----

چرا بنیادگرایان مهمترین مخالفان تحصیلات عالی زنان هستند؟

نسرین افضلی

ميدان زنان: پس از گذشت حدود صد سال از پایه گذاری آموزش و پرورش مدرن در ایران و اجباری شدن تحصیلات مقدماتی؛ هنوز پوشش تحصیلی و میزان ثبت نام دختران درهمه مقاطع تحصیلی کمتر از پسران است (مهران،1385:73). آمار رسمی وزارت آموزش و پرورش در ایران نشان می دهد که گرچه دختران کمتر از پسران از خدمات آموزشی در دوره های ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان بهره مند می شوند(نبی زاده سرابندی، 1384) اما با موفقیت بیشتری از امکاناتی که در دسترس آنهاست استفاده می کنند(مهران،1385:74).

اما در سالهای اخیر به تدریج، تعداد فارغ التحصیلان دختر در مقطع دبیرستان و پیش دانشگاهی نسبت به پسران افزایش یافته و از سال 1377 تا کنون سهم دختران از پذيرفته شدگان دانشگاهها روندی افزایشی داشته است.

این پدیده ویژه ایران نیست و در بسياري از كشورهاي ديگر هم ديده مي‌شود. بهبود شرایط  عمومي زنان و کاهش شکاف جنسیتی که منجر به دسترسی بیشتر زنان به فرصتهای آموزشی شده از مهمترین عوامل این افزایش است. تا کنون تنها به پیامدهای مثبت و منفی این افزایش پرداخته شده اما  کمتر به علل و ریشه های این روند توجه شده است در حالیکه ریشه های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی این پدیده نیاز به بازکاوی دارد. در این مقاله ابتدا مروری بر روند مشارکت زنان در آموزش عالی در سالهای بعد از انقلاب خواهیم داشت سپس به تبیین عوامل چهار گانه محرک زنان در افزایش سطح تحصیلات خواهیم پرداخت. آنگاه مخالفان روند مثبت تحصیلات عالی زنان را به سه گروه تقسیم کرده و از تحلیل واکنش هر گروه به چهار محرک فوق نشان خواهیم داد که بنیادگرایان کلیدی ترین مخالفان زنانه شدن تحصیلات عالی در ایران هستند.

مروري بر روند تحصيل زنان پس از انقلاب

 انقلاب ایران، انقلابی ایدئولوژیک بود که باعث روی کار آمدن روحانیان و گرایشهای مذهبی سنتی شد. حاکم شدن تفکرات سنتی درباره زنان موجب وقفه و در برخی موارد  پسرفت روند آموزش زنان در ایران شد. ضریب پوشش تحصیلی زنان در اموزش متوسطه برای گروه سنی 15-19 سال که در سال 1355 برابر با 28/2 درصد بود در 1365 به 18/9 درصد کاهش یافت (بوذری،1381 ، به نقل از فراستخواه، 1383:150).

تفکر تازه روی کارآمده در همان ابتداي انقلاب، دانشگاهها را تعطيل و اساتيد و دانشجويان را تصفيه كرد. این اخراجها گریبان بسیاری از زنان دانشگاهی را گرفت. ستاد انقلاب فرهنگی  برای اسلامی کردن نهادها و موسسات فرهنگی و آموزشی کشور تاسیس شد و پس از مدتی با تغییر نام به شورای عالی انقلاب فرهنگی به عنوان یکی از مهمترین ارکان سیاستگذاری نظام جمهوری اسلامی ایران تثبیت شد. اغلب اعضای این ستاد معتقد بودند که زنان و مردان باید در رشته هایی تحصیل کنند و به مشاغلی بپردازند که مناسب جنسیت آنها باشد .در نتیجه در برخی گروههای تحصیلی مانند کشاورزی و فنی- مهندسی تحصیل زنان را ممنوع  و یا سهمیه 10 و 20 درصدی برای آنان تعیین کرد(بوذری،1381، به نقل از فراستخواه، 1383:150). سهمیه های رزمندگان، جانبازان و اعضای نهادهای انقلابی مصوب سال 1361 ستاد نیز به دلیل آنکه اکثر افراد واجد شرایط  مردان بودند  به ضرر زنان تمام می شد.

در نتيجه چنين اقداماتي سهم زنان از جمعیت دانشجویی كه در سال 1357 یعنی آستانه انقلاب 32 درصد بود تا سال 1368 به 28/6 کاهش یافت(فراستخواه ، 1383)؛ این شاخص در گروه فنی- مهندسی از 9/2 درصد به 4/6  ،در گروه کشاورزی و دامپزشکی از 18/4 به 4/1 و در گروه پزشکی از 53/8 به 42/5 کاهش یافت.

اما این روند  به تدریج تغییر کرد. نرخ ثبت نام ناخالص زنان در آموزش متوسطه از 69/1 درصد در 1367 به 90/9 درصد در سال 1376فزایش یافت (سازمان مدیریت و برنامه ریزی، 1378، به نقل از فراستخواه، 1383:151). در نتیجه در سال 1376 نسبت زنان فارغ التحصیل دوره متوسطه به 57/6 درصد و نسبت فارغ التحصیلان پیش دانشگاهی به59/8  درصد رسیده و تعداد زنان داوطلب كنكور از مردان بيشتر شد (مرکز آمار ایران، 1381، به نقل از فراستخواه، 1383:151).

در سیاستگذاری های آموزش عالی نیز به تدریج تغییراتی رخ داد. شورای عالی انقلاب فرهنگی در جلسه مورخ 12/2/1368 مقرر داشت: "... علی الاصول داوطلبان دختر باید بتوانند در هر رشته ای که می خواهند تحصیل کنند مگر این که تحصیل آنان در رشته هایی با منع شرعی یا اجتماعی و عملی مواجه باشد بدین جهت مقرر می گردد که وزارت فرهنگ و آموزش عالی بر اساس این اصل عمل کند و محدودیتی که برای دختران در بعضی رشته ها قائل شده است را بردارد.مگر رشته هایی که شرکت دختران و زنان در ان ها عملا و شرعا روا نیست"(عبادی،1381:46)

درسال 1372 محدودیتهای مستقیم در مقررات مربوط به تحصیلات عالی زنان با تصمیم وزارت علوم برداشته شد. در سال 1376 تعداد داوطلبان  و پذیرفته شدگان دختر دانشگاهها به پسران نزدیک و از سال 1377 یعنی ده سال پیش تا کنون همواره این نسبت به نفع دختران بوده است.

 علل افزایش زنان در دانشگاهها

در تحلیل علل افزایش زنان در دانشگاهها باید علاوه بر فاکتورهای مربوط به زنان ، شرایط مردان را نیز بررسی کرد؛ زیرا بخشی از صورت مساله به کاهش تعداد مردان برمی گردد که دلایلی از جمله کاهش تاثیر مثبت تحصیلات دانشگاهی در به دست اوردن، توسعه آموزشهاي مهارتي غيردانشگاهي مانند دوره‌هاي كار و دانش، افزايش ترك تحصيل پسران در دوره متوسطه و افزايش ميزان مهاجرت نيروي كار مرد از كشور از جمله دلايل كاهش انگيزه ردان براي پشت سر گذاشتن روند طولانی و فرساینده کنکور سراسری و اتمام تحصیلات دانشگاهی و سالها دوری از بازار کار است.

در واقع دولت پس از مواجهه با بحران  انبوه فارغ التحصیلان بیکاری جوانان و نیز افزایش متقاضیان ورود به دانشگاه ، دوره‌هاي مهارتي متناسب با نياز بازار كار را طراحي و به فارغ‌التحصيلن دوره متوسطه امكان داد به جاي شركت در دوره پيش دانشگاهي وارد اين دوره‌ها شده و گواهينامه مهارت عملي دريافت كنند . به دلیل اولویت اشتغال مردان نسبت زنان در نگاه مديران این رشته ها عمدتا برای پسران دایر شد. تاسیس این رشته ها باعث شد تا دانش آموزان پس از به پایان رساندن سال سوم دبیرستان مدرک دیپلم خود را دریافت کرده و وارد بازار کار شوند و تنها کسانی وارد مقطع بعد یعنی پیش دانشگاهی شوند که خواهان ورود به دانشگاه باشند.

 نتیجه این سیاست کاهش قابل توجه دانش آموزان پسردر مقطع  پیش دانشگاهی و طبعا متقاضیان و پذیرفته شدگان دانشگاهها بود، به طوری که برای مثال در سال تحصیلی 1379-80 سهم دختران در پایه سوم دبیرستان48/1  در دوره پیش دانشگاهی 57/2 درصد و در پذیرفته شدگان  کنکور  59/8 بوده است. (ایمانی و مردیها،1381:14 , 15).

همچنین به تدریج و با فاصله گرفتن از جنگ تعداد استفاده کنندگان از سهمیه هایی مثل ایثارگران و جانبازان که عمدتا مرد بودند کاسته شد. اما علاوه بر دلايل فوق كه بيشتر بر مردان موثر بوده برخي دلايل نيز صرفا زنان را تحت تاثير قرار داده است.  مهمترین دلایل افزایش انگیزه دختران برای ورود به دانشگاه را می توان در چهار عنوان زیر خلاصه کرد.

 الف- افزایش امکان تحرک اجتماعی

سوروکین (Sorokin) به عنوان پیشگام نظریه پردازی در مورد تحرک اجتماعی، آن را جابجا شدن فرد در درون فضای اجتماعی تعریف می کند(توسلی،1386:209). موضوع تحرک اجتماعی از عمده ترین شاخص ها درباره سنجش نابرابری های اجتماعی در جامعه است. کم و کیف تحرک اجتماعی افراد جامعه می تواند شاخصی از شرایط اجتماعی یک جامعه و نحوه و میزان دسترسی افراد جامعه به فرصتهای زندگی باشد. تحرک اجتماعی بیشتر مفهومی اقتصادی و طبقاتی است و در عین حال بیانگر تحرک از یک منزلت به منزلت دیگر است. گمان می رود میان تحرک اجتماعی از یک سو و عدالت و کارایی جوامع از سوی دیگرارتباط وجود داشته باشد(توسلی،1386:211).

تحرک از چند پارامتر متاثر است(توسلی،1386:218): موقعیت جغرافیایی، موقعیت شغلی، منزلت اجتماعی، منزلت اقتصادی، منزلت قومی و ملی، منزلت خانوادگی(از طریق ازدواج و یا موقعیت والدین) و سرانجام موقعیت زیستی(مانند جنسیت، نژاد، رنگ و سن، و سال).  به جز موقعیتها ی زیستی و قومی و ملی که فرد نمی تواند یا کمتر می تواند نقشی در تغییر آن داشته باشد ، دیگر موقعیتها از جمله موقعیت شغلی، منزلت اجتماعی، منزلت خانوادگی و حتا موقعیت جغرافیایی می تواند تحت تاثیر تحصیلات بالاتر ارتقا یابد که این امر در مورد زنان به دلیل محدودیت در دسترسی به منابع دیگر تحرک اجتماعی، بیشتر صدق می کند.

در مطالعه ای که در سال 2005 صورت گرفت سه نسل از زنان یک خانواده مورد بررسی قرار گرفتند(مادربزرگ، مادر و دختر). در این مطالعه تحرک اجتماعی بین نسلی دختران(نسل جدید) نسبت به مادرانشان با شاخصهایی چون سطح تحصیلات، تعداد فرزندان، سن ازدواج، منزلت شغلی و تصمیم گیری در انتخاب همسر سنجیده شد و نتیجه نشان داد که نسل دختران نسبت به مادران و مادربزرگ هایشان تحرک اجتماعی صعودی بین نسلی داشته اند(سفیری و ایمانی، 1385:141). این تحقیق همچنین نشان می دهد که تقریبا تمام دختران نسل جدید نسبت به مادران خود تحرک اجتماعی بین نسلی صعودی داشته اند در حالیکه مادران انها نسبت به مادرانشان گاه عدم تحرک و یا حتا تحرک نزولی داشته اند(همان، ص 153) كه مي‌تواند ناشي از تبعات وقوع انقلاب اسلامي در سال 1357 یعنی دوره نوجواني مادران فعلی باشد. همچنین نتایج حاکی از ان است که تحصیلات مادران نقش بسیار پررنگی در تحرک اجتماعی دخترانشان داشته است(همان، ص 154).

در سالهای گذشته پایگاه طبقاتی  نقش  کلیدی  در تحرک اجتماعی زنان داشت. پسران خانواده با سرمایه ای که خانواده پدری در اختیار آنها می گذاشت وارد بازار کار می شدند و با افزودن بر ثروت خود سعی می کردند پایگاه اجتماعی خود را نسبت به پدر خود بالا ببرند در حالیکه دختران علاوه بر اینکه طبق عرف بهره کمتری از ثروت والدین داشتند معولا سهم خود از دارایی خانواده را به صورت جهیزیه دریافت می کردند، یعنی  کالاهایی مصرفی و مستهلک شونده که ارزش سرمایه ای نداشته و موجب ایجاد ارزش افزوده برای او نمی شدند. ضمن اينكه از ثروت والدين نيز دختران نصف پسران سهم مي‌برند در نتیجه نسل دختران و مادران تفاوت چندانی در میزان مالکیت نداشت.

 بنابراین اشتغال و توان مالی که اساسی ترین پارامتر در تحرک اجتماعی است در مورد زنان بی معنا بود. از طرف دیگر راههای دیگر تغییر پایگاه نیز بر زنان بسته یا بسیار تنگ و دشوار بود در چنين شرايطي اخذ مدارك عالي دانشگاهي جای خالی عوامل موثر در تحرك اجتماعي زنان را  پر کرد. حق ادامه تحصیل برای زن است. در شرايط فعلي تحصیلات عالی در دسترس ترین ابزار و کوتاهترین راه برای تغییر پایگاه اجتماعی و تحرک اجتماعی زنان است. یک دختر روستایی  در یک خانواده فقیر که نه پولی برای سرمایه گذاری و راه اندازی یک کسب و کار دارد و نه در چارچوب  مردسالاری حاكم بر بروكراسي دولتي امید ارتقای شغلی دارد با راهیابی به دانشگاه ظرف چند سال تبدیل به خانم متخصص شهرنشین می شود و این چشم انداز به اندازه کافی انگیزه بخش است تا دختران دست از همه تفریحات و علایق خود كشيده و براي عبور از سد کنکور تلاش كنند.

ب- بازتعریف هویت توسط تحصیلات عالی

هویت فرد از تلفیق هویتهای اجتماعی و هویت شخصی تشکیل می شود. هویت اجتماعی تعریفی است که فرد از خود بر اساس عضویت در رده ها و گروههای گوناگون اجتماعی می کند و هویت شخصی به تعریف بازاندیشانه فرد از "خود" اطلاق می شود(ساروخانی، رفعت جاه،1383:76). هویت جنسیتی مفهومی است که به لحاظ سیاسی و اجتماعی اهمیت ویژه ای یافته است.هویت جنسیتی شناسه ای است که گرچه دارای جنبه های زیستی است ولی بدان ختم نمی شود. کسب آگاهی از هویت جنسیتی در جامعه در گرو شناسایی خود به عنوان زن و یا مرد و تمییز آن از گروه مقابل است(آزاده،1384:60). دانینگ و راش (1985، به نقل از آزاده:63) پنج مرحله را در توسعه هویت جنسیتی ترسیم می نمایند. مرحله اول پذیرش منفعلانه است. پذیرش نقش های جنسیتی و اعتقاد به برتری مردان نسبت به زنان از مشخصه های این مرحله است. مرحله بعدی با به چالش کشیدن نقش های سنتی و انتقاد به آن و احساس خصومت به مردان و دوگانگی فکری در مورد نقشها مشخص می شود. مرحله سوم با احساس علاقه به تماس و درگیری با سایر زنان و نفی تعامل و روابط متقابل با مردان شروع می شود. در سطح چهارم هویت مثبت زنانه و توافقی قابل انعطاف با جهان حاصل می گردد. زنان در این مرحله این توانایی را پیدا می کنند که به نقش های جنسیتی سنتی تعالی بخشیده و مردان را بر اساس هویت شخصی آنان ارزیابی نمایند. تعهد فعال آخرین مرحله است که با درگیری در فعالیتهایی که منجر به تغییر در ساختار اجتماع می شود و اعتقاد به برابری در عین تفاوت با مردان مشخص می  گردد (فیشر و دیگران، 2000:15، به نقل از آزاده،1384:63).

قوانین داخلی ایران در تعریف نقش و وظایف زن، بخش عمده ای از هویت زن را بر اساس جنسیت او تعریف ومحدود کرده و سعی در القای هویت جنسیتی منفعلانه (مرحله اول هویت جنسیتی) دارد یعنی از زن خواسته می شود خود را به عنوان یک "زن" بشناسد وبا ایفای  نقشهای مرتبط با این جنسیت هویت خود را بسازد: اولویت دادن به تاهل و مادری و  زن در خانواده و محرومیت از برخی مزایای اجتماعی در صورت تجرد، محدود کردن حق تصمیم گیری زن در امور خانواده با تفویض ریاست مطلق خانواده به مرد(منصور، 1383:52) و ممنوعیت زنان از کسب برخی از مناصب سیاسی و قضایی از جمله این موارد هستند.

به عقیده گیدنز، "روش زندگی"(life style)  با هویت شخصی فرد ارتباط دارد زیرا روایت خاصی را که فرد برای هویت شخصی خود برگزیده است در برابر دیگران عیان می سازد و مستلزم تصمیم گیری های روزانه درباره نحوه پوشش، مصرف، کار و فراغت است(گیدنز،1378:121، به نقل از ساروخانی و رفعت جاه،1383:78). حیطه اختیارات زنان ایران در تمام این موارد به ویژه  نحوه پوشش و گذران اوقات فراغت بسیار محدود و تابع ضوابط خاصی است.

ایران از معدود کشورهایی است که طبق قانون،تمام زنان بالاتر از 9 سال ( در مدارس از هفت سالگی) ملزم به رعایت حجاب هستند. این پوشش تنوع بسیار اندکی را میسر می سازد و قدرت انتخاب زنان را در مورد پوشش خود بسیار کاهش می دهد.

همچنین فضاهای عمومی و تفریحی – ورزشی عمدتا یا در سیطره مردان است یا شرایط و ضوابط استفاده زنان از این فضاها چنان است که عملا میزان بهره مندی انان را تنزل می دهد. این محدودیتها گزینه های اندکی را برای گذران اوقات فراغت زنان باقی می گذارد. تمام آنچه گفته شد ناچار زنان  را به سوی تعریف خود بر اساس مادری و همسری سوق می دهد. اما مشاهده می شود گرایشی در زنان به وجود آمده که علاقمند به بازتعریف هویت خود بر اساس ویژگی های اکتسابی مثل تحصیل و اشتغال و نه ویژگی های انتسابی که عمدتا بر اساس جنسیت آنها تعیین می شود مثل مادری و همسری، است. در واقع زنان با مشارکت بیشتر در آموزش عالی خواهان تکوین هویتی نوین هستند(کارنامه حقیقی و اکبری،1384:97).

نتایج طرح بررسی ارزشها و نگرشهای ایرانیان نشان می دهد که زنان از میان سه شاخص شغلی  دائمی بودن شغل، درآمد شغل و احترام نزد مردم ، بیشترین اهمیت را به «احترام نزد مردم » داده اند در حالیکه برای مردان دائمی بودن شغل در اولویت بوده است (ارزشها و نگرشها،1381:94). این امر نشان می دهد برای زن ایرانی  کسب هویت و پایگاه اجتماعی بسیار مهم است .

در تحقیقی که ساروخانی و رفعت جاه انجام دادند مشخص شد مخالفت با کلیشه های جنسیتی تحصیلی در زنان مورد مطالعه بسیار زیاد بوده (80 درصد) و پس ازآن مخالفت با کلیشه های جنسیتی شغلی (با 76درصد) و سپس کلیشه های جنسیتی خانوادگی (59درصد) قرار داشته اند (ساروخانی، رفعت جاه،1383:81). طبق نتایج این تحقیق تحصیلات بیشترین تاثیر را در بازتعریف هویت اجتماعی زنان داشته است(همان:83). در واقع "دانشجو" یا "فارغ التحصیل دانشگاه" عناوین ترجیحی زنان در توصیف و معرفی خود بوده است.

ج-  امکانی برای خروج از سیطره فرهنگ مردسالاری

 هنوز بخش قابل توجهی از خانواده های ایرانی را خانواده های سنتی تشکیل می دهند. در این خانواده ها  دختران جوان قدرت تصمیم گیری پایین و محدودیتهای عرفی زیادی دارند: محدودیت در رفت و امد و معاشرت ، تفریح، پوشش و انتخاب همسر. این خانواده است که "مصلحت" دختران را تشخیص می  دهد و کم و کیف تمام موارد مذکور را تعیین می کند. تحصیلات عالی می تواند نشانه ای بر توانایی ذهنی و بلوغ فکری دختران تلقی شود و دامنه تصمیم گیری های شخصی انان را گسترش دهد و موجب کسب نسبی آزادی هایی شود که والدین در غیر این شرایط از دختران دریغ می دارند(جلالی،1386:44). همچنین در شرایطی که ازدواج  مهمترین بخش زندگی و اولویت دختران تلقی می شود و از فاکتورهای مهم پذیرش اجتماعی فرد است، تحصیلات عالی می تواند دلیل نسبتا موجهی برای به تاخیر انداختن ازدواج باشد(کاظمی پور،1383:114 و 118).

برآورد كلي انجام شده مربوط به گستره خشونت خانگي که در 28 مركز استان كشور توسط مركز امور مشاركت زنان و معاونت اجتماعي وزارت كشور از سال 80 تا 83 انجام شد نشان می دهد 66 درصد خانواده‌هاي مورد مطالعه از اول زندگي مشترك تا كنون حداقل يك بار تجربه خشونت خانگي با تعريف عام آن را داشته‌اند و حدود 30 درصد خانوارها حداقل يك بار در طول زندگي مشترك، خشونت‌هاي فيزيكي جدي و حاد و در 10 درصد خانوارها خشونت‌هاي منجر به صدمات موقت و يا دائم و جدي گزارش شده است. در تحقیقی  دیگر میزان خشونت مرد علیه زن  تا 81/7درصد گزارش شده است(شمس اسفندآباد و امامی پور،1382:59(. این خشونتها عمدتا در خانه و توسط افراد نزدیک به زن به خصوص شوهر و سپس پدر و برادر صورت می گیرد.

تحقیقات نشان می دهد با افزایش تحصیلات زن و شوهر از همسرآزاری کاسته می شود (شمس اسفندآباد و امامی پور،1382:70(. میزان همسرآزاری در مردانی که زنان آنها دارای تحصیلات کارشناسی و بالاتر هستند به طور معناداری کمتر از مردان دارای تحصیلات کمتر است(همان:71). زنان با  تحصیلات عالی علاوه بر بالابردن قدرت تصمیم گیری و دسترسی بهتر به منابع حمایتی، شانس خود را نیز برای ازدواج با مردی با تحصیلات عالی بالاتر می برند.

ورود به عرصه عمومی ، تجربه محیط مختلط و ارتباط با جنس مخالف از دیگر جاذبه های دانشگاه  به عنوان تنها فضای مجاز مختلط برای جوانان است. مقررات سختگیرانه مدارس و خانواده ها عملا فرصت محدودی به دختران می دهد که به  فضای عمومی ورود پیدا کنند و تجربه های اجتماعی و عاطفی کسب کنند. محیط به نسبت بازتر و برنامه درسی متغیر و نامعین دانشگاه شرایط کنترل را برای خانواده ها سخت کرده و موقعیت مناسبی را برای دختران جوان ایجاد می کند که اوقاتی را بیرون از خانه به سر برند و کمتر مورد بازخواست خانواده قرار بگیرند.

با وجود جداسازی کامل جنسی تمام مراکز آموزشی رسمی و غیر رسمی در تمام سطوح پیش از دانشگاه و جداسازی وسیع مراکز تفریحی و محدودیت ارتباط دو جنس در فضاهای شهری مثل کافی شاپها، رستورانها و مراکز خرید؛ دانشگاه تنها فضای مختلط (دوجنسی) است که دختران می توانند ارتباط با جنس مخالف را تجربه کنند و در مواردی با یافتن مرد دلخواه خود از ازدواجهای سنتی و گاه اجباری رهایی یابند.

از طرفی بخش قابل توجهی از دانشجویان دانشگاهها را دانشجویان غیر بومی تشکیل می دهند و این به معنی آن است که دانشجو چند سال را  در شهری دور از خانواده و خارج از کنترل و نظارت آنها به سر می برد و این استقلال نسبی موقعیتی نیست که به سادگی نصیب دختران غیر دانشجو شود میزان بالای خشونت های ناموسی علیه زنان و دختران و گاه قتل یک دختر به خاطر احتمال ارتباط با یک پسر نشان از وسعت نگاه منفی جامعه (به ویژه در شهرهای کوچک) نسبت به رابطه دو جنس و به ویژه در مورد دختران دارد. در چنین شرایطی دختران دانشجو در شهری که زادگاه آنها نيست و شناخته نمی شوند  آزادی بیشتری را تجربه می کنند.

طبق سیاستهای نظام آموزش عالی ایران تهیه امکانات خوابگاهی برای دختران دانشجو نسبت به پسران در اولویت قرار دارد .این سیاست به آن جهت اتخاذ شده بود که از نظارت دانشگاه بر دختران دانشجو اطمینان حاصل و از انحرافات احتمالی انان جلوگیری شود.اما این سیاست در نهایت به نفع دختران عمل کرد و خانواده های بیشتری با مهاجرت دخترانشان به شهرهای دیگر برای تحصیل موافقت کردند. با اینکه تحقیقی درباره میزان تاثیر انگیزه خروج از کنترل خانواده بر رویکرد دختران به تحصیل در دانشگاهها صورت نگرفته اما مشاهدات فردي نشان مي‌دهد تعداد دخترانی  كه شهر خود را براي تحصيل در شهري ديگر (حتي شايد كوچكتر و فقيرتر از شهر محل سكونت) و حتي  در رشته های نامرتبط با علایق انها افزايش قابل توجهي يافته است. در همین راستا دولت جمهوری ایران سیاست بومی سازی در پذیرش دانشجو را اتخاذ کرده که ریشه ای ایدئولوژیک و تا حد زیادی سیاسی دارد. این طرح  برای دختران دانشجو اثرات سوئی به بار خواهد آورد و به عنوان ماتع عمل خواهد کرد.

د- اشتغال واستقلال اقتصادی: جبران تاثیر قوانین تبعیض آمیز مالی

در تحقیق ملی که در سال 1381 در مورد مطالبات زنان ایرانی (دفتر امور بانوان وزارت کشور،1381) صورت گرفت، زنان ایرانی اشتغال را نخستین اولویت و خواسته خود  ذکر کرده اند در حالیکه شاخص اشتغال جزو ناامیدکننده ترین شاخصهای توسعه انسانی در مورد زنان ایران است. براساس آخرين اطلاعات منتشره از سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 در حدود 2.8 ميليون نفر (13.6 درصد) از جمعيت شاغلان کشور را زنان تشکيل می­دهند که از اين ميزان در حدود 36 درصد آنها دارای تحصيلات عالی می­باشند.  اين اطلاعات نشان دهنده سهم کم زنان و به خصوص زنان دارای تحصيلات عالی در نيروی شاغل کشور است. به عبارت ديگر علی­رغم افزايش تعداد زنان و دختران دارای تحصيلات عالی در سال­های اخير و گسترش حضور زنان در عرصه­های اجتماعی و اقتصادی، هنوز سهم اندکی از بازار کار را در اختيار دارند(محمدی،1386). ماده 1105 قانون مدنی "ریاست خانواده را از خصایص شوهر " می داند و وظیفه تامین مخارج زندگی را به او محول می کند، به تبع اشتغال زن در درجه دوم اهمیت قرار می گیرد و استخدام مردان در شرایط برابر بر استخدام زنان مقدم دانسته می شود. در نتیجه  ورود و بقا در بازار کار برای زنان ایران بسیار دشوارتر از مردان است.

 قوانین تبعیض آمیز کار و نگاه منفی به اشتغال زنان در فرهنگ سنتی که به ویژه پس از انقلاب به طور گسترده رواج یافت آمار اشتغال زنان را کاهش داد. درصد شاغلان زن از 14 درصد در سال 1355 به 8/8 درصد در سال 1365 کاهش یافت در حالیکه تعداد شاغلان مرد افزایش یافت و این نشان دهنده جانشینی نیروی کار مرد به جای نیروی کار زن است که عمدتا به دلیل تغییر دیدگاه جامعه در اثر تحولات سیاسی و اجتماعی رخ داد. نرخ بیکاری زنان در این سال حدود 25/4 درصد افزایش یافت که در نتیجه آن برخی از زنان ناامید از به دست آوردن فرصتهای شغلی از صف متقاضيان کار خارج شدند.(خانی،1385:106) آموزش رسمی کلیشه های جنسیتی شغلی در کتابهای درسی(حجازی،1385) و نیز رسانه های رسمی که زنان را در مسئولیتهای خانگی و مردان را در حال کار بیرون از خانه نشان می دهند اهمیت اشتغال زنان را در سطح جامعه تنزل داده است.

از سویی دیگر عرف و قوانین مالکیت که موجب بهره کمتر زنان از دارایی های خانوادگی می شود .ارث بری کمتر زنان از والدین ، فرزندان و همسر؛ عدم تنصیف اموال مشترک زن و شوهر پس از طلاق و محدودیت زن در تصرف در اموال فرزند موجب کاهش حس امنیت اقتصادی زنان شده و استقلال اقتصادی را در راس اولویتهای زنان ایرانی قرار داده است. نتایج تحقیقات مختلف نشان می دهد که تحصیل در کاهش تاثیرات منفی هریک از این موانع نقش موثری دارد و جزو معدود ابزارهای در دسترس زنان است.

زنان اغلب در صورتی می توانند در بسیاری از زمینه ها شغلی به دست آورند که سطح تحصیلات و مهارت آنان به طور نسبی بالاتر از مردان باشد(نوروزی(1383) و صادقی و عمادزاده، 1383:15). یک تحقیق نشان می دهد که به ازای هر 1 درصد افزایش در سهم زنان از تحصیلات عالی 0.33 درصد بر سهم اشتغال زنان در کشور افزوده می شود(صادقی و عمادزاده،1383:17(. با افزایش سطح تحصیلات و آموزش زنان احتمال ورود آنان به بازار کار و یافتن  کار به خصوص در بخش صنعت و خدمات افزایش می یابد.

دستمزد بیشتر نیز می تواند انگیزه دیگری برای تحصیلات عالی زنان باشد. در مقایسه با مردان ، میزان دستمزد زنان  رابطه بیشتری با میزان تحصیلات آنان دارد . در مطالعه ای با استفاده از روش مقایسه تابع دستمزد زنان و مردان معلوم شد در بازار کار ایران بر زنان تبعیض اعمال می شود و میزان آن در مقایسه با مطالعاتی که در ایالات متحده امریکا صورت گرفته نسبتا بالاست (اکرم،1381، به نقل از: نوروزی، 1383). این مطالعه نشان می دهد که زنان با وجود کارایی (تحصیلات) بالاتر نسبت به مردان دستمزد پایین تری دریافت می کنند. مطابق نتایج این تحقیق در مناطق شهری و روستایی، به ترتیب متوسط درآمد سالانه مردان 2/2 و 8/1 برابر زنان  است. اما مشخص شده است که در تمام گروههای مورد مطالعه تحصیلات بالاتر می تواند به مقدار قابل توجهی از میزان اعمال تبعیض بر زنان بکاهد(فراستخواه،1383:175).

سیاستهای دولت و افزایش زنان در دانشگاهها

پس از انقلاب اجباری شدن حجاب و اسلامی شدن دانشگاهها  امکان حضور گسترده تر زنان طیفهای سنتی و مذهبی جامعه در دانشگاه را فراهم شد(عبادی،1381:46( همچنین افزایش پوشش تحصیلی دختران در سطح کشور و حذف محدودیت جنسیتی برای دختران  در برخی رشته های تحصیلی (که چند سال پس از انقلاب صورت گرفت) از سیاستهای ناخواسته (برنامه ریزی نشده) موثر بر افزایش حضور زنان در دانشگاهها بود.

نهضت سوادآموزی نیز از دیگر موارد تاثیرگذار(هرچند به طور غیر مستقیم) بر افزایش زنان دانشگاهی بود. حکومت تازه تاسیس جمهوری اسلامی بر روی حمایت اقشار فرودست جامعه حساب زیادی باز کرده بود و حمایت و پشتیبانی از آنان برایش اهمیت فراوانی داشت. اکثریت قابل توجهی از سواد آموزان را زنان تشکیل می دادند که باسواد شدن آنها  در دراز مدت اثری مخالف خواست حکومت در پی داشت (Mehran,1992).همانگونه که گفته شد سواد مادران مهمترین پارامتر در تحرک اجتماعی دختران است و مادران باسواد با دریافتن تاثیرات سواد و تحصیلات دختران خود را بیشتر حمایت و نیز تشویق می کنند.

تناقض قوق موجب شده حکومت رویکردی دوگانه با مساله افزایش شمار دختران دانشجو داشته باشد از سویی این آمار را به عنوان سندی برای رد ادعای منتقدان داخلی و خارجی در خصوص نقض حقوق زنان در ایران ارائه می دهد و حتا آن را نتیجه سیاستهای دولت در مورد زنان و از برکات انقلاب اسلامی می داند (خانیکی،1381:3) اما از سوی دیگر آن را معضلی می داند که باید برای رفع آن چاره ای اندیشید(ایمانی و مردیها،1381:5). سهمیه بندی جنسیتی دانشگاهها راه حلی است که در سالهای اخیر برای محدود کردن ورود زنان به آموزش عالی به کار گرفته شده است.

 در بررسیی که در سال 1381 توسط وزارت علوم صورت گرفت بر اساس روند افزایش زنان طی سالهای 1374 تا 1381 پیش بینی شد در سالهای آینده این روند ادامه داشته و به سهم بیش ازهفتاد درصد برای زنان خواهد رسید(دفتر بررسی های فنی و آماری، 1381، به نقل از فراستخواه،1383:ص 153). در این تحقیق با استناد به اینکه توزیع جمعیتی زن و مرد تقریبا برابراست و با این فرض که اشتغال مردان یشتر از زنان است نتیجه گرفته شد که روند افزایش پذیرش زنان در دانشگاهها باید با مداخله دولت کنترل شود و برای این کار اختصاص سهمیه 50 درصدی به هر جنس پیشنهاد شد.

این تحقیق اساس خود را بر این پیش فرضهایی بنیان نهاده که روند  افزایش دختران دانشجو خود واکنشی در خلاف آن پیش فرضها است. از جمله پیش فرضهای این استدلال می توان به لزوم جداسازی جنسیتی، اولویت اشتغال مردان نسبت به زنان، تداوم بازار کار دوگانه و زنانه - مردانه کردن مشاغل و نیز تمایل کمتر بازار در جذب نیروهای متخصص زن اشاره کرد. در حالیکه روند مطالبات اجتماعی جامعه و به ویژه زنان نشانه عدم پذیرش این پیش فرضها در بخشهائی از جامعه است که روز به روز نیز گسترش می یابد. برای مثال اگر جداسازي جنسیتي وجود نداشته باشد دیگر لازم نیست فضای بعضی رشته ها مردانه باقی بماند یا مدرس دبیرستانهای پسرانه مردان باشند تا هر سال تعداد معيني معلم مرد ازدانشگاهها فارغ‌التحصيل شوند.

دسته بندی مخالفان افزایش تعداد  زنان در دانشگاهها

با توجه به دسته بندی چهارگانه علل افزایش زنان در دانشگاهها (امکان تحرک اجتماعی، منبع کسب هویت،افزایش امکان خروج از سیطره مردسالاری و افزایش فرصت اشتغال)، می توان مخالفان افزایش تعداد زنان در دانشگاهها را به طور کلی به سه دسته تقسیم کرد:

1- محافظه کاران

تحقیقات نشان می دهد تحصیلات نقش مهمی در کمرنگ کردن کلیشه های جنسیتی و باورهای سنتی افراد دارد (ارزشها و نگرشها:129- جدول 22).  محافظه کاران که لزوما خاستگاه مذهبی ندارند، از آن رو با افزایش زنان در دانشگاه مخالفند که وضع موجود را بهترین حالت دانسته و نگران تغییرو برهم خوردن تعادل موجود هستند. ساختار جدید اجتماعی در حالت پس از افزایش تحصیلات عالی زنان، برای آنان  مبهم است. محافظه کاران تقسیم جنسیتی نقشها را امری بدیهی و تنها گزینه ممکن می دانند. این دسته بخش اعظم مخالفان را تشکیل می دهند اما كنش موثر جمعي در اين زمينه ندارند اگرچه قضاوت آنها شكل دهنده قضاوت جمعي جامعه است. اغلب شهروندان عادي جامعه (به ويژه افراد سي سال به بالا) در اين گروهند.

2- توسعه گرایان

 بحث اصلی توسعه گراها نداشتن توجیه اقتصادی برای تخصیص یارانه دولتی به تحصیلات عالی زنان است. هدر رفتن سرمایه کشور به دلیل جذب نشدن بخش زیادی از فارغ التحصیلان زن در بازار کار و نیز بهره وری پایین تر زنان به دلیل مسائل زیست شناختی، مهمترین استدلالهای  آنها در مخالفت با سرمایه گذاری در تحصیلات عالی زنان است. رویکرد این دسته نسبت به مساله توسعه کورجنس و مبتنی بر تئوری های قدیمی توسعه اقتصادي است.

3- بنیادگرایان

 بنیادگرایان کسانی هستند که به دنبال کسب قدرت با استفاده از ابزارهای مدرن اما برای مقابله با مدرنیته هستند. گروههائی که اگرچه با عقلانیت ابزاری دنیای مدرن مخالفتی ندارند اما عقلانیت فلسفی آن را مخالف اندیشه های ذاتا مقدس دانسته و به همین دلیل به دنبال بازگشت به آرمانشهر پیش از دنیای مدرن هستند. بنیادگرایان افزایش تعداد زنان در دانشگاهها را نه تنها نادرست که خطرناک می دانند. از نظر آنها تهدید ریاست مرد بر خانواده، سست شدن پایه های خانواده و افزایش طلاق، کمرنگ شدن نقش مادری و خانه داری زنان، اختلاط جنسیتی در محیطهای دانشگاهی و کاری و کمرنگ شدن ارزشهای اسلامی، افزایش سن ازدواج و به چالش کشیده شدن جایگاه زن در فقه اسلامی مهمترین پیامدهای پدیده افزایش تحصیلات عالی زنان است که همگي مغایر با ارزشهای مذهبی هستند. طبق قوانین اسلامی تامین مخارج خانواده به عهده مرد است و در مقابل، زن ملزم به تمکین از او ست. به این معنی که برای خروج از منزل به منظور انجام هر کاری نیاز به اجازه شوهر دارد و همچنین باید هر زمان که شوهر اراده کند با او رابطه جنسی برقرار نماید درغیر این صورت  مرد حق دارد او را از نظر مالی در مضیقه قرار دهد.

جان دیوئی، فیلسوف و از برجسته ترین صاحب نظران در بحث آموزش معتقد است تحصیلات افراد را تشویق می کند که استعداد نهایی خود را به عنوان "موجودات انسانی" شکوفا سازند. او به ویژه بر توسعه پتانسیل فکری فرد تاکید می کند(توسلی،1386:101(. افزایش تحصیلات قدرت استدلال فرد را بالا برده و ارزشهای لیبرالی و آزادی خواهانه را در او افزایش می دهد. در نتیجه زنان که تا کنون  درجه دینداری بالاتری نسبت به مردان داشته اند (ارزشها و نگرشها،1381:89-90( و به سازوکارهای حقوقی کنونی که به دین  یا سنت نسبت داده می شد التزام داشتند شروع به انتقاد و طلب بازنگری کرده و خواهان تغییر سازوکار موجود می شوند. حکومت ایران، حکومتی دینی است  که موجب حذف طیف گسترده ای از عقاید و نگرشها و ایجاد قدرتی نامحدود برای یک گروه خاص می شود. زنان تحصیلکرده در تربیت فرزندان، استبداد و اقتدارگرایی را بازتولید نمی کنند و دست کم تردیدهایی را در زمینه سلطه یک جانبه به وجود می آورند (ایمانی و مردیها،1381:30).

 احساس ظلم و تبعیض (ارزشها و نگرشها:77) و نیز احساس نابرابری جنسی و اعتقاد به وجود امکان پیشرفت کمتر برای زنان نسبت به مردان، در افراد با تحصیلات عالی بیش از دیگر رده های تحصیلی است (ارزشها و نگرشها: 124) . با افزایش تعداد زنان دارای تحصیلات عالی و ورود آنها به مدیریتهای میانی، تداوم محروم کردن زنان از مدیریتهای عالی و برخی  مناصب سیاسی و اجتماعی مثل قضاوت و ریاست جمهوری که با دلایل شرعی توجیه می  شوند امکان پذیر نخواهد بود.

از سویی دیگر افزایش میانگین سن ازدواج، که از نتایج تحصیلات عالی زنان است، از نظر بنیادگرایان بحران زاست. به اعتقاد آنها افزایش میانگین سن ازدواج و در واقع افزایش طول دوران تجرد موجب فساد در جامعه می شود. بنیادگرایان نه تنها با این وضع مخالفند که با صراحت و قدرت سعی در بازگرداندن وضع موجود به وضع پیشین دارند و در این راستا طرحها و پیشنهادهای عملی گوناگونی ارائه می دهند. در بررسی پیشنهادهای این دسته می توان متوجه شد که اساسا افزایش تعداد زنان در دانشگاه تنها دغدغه آنان نیست ، بلکه چگونگی و کیفیت آن هم اهمیت دارد. پیشنهاد راه اندازی رشته های زنانه و مطابق با ویژگی های زنان و ایجاد دانشگاههای تک جنسیتی، پیشنهادهای این دسته است که نشان می دهد تداوم وضع پیشین که برگرفته از متون دینی است مهمترین دغدغه آنهاست.

در جدول زیر موضع گروههاي اصلي مخالف افزايش زنان تحصيل‌كرده را در نسبت به انگيزه‌هاي چهار گانه براي تحصيلات عالي خلاصه كرده‌ايم. همانطور كه اشاره شد تحصیلات عالی برای زنان ایرانی تنها کارکرد فراگیری دانش و ورود به بازار کار ندارد بلکه جای خالی بسیاری از منابع قدرت دور از دسترس زنان را هم پر كرده است. مساله اصلی بنیادگرایان ایرانی شکل دهی به ساختار قدرت به گونه ای است که سیطره آنها بر قدرت سیاسی تداوم یابد ولی زنانه شدن تحصیلات عالی مخالف آن نوع ساختار قدرتی است که هژمونی آنها را تدوام بخشد. به همین دلیل بنیادگرائی در ذات خود با افزایش تحصیلات عالی زنان در تضاد است. توسعه گرایان را می توان با مذاکره و نیز تحمیل تجربه به موافقان رشد تحصیلات دانشگاهی زنان بدل ساخت. محافظه کاران نیز فاقد انسجام گفتاری و نیز انگیزه کافی برای مقابله با روند موجود هستند. اما بنیادگرایان فعالترین، جدی ترین و خطرناکترین گروهی هستند که در مقابل روند موجود مقاومت کرده و با اعمال سهمیه بندی جنسیتی در حال تغییر وضع فعلی و به عقب برگرداندن زنان هستند.

----

عفاف اجباری؛ از پرده نشینی تا خانه نشینی شادی صدر تاریخ: 14  مرداد  1387 ميدان زنان: مفهوم حجاب در طول یک قرن اخیر و متاثر از تحولات سیاسی و اجتماعی گوناگون، تغییرات فراوانی کرده و دچار قبض و بسطهای متنوعی شده است. در این مقاله برآنم که ابتدا، مروری کوتاه بر تغییرات مفهوم حجاب از پیش از کشف حجاب تاکنون داشته باشم و پس از آن وارد مفهوم "عفاف" و سیاستهای دولتی جایگزین کردن اجباری آن با حجاب، که به نظر نوبنیادگراها(1) دیگر تنگ تر از آن است که بتواند کارایی مطلوب را داشته باشد خواهم شد. قبض و بسط مفهوم حجاب در یک قرن اخیر پرده نشینی: تا پیش از به ثمر رسیدن مبارزات زنان برای تاسیس مدارس دخترانه در سالهای پایانی حکومت قاجاریه و همه گیر و دولتی شدن آموزش ابتدایی دختران در سالهای ابتدایی سلطنت رضا شاه، اصل، پرده نشینی زنان بود و زنان، به خصوص در طبقات متوسط شهری جز برای حمام رفتن، مناسک و مناسبتهایی مثل عاشورا و تاسوعا و برخی خریدهای ضروری بیرون نمی رفتند. به همین منوال، صدای زن نیز همچون تمامی بدنش، از فرق سر تا نوک پا، "عورت" محسوب می شد و باید از نامحرم پوشیده می ماند. اگرچه این اصل، استثنائاتی اندک مثل قره العین، تاج السلطنه، دختر ناصرالدین شاه یا ایران تیمورتاش، دختر صدراعظم رضاشاه داشت اما در این دوران، زنان عموما قبل از بیرون رفتن از خانه باید با چادر و چاقچور و پیچه (روبنده)، تمامی بدن خود را می پوشاندند. مروری بر رساله های نوشته شده از سوی علمای مذهبی آن دوران درباره حجاب، کاملا نشان می دهد که تفسیررسمی فقهی از حجاب در آن دوره، پرده نشینی، یعنی جداسازی زنان و مردان به طور کامل بوده است: "خدای را که راضی نباشد که زنان آواز زینت و خلخال خود را به گوش مردهای اجنبی برسانند، آیا راضی خواهد شد که خود زینت خلخال و سایر زینت های خود را به نامحرم نشان بدهد؟ حاشا ثم حاشا! تا چه رسد به خود مواضع زینت، مثل چشم و ابرو و کشف نقاب و رفع حجاب و مخالطه با اجانب و معاشرت با فساق و بیع و شری و حرف زدن با ایشان ...صدای زن هم عورت است و حرف زدن او با اجانب قبیح و غیر جایز است"(2) چادر، چاقچور، پیچه: بحثهای مربوط به حقوق زنان و کشف حجاب که از سوی روشنفکران و زنان فعال در دوران مشروطه و پس از آن عمومی شده بود، تحولات اجتماعی ناشی از فرایند مدرنیزاسیون رضاشاه از سویی و موج ورود زنان به اجتماع که با فراگیر شدن مدارس دخترانه شدت گرفته بود باعث شد زنان، هرچند با چادر و جاقچور و پیچه، بیشتر در فضاهای عمومی دیده شوند. عفت عصار، یکی از اولین دختران تهرانی که در مدرسه دولتی دخترانه درس خوانده بود خاطره خود از امتحان نهایی ششم ابتدایی را چنین شرح داده است: "همه مان را با چادر و چاقچور و پیچه ردیف کردند و پیاده رفتیم تا دارالفنون. مدیرمان تمام مدت مراقب بود که یک وقت دختری پیچه اش را بالا نزند. به دارالفنون که رسیدیم، سر جلسه امتحان اجازه دادند پیچه هایمان را کنار بزنیم که بتوانیم جوابها را بنویسیم."(3) تا پیش از صدور فرمان کشف حجاب از سوی رضا شاه در 17 دی 1314، سیاست جداسازی جنسیتی نیز تا حدود زیادی اعمال می شد. بدرالملوک بامداد در کتاب "زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید" می نویسد: "در خیابانهای پر جمعیت تهران مانند لاله زار و شاه آباد یا امیریه عصرها مقرر بود مردها از طرفی و زنها از طرف دیگر عبور کنند. راه رفتن مردها و زنها از یک سمت از ساعت چهار بعد از ظهر قدغن می شد. اگر احیانا زنی می خواست به خانه خود در سمت دیگر خیابان یا به داروخانه برود از آقای پاسبان کسب اجازه می کرد...چه بسا اوقات صدای آمرانه پاسبان به گوش می رسید که می گفت: "باجی روت بگیر"، "ضعیفه تندتر راه برو."(4) کشف حجاب اجباری از سوی حکومت رضا شاه تاثیر چندانی در تغییر مفهوم حجاب نداشت. همچنان از نظر اکثر علما، زنان باید تمامی بدن خود را از مردان نامحرم می پوشاندند. با این همه در عرصه اجتماع، رفته رفته، به دلیل مخالفت شدید ماموران دولت رضاشاه با چادر و چاقچور، نوع دیگری از حجاب باب شد که همان چادر نماز بود که زنان با استفاده از دندان یا دستهای خود آن را نگه می داشتند و بسته به عوامل بسیار، با آن نه تنها بدن خود که بخشی از صورت خود را نیز می پوشاندند. با پایان یافتن بگیر و ببندهای دولتی برای کشف حجاب در زمان محمدرضا شاه، چادر، به همان شکل چادر نماز، به تنهایی به پوشش متداول زنان مذهبی یا زنان تحت نفوذ سنتهای خانوادگی و محلی تبدیل شد. در این زمان رنگ و طرح چادرها یکسان نبود و از همان تنوع پارچه های چادر نمازی برخوردار بود. با وجود این تغییر اجتماعی در مفهوم حجاب، مفهوم فقهی حجاب همچنان شامل پوشیدن صورت نیز می شد: "مقصود اسلام از حجاب زنان همانا مستورگی و پوشیدگی کامل است...ولکن به هر فرم و هر رنگ."(5) "خداوند امر فرمود که زنان نجیبه، چادر بر سر و صورت و بدن بیفکنند...پس خداوند زنان مسلمان را امر به ستر و پوشش فرموده بلکه از خانه خارج شدن بدون ضرورت و با اجنبی حرف زدن را هم قدغن کرده است."(6) و میرمحمدهاشم مجتهد مرندی خویی، روایاتی را که بر واجب نبودن پوشاندن "روی و کفین" دلالت دارد نادر، و قول مشهور را واجب بودن پوشاندن تمامی بدن (تستر) می داند. (7) تمام بدن به جز وجه و کفین: آیت الله مطهری، در کتاب مساله حجاب خود در مفهوم فقهی حجاب تغییر ایجاد کرد و با این نظریه که حدود شرعی حجاب برای زنان پوشاندن همه بدن به جز وجه و کفین (گردی صورت و دو دست و دو پا از مچ به پایین) است، نظریه فقهی مدرنی در مورد حجاب عرضه کرد که بعد از انقلاب 1357، تبدیل به نظریه فقهی رسمی شد و نظریات سنتی مبتنی بر "فتنه بودن بدن و صدای زنان" و "عورت بودن صدا و تمامی بدن زنان" را که مستلزم پرده نشینی بود در حاشیه قرار داد.(8) مطهری شنیدن صدای زن را به شرطی که "تلذذ و ریبه" در آن نباشد جایز دانست. هر چند پیش از مطهری نیز برخی از فقها چنین نظریه ای را ارائه داده بودند اما تالیفات آنها هیچگاه مبنای تحولات بعدی نشد. حدود تازه حجاب براساس نظریه مطهری، که از سوی مذهبیون طرفدار آیت الله خمینی ترویج می شد، از طرفی به زنان تا حدی که بتوانند در فعالیتهای سیاسی مثل شرکت در راهپیمایی مشارکت کنند، آزادی عمل می داد و از طرفی دیگر پاسخی بود به ایراد تاریخی متجددین در مورد اینکه حجاب از زنان امکان تحصیل و کار در جامعه را می گیرد و آنها را در خانه حبس می کند: "پوشش وجه و كفين مرز محبوسيت و عدم محبوسيت زن‏ است ، و مفهوم حجاب و اثر آن با اضافه كردن و حذف كردن اين قسمت كاملا عوض می‏شود.(10) "مسأله پوشش بر حسب اينكه پوشانيدن وجه و كفين واجب باشد يا نباشد دو فلسفه كاملا متفاوت پيدا می‏كند . اگر پوشش وجه و كفين را لازم بدانيم در حقيقت طرفدار فلسفه پرده‏نشينی زن و ممنوعيت او از هر نوع كاری جز در محيط خاص خانه و يا محيطهای صددرصد اختصاصی زنان هستيم. ولی اگر پوشيدن ساير بدن را لازم بدانيم و هر نوع عمل محرك و تهييج‏ آميز را حرام بشماريم و بر مردان نيز نظر از روی لذت و ريبه را حرام‏ بدانيم اما تنها پوشيدن گردی چهره و پوشيدن دستها تا مچ را واجب ندانيم‏ آنهم به شرط اينكه خالی از هر نوع آرايش جالب توجه و محرك و مهيج باشد بلكه ساده و عادی باشد ، آنوقت مسأله ، صورت ديگری پيدا می‏كند و طرفدار فلسفه ديگری هستيم ، و آن فلسفه اينست كه لزومی ندارد زن الزاما به درون‏ خانه رانده شود و پرده‏نشين باشد بلكه صرفا بايد اين فلسفه رعايت گردد كه‏ هر نوع لذت جنسی اختصاص داشته باشد به محيط خانواده ، و كانون اجتماع‏ بايد پاك و منزه باشد و هيچگونه كامجوئی خواه بصری و خواه لمسی و خواه‏ سمعی نبايد در خارج از كادر همسری صورت بگيرد . بنابراين زن می‏تواند هر نوع كار از كارهای اجتماعی را عهده‏دار شود." (11) به این ترتیب، و براساس نظریه مطهری، چادر مشکی که تمام بدن را به جز صورت و دستها می پوشاند، به عنوان حجاب رسمی جمهوری اسلامی ترویج شد. هر چند در عمل، مانتو و مقنعه یا روسری نیز تحمل می شد اما زنان انقلابی مسلمان با پوشیدن چادر مشکی کش دار و مقنعه در زیر آن، مفهوم "حجاب برتر" را که به معنای برتری آنان در نگاه حاکمیت نسبت به سایر زنان بود، ایجاد کردند. در روند اسلامیزاسیون(12) که از نخستین روزهای اسفند 57 آغاز شد، علاوه بر اجباری شدن حجاب که به معنای پوشاندن تمامی بدن به جز وجه و کفین بود، جداسازی جنسیتی گسترده ای نیز بر مبنای اصل عدم اختلاط غیر ضروری زن و مرد انجام شد. جداسازی زنان و مردان در فضاهای عمومی با سواحل دریا و مدارس مختلط اغاز شد و بسیاری از ادارات دولتی، فضاهای ورزشی، اتوبوس های درون شهری و... را در برگرفت. اسلامیزاسیون که در دهه 60 با شدت و حدت اجرا می شد با پایان جنگ و غلبه مصلحت گرایی در سیاست رسمی، رفته رفته کمرنگ شد؛ هرچند هیچگاه به طور کامل فراموش نشد. در دهه 70 و سالهای ابتدایی دهه 80، نقدهای فراوانی از سوی گروههای مذهبی بر سیاستهای دولت در مسامحه با آنچه "بدحجابی" و یا "شل حجابی" خوانده می شد وارد شد اما تا پیش از برآمدن اصولگرایان در سیاست، این نقدها تبدیل به طرحهایی برای اجرا نشده بود. بخش دوم این مقاله کوششی است برای اثبات اینکه چگونه مفهوم حجاب، که از پرده نشینی به چادر و چاقچور و پیچه و از آن به پوشاندن وجه و کفین تغییر یافته بود، در دوره حکومت اصولگرایان و در طرحها و برنامه های تازه دولتی رفته رفته جای خود را به مفهوم "عفاف" می دهد که جنبه های بیشتری از زندگی اجتماعی و خصوصی زنان را در بر می گیرد و آنها را دوباره به سمت پرده نشینی می راند. عفاف اجباری به جای حجاب اجباری با وجود تعداد فراوان مصوبات و قوانین لازم الاجرا که حدود پوشش زنان را در هر موقعیتی مشخص می کند، تا پیش از 1376، مفهوم "عفاف" وارد قوانین نشده بود. در این سال شورای عالی انقلاب فرهنگی، مصوبه ای با عنوان " اصول و مبانى روشهاى اجرايى در مسأله گسترش فرهنگ عفاف و حجاب" به تصویب می رساند که در آن همه جا کلمه عفاف در کنار کلمه حجاب آمده بی آن که درباره مصادیق یا مفهوم آن توضیحی داده شده باشد. تنها در بند 14 این مصوبه آمده است: "در شهرسازى و معمارى بايد فرهنگ عفاف و حجاب مدنظر قرار گيرد و محيط كار و نوع برنامه‏ها و استفاده از وسايل و امكانات به نحوى نباشد كه خود موجب اختلاط نامناسب زن و مرد شود." که به معنای آن است که برخی از انواع معمای که موجب اختلاط نامناسب زن و مرد نمی شوند با فرهنگ عفاف سازگاری دارند. به نظر می رسد مفهوم عفاف و اصطلاحاتی مثل "فرهنگ عفاف" و "حریم عفاف" از کتاب مساله حجاب آیت الله مطهری وارد ادبیات رسمی دولتی و پس از آن وارد قوانین و مقررات شده اند. در این کتاب، عفاف به همان معنای مصطلح عرفی خود یعنی پاکدامنی، یک ویژگی زنانه دانسته شده است. مطهری اینکه زن خود را در اختیار مرد دیگری جز شوهرش قرار ندهد عفاف می داند: "از نظر ما در مرد تمايل به عفاف و پاكی زن وجود دارد ، يعنی مرد رغبت‏ خاصی دارد كه همسرش پاك و دست نخورده باشد ، همچنانكه در خود زن نيز تمايل خاصی به عفاف وجود دارد . البته در زن تمايل به اينكه شوهر با زن‏ ديگر رابطه و آميزش نداشته باشد نيز وجود دارد ولی اين تمايل به عقيده‏ ما ريشه ديگری دارد مغاير با ريشه تمايل مشابهی كه در مرد است . آنچه در مرد وجود دارد غيرت است و يا آميخته‏ای است از حسادت و غيرت ، ولی‏ آنچه در زن وجود دارد صرفا حسادت است." (13) اما با وجود اینکه سیاستها و قوانین تازه ای که از آن سخن خواهیم گفت، به کرات از واژه عفاف استفاده کرده اند اما به نظر می رسد مفهوم آن با پاکدامنی عرفی تفاوت زیادی داشته باشد. در جستجوی مفهوم رسمی "عفاف" به سلسله مباحثی در رادیو قرآن(14) برخوردم که عفاف را " خودنگه داری از معصیت ها " دانسته بود و تصریح کرده بود " رعایت حریم عفاف و حیا بیش از پوشیدگی وجه و کفین است" و اینکه فقها گفته اند پوشیدگی وجه و کفین در صورتی کافی است که خوف فتنه نباشد و درصورت خوف فتنه وجه و کفین نیز باید پوشیده شود. کارشناس این سلسله برنامه ها اعتقاد داشت در جامعه امروزی هیچ مکان عمومی وجود ندارد که در آن خوف فتنه وجود نداشته باشد. فخر روحانی حریم نگاه، پوشش و رفتار را محدوده عفاف می داند و جداسازی زن و مرد، پرهیز از اختلاط ناروا، پرهیز از گفت و گوهای غیر ضروری میان زن و مرد، خودداری از نگاه کردن به تصاویر مستهجن، حضور در مجالس گناه، پرهیز از نگاه حرام، استفاده نکردن از لحن و محتوای تحریک آمیز در گفت و گو از سوی زنان، عدم اختلاط  در در مراکز شغلی و تحصیلی و حتی خانوادگی، پرهیز از رفتاری که جلب توجه می کند، عدم اشتغال جوانان به تفریحات ناسالم در اینترنت و ماهواره و تلفنهای همراه را از ملزومات فرهنگ عفاف تلقی می کند. از نظر او " عفت همه اعضای بدن و تمام قلمروهای آن را در بر می گیرد." و موضوع اصلی عفاف نیز زنان و بدن آنهاست. اما این برنامه تنها در حیطه تعریف مفهوم اخلاقی عفاف و چارچوبهای آن باقی نمی ماند بلکه تاکید دارد که دولت باید کاری کند که زمینه گناه اساسا به وجود نیابد. به این ترتیب،  گروه بزرگی که با وجود موقعیتهای دولتی یا غیر دولتی متفاوت، رویکردی بنیادگرایانه به مساله زنان دارند، ابتدا تعریف تازه ای از "پاکدامنی(عفاف)  که ارزش اخلاقی مورد توافق عمومی در میان اکثریت جامعه ایرانی است ارائه می دهند و پس از ترویج و تبلیغ آن با استفاده از همه ابزارهای رسانه ای و عمومی مسلط، تعریف قلب شده را تبدیل به قانونی می کنند که از سوی دولت به همه شهروندان تحمیل می شود. در این پروژه، برای اینکه دولت به وظیفه خود برای از بین بردن زمینه گناه عمل کند، از سویی سیاست یکسان سازی در پوشش زنان(15) با شدت و حدت بیشتری نسبت به سالهای دهه 70 دنبال می شود و از سوی دیگر، با قانونی سازی مفهوم عفاف، گستره وسیعی از روابط میان زن و مرد، از گفت و گو گرفته تا روابط جنسی، محدود و ممنوع می شود. قوانین مربوط به جداسازی جنسیتی در فضاهای عمومی، از دانشگاهها و محیطهای کاری گرفته تا پارکها، فضاهای تفریحی و ورزشی، جرم انگاری تمامی روابط جنسی خارج از ازدواج و اعمال مجازاتهای شدید برای این نوع روابط، ضمانت اجراهای جدی در نظر می گیرند. اما مفهوم جدید عفاف تنها به حجاب اجباری، جداسازی جنسیتی و مجازات روابط جنسی خارج از ازدواج محدود نمی شود بلکه ناباورانه، سیاستهای مربوط به خانواده، اشتغال و تحصیل زنان را هم در بر می گیرد. در این پروژه، از میان بردن زمینه های گناه از سوی دولت نه فقط با تک جنسی کردن تمامی فضاهای عمومی بلکه با راندن زنان از جامعه به خانه، تا جایی که ممکن است متحقق خواهد شد. سیاستهای معروف به "تحکیم بنیان خانواده" شامل کم کردن ساعات کار زنان، افزایش مرخصی زایمان، ممنوعیت اضافه کاری زنان در ادارات دولتی و... که به کاهش تعداد زنان شاغل در آینده ای نزدیک خواهد انجامید از نظر مرکز مطالعات زنان حوزه های علمیه خواهران در جهت گسترش فرهنگ عفاف است. در بیانیه سال 1386 این مرکز(16)، برای گسترش فرهنگ عفاف، اصلاح اخلاق جنسی و تسهیل ازدواج لازم دانسته شده که پیش شرط آن تغيير نگرش به زندگي اقتصادي است. اعطاي اولويت اشتغال به افراد سرپرست خانوار، اعطاي معافيت‌هاي مالياتي به افراد متأهل نسبت به مجرد و پرهزينه کردن جذب افراد مجرد، به ويژه بانوان، براي کارفرمايان، به ويژه در بخش‌هاي خصوصي، از سیاستهایی است که این مرکز برای تغییر نگرش به زندگی اقتصادی پیشنهاد می دهد. این مرکز در تازه ترین بیانیه خود با تاکید بر لزوم زنانه-مردانه کردن نظام آموزشی و کتابهای درسی براساس کلیشه های جنسیتی، که از سوی وزیر جدید آموزش و پرورش نیز مورد تایید قرار گرفته، نسبت به تحولات دهه‌هاي اخير در ساختار و کارکرد خانواده، اخلاق جنسي و روابط اجتماعي هشدار می دهد: "تغيير الگوي مشارکت اجتماعي زنان: تحولات هويت جنسي به تغيير نگرش‌ها و ارزش‌هاي زنان منجر مي‌شود و تصوير آنان از واقعيات را دگرگون مي‌سازد. از آن‌جا که فرهنگ مدرن ارزشمندي را احراز مناصب قدرت و کسب ثروت مي‌داند، تسلط گفتمان مدرن سبب شده است زنان با دروني‌سازي همين ارزش‌ها به تحليل وضعيت گذشته‌ي خود بپردازند، احساس فرودستي کنند و براي رسيدن به مناصب قدرت و کسب استقلال مالي تلاش نمايند. تغيير الگوي مشارکت اجتماعي از الگوي خانواده محور  به اشتغال محور، نشانه‌اي از تعريف شدن عزت‌مندي اجتماعي زنان به مدرک و شغل است تا آن‌جا که حتي شمار زيادي از زنان براي احراز موقعيت اجتماعي، در تکاپوي دستيابي به فرصت‌هاي شغلي خاصي هستند که درآمدزايي آن ناچيز يا کم‌تر از هزينه‌هاي آن است."(17) بنابراین "حکومت موظف است به گونه‌اي برنامه‌ريزي کند که هر جنس به نقش‌هاي ويژه‌‌ي خود تشويق گردد. برخي از موقعيت‌ها و انتظارات ويژه از مردان در متون ديني عبارت‌اند از: سرپرستي و تدبير خانواده،  نان‌آوري و گشاده‌دستي در تأمين هزينه‌هاي خانواده،  حمايت از حريم ناموسي،  شرکت در جهاد و تأمين هزينه‌هاي آن،  چشم‌پوشي از خطاها  و معاشرت پسنديده با همسران.  در نقطه‌ي مقابل، نقش‌ها و موقعيت‌هاي زنانه‌اي به تصوير کشيده شده است که همراهي با همسر و بزرگداشت وي،  تمکين خاص،  خانه‌داري،  رعايت حيا و عفت  و عدم اختلاط با مردان  از آن جمله‌اند. از سوي ديگر، حضور زنان شوهردار در حيطه‌ي سرپرستي خانواده (زن‌سالاري)،  انفاق بر شوهر  (در غير از موارد اضطرار) و حضور در عرصه‌ي اشتغال اقتصادي با اغراض دنياگرايانه  به عنوان صفات ناپسند زنان در آخرالزمان نام برده شده است."(18) به این ترتیب،تحکیم بنیان خانواده مردسالار فعلی، در نقطه مرکزی سیاستهای عفاف قرار می گیرد و زنان، به عنوان موضوعات اصلی این طرح، هم ملزم به رعایت عفاف و خانه نشینی می شوند و هم مورد کنترل دقیق مردان در قالب "غیرت ورزی" قرار می گیرند. مروری بر راهکارهای اجرایی گسترش فرهنگ عفاف و حجاب، مصوب دی ماه 1384 شورای فرهنگ عمومی تصویر دقیق تری از مصادیق قانونی شده "عفاف" به دست می دهد. در این مصوبه برای 27 دستگاه دولتی، وظایف مشخصی برای گسترش فرهنگ عفاف و حجاب مشخص شده که برخی از آنها مانند "طرح امنیت اجتماعی" تا حدود زیادی تاکنون به اجرا در آمده اند و برخی دیگر در حال اجرایی شدن هستند.(19) برخی از راهکارهای مطرح شده که می تواند تا حدودی گستره وسیع عفاف اجباری را روشن کند به شرح زیر است: - جلوگيري از انتشار و تبليغ كالاهاي فرهنگي كه با فرهنگ عفاف و حجاب مغايرت داشته باشد مانند (كتاب، فيلم، نشريات، تأتر و . . .) - استفاده مناسب از لباس‌هاي اسلامي ـ ملي (حجاب و حجاب برتر) در فيلم‌هاي سينمايي و استفاده نكردن از اين پوشش توسط شخصيت‌هاي منفي و منفور در فيلم‌ها - تدوين قوانيني براي ممنوعيت عرضه لباس‌هاي دست دوم خارجي در كشور - اهتمام براي اجراي مناسب‌تر مقررات در چيدمان آرايش / تزيين ويترين‌ها و استفاده از مانكن‌ها جهت حفظ حريم عفت عمومي - به تصوير كشيدن زنان تحصيل كرده، ممتاز، متعهد و با حجاب در فيلم‌ها و مجموعه‌هاي هنري و پرهيز از نشان دادن آنان در نقش‌ها و شخصيت‌هاي عامه و كم‌سواد - اطلاع‌رساني مناسب و دقيق به خانواده‌ها در مورد علل آسيب‌هاي اجتماعي و انحرافات در خصوص زنان بي‌سرپرست، كودكان خياباني، طلاق، اعتياد، فرار دختران و نشان دادن عدم رعايت عفاف و حجاب در بروز اين آسيب‌ها - اتخاذ سياست‌هاي انضباطي در خصوص بازيگران زن صدا و سيما و جلوگيري از تجليل و تبليغ چهره‌هايي كه در مناظر اجتماعي و عمومي با ظاهر و پوشش بد حضور پيدا مي‌كنند - كنترل و نظارت جدي بر رعايت حدود و ضوابط قانوني عفاف در مجتمع‌هاي مسكوني، برج‌ها و شهرك‌ها از طريق مديريت بر اين گونه اماكن - توقيف خودروهاي دولتي‌اي كه سرنشينان آن شئونات اسلامي را رعايت نمي‌كنند - آموزش احكام شرعي عفاف و حجاب و برگزاري كلاس‌هاي دانش‌آفزايي براي والدين (خصوصا مادران) و توجيه آنها نسبت به رعايت حريم عفاف در خانه و محيط‌هاي اجتماعي از طريق انجمن اولياء و مربيان - آشنا نمودن خانواده‌ها و جوانان با اصول ازدواج آسان و تشكيل خانواده در سنين پايين‌تر با توجه به شرايط اقتصادي جامعه از طريق كتب درسي - ممنوعيت ورود، توليد و عرضه مجسمه‌ها، عروسك‌ها، مانكن‌ها و تابلوهاي مروج ضدعفاف نظير نقاشي، فرش، روزنامه و . . . - آشنا نمودن دانشجويان با شرايط ازدواج آسان و تشكيل خانواده مستقل و نيمه مستقل و كمك به انجام ازدواج‌هاي سالم دانشجويي - تشويق و حمايت از (NGO) هايي كه در خصوص ترويج فرهنگ عفاف فعاليت مي‌نمايند - مسدود كردن سايت‌هاي ضداخلاقي و ضدحجاب براساس مصوبات كميته پنج نفره مصوب شوراي عالي انقلاب فرهنگي - استفاده نكردن از مربيان مرد براي خانم‌ها و مربيان زن براي آقايان. - عدم ورود بانوان به سالن‌هاي ورزشي مختص آقايان و بالعكس تحت هر عنوان (تماشاگر و . . .). - گسترش اماكن عمومي، پارك‌ها و مراكز ورزشي مناسب براي زنان و دختران جهت گذراندن اوقات فراغت و ايجاد فضاهاي مناسب جهت برخورداري آنان از آزادي عمل در رعايت حجاب توسط سازمان‌ پارك‌ها. - رعايت موازن شرعي در ساختن اماكن مسكوني از نظر در معرض ديد نبودن ورودي خانه‌ها و ديده نشدن داخل خانه به هنگام باز شدن در - اجراي كامل قانون انطباق امور پزشكي با موازين شرع مقدس اسلام و ابلاغ دستورالعمل‌هاي اجرايي جهت نگهداري از بيماران و همراهان در محيط‌هاي درماني. - حمايت از ايجاد تشكل‌هاي صنفي در خصوص زنان سرپرست خانواده جهت كارآفريني، خودياري و بهبود زندگي اقتصادي آنها و جلوگيري از بروز ناهنجاري‌هاي اخلاقي و فرهنگي در آنان - برنامه‌ريزي مناسب براي ترويج فرهنگ عفاف و حجاب در مهدكودك‌ها و مراكز تحت پوشش سازمان بهزيستي و نظارت شايسته در جهت تحقق اين امر - نظارت و كنترل ويژه بر جشن‌ها، ميهماني‌هاي سفارتخانه‌ها و وابستگان خارجي و ايراني كه در آن شركت مي‌نمايند - پيگيري حقوقي براي جلوگيري از فعاليت مراكز و شبكه‌هاي ماهواره‌اي فارسي زبان كه در فضاي ايران فعاليت مي‌كنند - شناسايي و برخورد با ايرانيان متخلفي كه با فعاليت‌هاي ضداخلاقي خود در خارج از كشور حيثيت ملي ـ مذهبي كشور را مخدوش مي‌نمايند - ايجاد فضاي مناسب براي كاركنان و برداشتن زمينه‌هاي اختلاط زن و مرد در محيط‌هاي كاري با توجه به فرهنگ عفاف و حجاب توسط كارفرمايان - اصلاح قوانين مجازات مجرمين و باندهاي اصلي گسترش فساد و فرهنگ ضدحجاب و ابتذال - دقت در صدور مجوز سازمان‌هاي غيردولتي و نظارت مستمر بر فعاليت آنها با تأكيد بر توسعه فرهنگ عفاف و حجاب - رعايت موازين شرعي به لحاظ عدم ديد داشتن ورودي خانه‌ها، درب ورودي خانه‌هاي آپارتماني به گونه‌اي طراحي گردد كه به هنگام باز شدن، محوطه داخلي خانه (اتاق‌هاي نشيمن و هال) در معرض ديد نباشد - اختصاص واحد مسكوني به ائمه جماعات و طلاب علوم ديني در مجتمع‌هاي بزرگ مسكوني ـ احداثي اين وزارتخانه ـ به منظور ترويج معارف و فرهنگ اسلامي - سياستگزاري فرهنگي در مورد گروه‌هاي گردشگري اعزامي به مراكز گردشي خارجي به منظور صيانت از فرهنگ و هويت ايراني ـ اسلامي *** ببا ملاحظه اسناد و مقرراتی از این دست، که تعداد آنها در سه سال اخیر به شکل قابل ملاحظه ای افزایش یافته است، به سادگی روشن می شود که چگونه نوبنیادگرایان با دستکاری مفهوم عفاف، به عنوان یک ارزش مورد پذیرش همگان، از آن برای اعمال قدرت سیاسی خود استفاده کرده اند. در این پروژه، حجاب که یک واجب فقهی با تعریف و حدودی مشخص است جای خود را به عفاف که امری اخلاقی با تعاریف مبهم و ناروشن و طبیعتا قابل تفسیر و جعل و وضع از سوی صاحبان قدرت سیاسی-مذهبی است می دهد. اگر حجاب و جداسازی جنسیتی، حضور زن در اجتماع را محدود می کند، نتیجه اجرای سیاستهای عفاف، جامعه ای تک جنسیتی است که زنان در آن دیده نمی شوند. تفکر "اندرونی- بیرونی"، در قالب زنانه –مردانه کردن تمامی فضاهای عمومی و حتی خصوصی، به وضع قانون می پردازد و به این ترتیب، در صورت نبود مقاومت اجتماعی متناسب، پس از یک قرن گذشتن از "پرده نشینی"، سیاستهای خانه نشین کردن زنان، پرده نشینی مدرن را با استفاده از "عفاف اجباری" بر آنان تحمیل خواهد کرد. پانوشت ها: 1.برای دیدن جزییات بیشتر درباره پروژه نوبینادگرایی نک بیانیه تحلیلی گروه میدان زنان به مناسبت دومین سالگرد، در این نشانی اینترنتی: http://www.meydaan.net/Showarticle.aspx?arid=623 2. رساله وجوب نقاب، تالیف محمد صادق ارومی فخر الاسلام، 1290 ه ش، رسائل حجابیه، رسول جعفریان، انتشارات دلیل ما، قم، 1380، ص 77 3. عفت عصار، مادر بزرگ نویسنده، چند سال پیش از مرگ خود در 1378 خاطراتش را از نخستین مدارس دولتی دخترانه برای ضبط شدن روایت کرد. 4. زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، جلد دوم، بدرالملوک بامداد، تهران، 1348، ابن سینا ، ص 5. رسائل حجابیه، همان ص 1049 6. رسائل حجابیه، همان، ص 1108 7.مرتضی مطهری، مساله حجاب، ص 187، قابل دسترسی در این نشانی اینترنتی: http://www.ghadeer.org/author/motahary/67/pages/fehrest.html .8.Mir-Hosseini, Ziba, The Politics and Hermeneutics of Hijab in Iran: From Confinement to Choice, Muslim World Journal of Human Rights, Vol. 4, Issue 1, 2007, P.6 9. مساله حجاب، همان، ص 258 10. مساله حجاب، همان، ص 209 11. مساله حجاب، همان، ص 184 12.منظور از اسلامیزاسیون، سیاست تبدیل کردن فتاوای مشهور فقهی به قانون و سایر دستورات حکومتی لازم الاجرا و تحمیل آن به تمام جامعه با استفاده از قوه قهریه است. 13. مساله حجاب، همان، ص 60 14. نرم افزار "برای ریحانه"، بانک نوار و نرم افزار عروج، سازمان تبلیغات اسلامی استان اصفهان 15. از آن رو به سیاستهای مربوط به حجاب، سیاستهای یکسان سازی پوشش می گویم که عملا بعد از سال 1360، تقریبا دیگر هیچ زن بی حجابی با قی نماند و سیاستهای دولتی به جای اجبار حجاب بر اجبار در چگونگی حجاب و یکسان کردن پوشش زنان متمرکز شد. 16. فرهنگ عفاف، خانواده و دولت، مسئولیتها و بایسته ها، بیانیه تحلیلی دفتر مطالعات و تحقیقات زنان حوزه های علمیه خواهران-1386، قابل دسترسی در این نشانی اینترنتی: http://www.womenrc.com/fa/page.aspx?id=25&title=%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87%20%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C%20%D8%AF%D9%81%D8%AA%D8%B1%20%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%20%D9%88%20%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82%D8%A7%D8%AA%20%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA%20%D8%B1%D9%88%D8%B2%20%D8%B2%D9%86%20%201386&mode=0&menu=34 17.قرائت انتقادي نظام آموزشي با رويکرد جنسيتي، بيانيه تحليلي دفتر مطالعات و تحقيقات زنان حوزه های علمیه خواهران، 1387، قابل دسترسی در این نشانی اینترنتی: http://www.womenrc.com/fa/page.aspx?id=29&title=%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87%20%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C%20%D8%AF%D9%81%D8%AA%D8%B1%20%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AA%20%D9%88%20%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82%D8%A7%D8%AA%20%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86%20%D8%A8%D9%87%20%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA%20%D8%B1%D9%88%D8%B2%20%D8%B2%D9%86%20%D8%AA%D9%8A%D8%B1%20%D9%85%D8%A7%D9%87%201387&mode=0&menu=33 18. همان 19. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره چگونگی اجرایی شدن این مصوبه در دستگاههای دولتی مختلف، رک: http://www.meydaan.net/Showarticle.aspx?arid=621