بودند، يا تعدادي از آن، قوميت گرا بودند که پيش‌تر نيز دستگير شده و داراي پرونده هستند. حکم جلب و دستگيري عده‌اي هم صادر شده که طي امروز و فردا دستگير خواهند شد".

وي کشته شدن فردي در جريان حوادث روز قبل را رد کرد، ولي گفت: "در اين حوادث، 8 نفر مجروح شده‌اند.
اما در جريان درگيري‌هاي ديروز، هيچ دانشجويي دستگير نشده و اساساً در شأن دانشجو نيست که با سنگ به اموال دولت صدمه و خسارت وارد کند".

سخنان دادستان انقلاب و عمومي تبريز نشان از گسترش التهابات نيز داشت: "در قضاياي تبريز از استان‌هاي همجوار و شهرهاي ديگر مانند اروميه و زنجان به تبريز آمده بودند. ..[البته] ما به مردم نمي‌گوئيم که چرا اعتراض کردند، بلکه مي‌گوئيم دست آنان درد نکند، ولي با کساني که به اموال دولتي و عمومي خسارت مي‌زنند اختلاف داريم. اگر مردم ديروز با ما همکاري نمي کردند حتي ارتش، پليس و سپاه و نيروهاي امنيتي هم قادر نبودند جلوي آنها را بگيرند، ولي مردم به محض متوجه شدن به نفوذ عده‌اي فرصت طلب ميدان را ترک کردند و فرصت طلبان معدود تنها ماندند".

توقيف روزنامه ايران

در اين جلسه فيروزي از توقيف شماره‌هاي روز سه شنبه تعداي از رونامه‌هاي محلي تبريز ابراز بي‌اطلاعي کرد، ولي همه مي دانستند که روزنامه ايران توقيف شده است.

چرا که هيات نظارت بر مطبوعات که جلسات آن به طور مرتب نيز تشکيل نمي شود، با توجه به بالا گرفتن اعتراضات مردمي، جلسه اي فوق العاده برگزار کرده و با اكثريت آرا راي به توقيف روزنامه ايران داده بود.

حسن کامران عضو اين هيات در جمع خبرنگاران گفت: "روزنامه ايران بر اساس بندهاي 4 و 5 قانون حدود مطبوعات، به اتهام توهين به هموطنان آذري زبان در جلسه فوق العاده امروز متخلف شناخته و توقيف شد". وي در عين حال تاکيد کرد: "اين هيات وظيفه توقيف موقت روزنامه را بر عهده دارد و پرونده براي راي نهايي به دادگاه مربوطه فرستاده خواهد شد".

از سوي ديگر مصطفي پور محمدي، وزير کشور ضمن اشاره به اينکه" اين اقدام خلاف و مجرمانه است" اعلام کرد: "شوراي امنيت كشور هم سريعا از دستگاه قضايي تقاضا كرده است كه با عامل اين متن منتشر شده و اقدام خلاف برخورد قانوني كند." و به اين ترتيب بود که مانا نيستاني، کاريکاتور يست با سابقه کشور، دستگير و روانه زندان شد. در همين رابطه، علي مژدهي پور معاون دادستان تهران و سرپرست مجتمع قضايي کارکنان دولت نيز گفت: "اين دو نفر پس از تفهيم اتهام و صدور قرار بازداشت موقت روانه زندان شدند." وي افزود: "مجتمع قضايي کارکنان دولت به عنوان مدعي العموم شکايت خود را از اين مسئله اعلام و همچنان پيگير بررسي و روشن شدن انگيزه ها و علل درج اين مطلب در روزنامه ايران است".

همزمان عشرت شايق نماينده‌ مردم تبريز هم خبر از طرح استيضاح وزير ارشاد داد: "نمايندگان آذري زبان مجلس به دليل تعلل وزير ارشاد در عذرخواهي نسبت به چاپ كاريكاتور در روزنامه‌اي طرح استيضاح وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي را تهيه كرده‌اند كه اين طرح هم‌اكنون در حال جمع‌آوري امضا مي‌باشد".

سخني که مهرانگيز مروتي نيز تکرار کرد: "اين طرح به دليل اهانت به ترك‌ها تهيه شده و هم‌اكنون در حال جمع‌آوري امضا مي‌باشد و 10 امضا نيز دارد".

باز هم کيهان

درست در چنين شرايطي روزنامه کيهان و حسين شريعتمداري به ميدان آمدند. اين روزنامه در مطلبي زير عنوان "طبل بي صدا" به قلم حسين شريعتمداري، ادامه تظاهرات مردم تبريز را پس از عذر خواهي روزنامه حکومتي ايران، "امري غير عادي و مشكوک" خواند و از جمله نوشت "با توجه به عذر خواهي فرد خاطي در روزنامه ايران، ادامه و تشديد اين اعتراض امري غير طبيعي و بيرون از روال در اينگونه موارد به نظر مي رسد."

كيهان ضمن اعتراف به وضعيت انفجاري جامعه ايران، اعتراضات گسترده در آذربايجان به كاريكاتور توهين آميز را "بهانه و سر آغاز حركات شيطنت آميز مشكوک"، توصيف کرد و نوشت "ريشه اين اعتراضات را بايد در نقطه ديگري جستجو كرد، كاريكاتور بهانه است."

محمد حسين فرهنگي، نماينده تبريز در مجلس شوراي اسلامي و مدير مسئول نشريه ميثاق چاپ تبريز وابسته به سپاه پاسداران و حوزه تبليغات اسلامي،هم به ياري کيهان آمد. او به فاصله يك ساعت پس از تظاهرات تبريز، در يک اظهار نظر رسمي با تاکيد بر اينکه "ما به آقايان هشدار داده بوديم که جريان ضد ايراني و ضد اسلامي پان ترکيسم و تجزيه طلبي هر روز دارد ريشه دار مي شود" اظهار عقيده کرد که: "از نظر من آن عده پان ترکيسم و تجزيه طلب فقط لايق اعدام هستند."

رضوي مدير كل امنيتي وزارت كشور هم "نوع حركت هايي را كه در تبريز در حال شكل گيري است فراتر از اعتراض به اهانت صورت گرفته از سوي يك روزنامه" خواند، و در گفت وگو با ايلنا تصريح كرد: " كساني كه به صورت غير قانوني اين تجمع را برگزار كرده و كساني كه اين تجمع را به سمت و سوي اوباش گري مي برند از لحاظ قانوني كار نادرست و غير منطقي انجام داده‌‏اند كه اين مساله در حال پيگيري است".

تبريز ناآرام

اما در حالي که مسئولين، سخن هاي گوناگون مي گويند، منطقه آذربايجان، ورز و شب تب آلودي را پشت سر مي گذارد. به گفته علي حامد ايراني مدير سايت شمس تبريز: "تعداد زيادي دانشجو با اتو بوس به ميادين اصلي شهر آورده شدند که به شدت راهپيمايي افزود". پيمان پاک مهر از روزنامه نگاران تبريزي هم در اين باره مي گويد: "افرادي که در ميدان راسته بازار جمع شده بودند با تحريک گروههاي تجزيه طلب اقدام به اين کار کردند." اين روزنامه نگار تبريزي مي افزايد: "از مدتي قبل باآغاز اعتراضات دانشجويي دفتر نمايندگي ولي فقيه و نيز بسيج دانشجويي ازاعتراضات آنها حمايت کرده و به خواسته هاي قومي آنان دامن مي زدند".

پيمان پاک مهر معتقد است "برندگان اين حادثه راستهاي محافظه کار سياسي وابسته به دولت و نيز گروههاي تجزيه طلب هستند". او مي گويد: "برخي معتقدند اين حادثه اي ساختگي براي ايجاد جو پليسي بود چرا که مثلا برخي از مسولين دانشگاه و نمايندگي ها از جمله آقاي مصلح مثلا از شعار هايي مثل مرگ بر فارس و مرگ بر روس و ارمني حمايت مي کردند."

اين روز نامه نگار همچنين بر اين باور است که به هيچ وجه نمي توان عاملي بيروني را براي تشجيع و هدايت جريان ناديده گرفت. پيمان پاک مهر ضمن رد هرگونه دخالت دانشجويان در اين درگيري در مورد تلفات و آمار اعلام شده مي گويد: "هنوز ثابت نشده که کسي جانش را از دست داده باشد و آمار دقيق زخمي ها و دستگير شدگان نيز مشخص نيست اما به هر حال عده اي دستگير و تعدادي نيز باز داشت شده اند." اگرچه ايراني دراين مورد مي گويد: "به نظر مي رسد چند نفر جان خود را از دست داده و حدود 50 نفر هم زخمي شده باشند. تعداد دستگير شده ها هم حدود 300 نفر است".

نظرعلي حامد ايراني درباره ريشه اصلي هم نا آرامي ها با پيمان پاک مهر تفاوت دارد. او مي گويد: "البته هنوز خيلي مشکل است که بتوان ريشه بحران را تشخيص داد اما آنچه مسلم است اينکه جريان کاملا مردمي بود هر چند مردم قصد درگيري نداشتند. متاسفانه به مرور همه احساساتي شدند و درگيري ايجاد شد."

در حالي که برخي شايعات حکايت از يورش تجمع کنندگان به صدا و سيما دارد، اما اين دو روزنامه نگار اين خبر را تکذيب مي کنند و آن را جعلي مي خوانند.

حالا تبريز چهره اي نظامي به خود گرفته. در تمام معابر و ميادين حضور نيروهاي لباس شخصي، بسيج و نيرو هاي ضد شورش به چشم مي خورد. در آخرين ساعات ديشب دوباره در گيري گسترده اي بين معترضين و ماموران در حوالي ميدان آبرسان گزارش شده. همچنين شنيده مي شود التهاب به اروميه، مرند، زنجان، اردبيل، خوي و قزوين کشيده شده است. اما آذربايجان، به آرامش و تدبير نياز دارد.