‏سامان رسول پور
S. rasoulpour@gmail. com

روز: سازمان گزارشگران بدون مرز در رده بندي اخير خود در مورد وضعيت آزادي رسانه ها در سطح جهان، ايران ‏را در رتبه 166 قرار داده است. رضا معيني مسئول بخش ايران در اين سازمان در گفتگو با روز از نحوه اين ‏رده بندي سخن گفته و بر اين نکته تاکيد کرده است که: "ايران از شاگرد تنبلهاي اين رده بندي است و همواره در ‏طي اين سالها دست کم شش روزنامه نگار در زندان بوده اند". گفتگو با مسئول دفتر‎ ‎افغانستان، ايران و ‏تاجيکستان در سازمان گزارشگران بدون مرز را در پي مي خوانيد. ‏

‎‎آقاي معيني، اخيرا سازمان گزارشگران بدون مرز هفتمين رده بندي جهاني در مورد سطح آزادي ‏رسانه ها را منتشر کرده و ايران در رتبه 166 قرار گرفته است. معيارهاي شما براي قرار دادن ايران در اين ‏رتبه چه بوده است؟‎ ‎

اين رده بندي از 7 سال پيش از سوي گزارشگران بدون مرز منتشر مي شود و در آن وضعيت آزادي مطبوعات ‏در جهان مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد. در واقع نوعي سنجش براي چگونگي آزادي بيان و مطبوعات در ‏کشورهاي مختلف جهان است. اين رده بندي با همکاري سازمانها، نهادهاي مدافع آزادي بيان و حقوق بشر و ‏روزنامه نگاران در سرتاسر جهان و در کشورهاي مختلف تهيه مي‌‌شود. براي تهيه اين گزارش به طور مشخص ‏پرسشنامه اي شامل 50 سوال به اين سازمان ها داده مي شود که تمامي جنبه ها مانند از چگونگي سرکوب تا تعداد ‏روزنامه نگاران، نسبت روزنامه هاي خصوصي و دولتي، سرويس دهندگان خدمات اينترنتي، مالکيت چاپخانه ها، ‏وضعيت روزنامه نگاران به شکل صنفي و تامين حقوق اوليه، از جمله تامين شغلي و... را در بردارد. ما بعد از ‏جمع آوري پاسخ اين سوالات، با برخي از متخصصان و سازمانهايي که کارشان به شکل تخصصي، کار کردن ‏روي داده ها است، همکاري مي کنيم و اين رده بندي منتشر مي شود. در مورد ايران هم همين کار انجام شده ‏است. متاسفانه طي 7 سال گذشته، ايران همچنان از شاگرد تنبل‌هاي اين رده بندي بوده و همواره در بين 10 ‏کشور انتهايي جدول رده بندي قرار داشته است. ‏

‎‎شما گفتيد براي تهيه اين گزارش، پرسشنامه هايي براي روزنامه نگاران ارسال کرده ايد. اين ‏پرسشنامه ها را صرفا براي روزنامه نگاران منتقد ارسال کرده ايد يا اينکه براي روزنامه نگاراني که در نشريات ‏نزديک به محافل قدرت هم کار مي کنند فرستاده ايد؟ مقصودم نشرياتي همچون کيهان و رسانه هايي مانند ايرنا ‏و... است.‏‎‎

ببينيد واقعيت اين است که در برخي کشورها از جمله ايران، ما رابطه اي با روزنامه هاي دولتي نداريم، ولي ‏معيار ما براي ارسال پرسشنامه‌ها منتقد دولت يا در اپوزيسيون بودن نيست. در ايران همه ي روزنامه نگاران ‏منتقد و مخالف دولت نبودند. بايد تاکيد کنم رده بندي ما و سنجش وضعيت آزادي مطبوعات در يک کشور، ربط ‏زيادي به چگونگي حکومت ندارد. گزارش در باره آزادي مطبوعات و بيان در يک کشور است. در برخي از ‏کشورها و به نوعي در بسياري از موارد، دولت ممکن است نقشي در ايجاد محدوديت براي آزادي مطبوعات و ‏بيان نداشته باشد. مثلا در افغانستان و يا گرجستان و حتي در برخي موارد در ايران، اخراج روزنامه نگاران و يا ‏تضييقات در ارتباط با کار، ربط مستقيمي به دولت ندارد. اما در باره روزنامه هاي دولتي و اشاره اي که شما ‏داشتيد، ما برايشان پرسشنامه نفرستاديم چون تجربه داريم و مي دانيم به پرسشهاي ما جواب نمي دهند. به هر ‏ترتيب آنها ارگان‌هاي دولتي محسوب و از سوي دولت تغذيه مي‌شوند. در کشورهاي استبدادي ديگر هم چنين ‏نشرياتي به پرسشهاي ما پاسخي نخواهند داد. اين روزنامه ها به طور مشخص نوع کارشان تبليغات و ‏پروپاگانداست. به طور نمونه اين مثال کافي‌ست تا نگاه و نوع کار آنها رابشناسيم: سايت رجا نيوز[نزديک به ‏دولت آقاي احمدي نژاد] از گزارش مفصل ما، بدون اشاره به وضعيت ايران، فقط قسمتهاي مربوط به آمريکا و ‏اسراييل را، آن هم با تحريف درج کرده بود. بنابراين انتظار پاسخ دادن به پرسشهاي ما در حالي که سوالات کاملا ‏تخصصي، واقعي و بي طرفانه است، انتظار بي خودي خواهد بود. ‏

‎‎موقعيت آزادي مطبوعات در ايران که در اين گزارش هم آمده است، در مقايسه با هفت سال گذشته چه ‏تفاوتي کرده است؟‏‎ ‎

وضعيت تغييري نکرده است نه از نظر سرکوب و نه از نظر کميت و کيفيت مطبوعات و آزادي بيان. اما با توجه ‏به اينکه در سال گذشته در بين 169 کشور، ايران در رديف 166 بود و امسال در ميان 173 کشور همچنان ‏همان رديف را حفظ کرده ايم، بنابراين مي تواند نشانه پسرفت باشد. البته و متاسفانه در کل اين رده بندي ما ‏پيشرفت چنداني نداشتيم و کشورهاي خيلي کمي هستند که صعود کرده اند. چرايي آن را ما در گزارش و ‏سرفصل‌هايي که براي آن تعيين کرده ايم توضيح داده ايم.‏

‎‎در مورد ايران، مهمترين نکاتي که مورد مطالعه قرار داده ايد کدامها بوده اند؟ آيا احضار و بازداشت ‏و زنداني کردن روزنامه نگاران هم تاثيري در موقعيت ايران در اين گزارش داشته است؟‎ ‎

چندين نکته براي ما حايز اهميت است. ما سازمان مدافع آزادي بيان و مطبوعات و دفاع از روزنامه نگاران ‏هستيم. بنابر اين اعمال خشونت عليه روزنامه نگاران، در هر شکل آن از شکنجه، زندان، بازداشتهاي خودسرانه ‏عليه روزنامه نگاران تا تهديد به مرگ و... براي ما مهم اند. در رده بندي، همه اين موارد در دادن امتيازها ‏تاثير دارند. وقتي از کشوري به عنوان بزرگترين زندان روزنامه نگاران در خاورميانه نام مي بريم که به طور ‏متوسط در طي اين سالها دست کم، 6 روزنامه نگار هميشه در آن در زندان بوده اند و امروز 10 روزنامه نگار ‏و وب نگار زنداني زنداني دارد، خوب طبيعي است که اين مسائل در پائين نشين بودن آن در رده‌بندي دخيل باشد. ‏عوامل ديگري هم مورد ارزيابي قرار گرفته است؛ مثلا کنترل دولت بر رسانه ها يا مجموعه مطالب انتقادي ‏منتشر شده عليه دولت؛ اينکه چه تابوهايي در آن کشور وجود دارد؛. اينکه در باره چه مسايل «دست نازدني» ‏روزنامه نگاران مي تواند گزارش تهيه کنند يا نکنند. اينکه چه مباحثي را در باره آزادي بيان مي توانند پيش ببرند؛ ‏سانسور و خود سانسوري به چه شکلي است. اينها واقعيتهايي است که مي تواند در سنجش جايگاه کشوري در رده ‏بندي مورد نظر قرار گيرند. به طور مشخص در ارتباط با ايران مي توانم بگويم که تمامي سرفصل هايي را که ‏ما اشاره کرديم در معيارها تاثير داشته است. از جنگ و صلح تا تابوها و فساد سياسي و جهنم ايستايي! ‏

‎‎آيا مسئولان جمهوري اسلامي تاکنون رسما واکنشي نسبت به اين گزارش و گزارشات پيشين سازمان ‏گزارشگران بدون مرز نشان داده اند؟‎ ‎

مقامات رسمي خير. تا امروز واکنشي نشان نداده اند. واکنش مقامات رسمي در کشورهايي نظير ايران هيچ وقت ‏رسمي و مستقيم نيست، از طرق ديگر واکنش نشان مي دهند. امااين گزارش از 3 سال پيش مورد پذيرش بسياري ‏از نهادهاي بين المللي و به طور مشخص سازمان ملل قرار گرفته است. از آنجايي که يکي از شروط توسعه ‏پايدار، آزادي بيان و مطبوعات و تضمين حقوق فردي افراد است، طبعا اينگونه رده بندي ها بعنوان مرجع براي ‏ارزيابي مورد توجه نهادهاي بين المللي است و طبعا جمهوري اسلامي مثل چين، کره شمالي و اريتره و ديگر ‏کشورهايي که ما آنها را کشورهاي سرکوبگر آزادي بيان و مطبوعات مي ناميم، پاسخ مستقيمي به ما نخواهند داد ‏اما به شکل غير مستقيم وقتي از سوي نهادهاي بين المللي مورد سوال قرار مي گيرند پاسخ مي دهند. ‏

‎‎گزارشگران بدون مرز به غير از اطلاع رساني و گزارش دهي، اقدامات ديگري را در جهت گسترش ‏آزادي بيان در سطح ايران جهان انجام داده است؟‏‎ ‎

ما کارمان گزارش دهي در باره وضعيت آزادي بيان و مطبوعات است. خود گزارش دهي کار کمي نيست! اينکه ‏مشخص شود در يک کشوري وضعيت آزادي بيان و مطبوعات چگونه است، عملا يک کار فرهنگي و آموزشي ‏است. اما به طور مشخص در ارتباط با کشورهايي نظير ايران، همين رده بندي با توجه به انتشار آن در سراسر ‏جهان و بعنوان مرجعي براي شناخت يک کشور، به ويژه وقتي که مورد پذيرش نهادهاي بين المللي هم هست، ‏اقدامي تاثيرگذاراست. ‏

‎‎اخيرا آقاي احمدي نژاد براي چندمين مرتبه گفتند: "ايران، آزادترين کشور دنيا است". ارزيابي و ‏واکنش گزارشگران بدون مرز در مورد اين گفته چيست؟‎ ‎

نکته جالب براي ما در سازمان گزارشگران بدون مرز شنيدن اين حرفها از زبان رهبران حکومت هايي‌ست که ‏در آنها سانسور حاکم است؛ همه آنها همه همين ادعا را دارند. ما در دو نوبت پاسخ سخنان آقاي احمدي نژاد را ‏داديم. با عدد و ارقام هم داديم. با تعداد دستگيريها داديم. با وضعيت مطبوعات در ايران داديم. خود اين رده بندي ‏پاسخ مشخصي براي ايشان است. ضمن آنکه به نظر من بهترين سخنگو خود روزنامه نگاران ايراني هستند که ‏امروز برخي از آنها مجبور به ترک کشور شده اند يا برخي که با مشقت و فشارها کماکان در ايران زندگي مي ‏کنند، بسياري از آنها از حق کار و نوشتن محروم شده اند. در اين مورد بهترين نظر، نظرروزنامه نگاران ايراني ‏است. اگر به قول آقاي احمدي نژاد ايران آزادترين کشور دنيا است اجازه بدهند روزنامه نگاران يک روزنامه آزاد ‏ومستقل منتشر کنند و خودشان اين را بگويند. ايران، اگر به قول آقاي احمدي نژاد آزادترين کشور جهان است، ‏اجازه بدهند اين ادعا را آقاي کبودوند که در زندان هستند بگويند يا آقاي فلاحيه‌زاده بگويند يا آقاي جوانمرد که در ‏کردستان زنداني هستند بگويند، نه اينکه رييس جمهور کشور بگويد. ‏

‎‎به اسامي برخي از روزنامه نگاران زنداني اشاره کرديد که اغلب از اقليتهاي قومي هستند. چرا بيشتر ‏روزنامه نگاران زنداني متعلق به اقليتهاي قومي هستند؟‏‎ ‎

ماحدود هفت ماه پيش طي اطلاعيه اي منتشر و بر اين واقعيت در آنجا تاکيد کرديم و گفتيم که اين امر تازه اي ‏نيست. تشديد سرکوب تازه است. به طور مشخص بايد بگوييم به جز يك روزنامه نگار، بقيه روزنامه نگاران ‏زنداني متعلق به اقليتهاي قومي و ملي هستند. همواره در ايران اقليتهاي ملي و مذهبي تحت فشار بوده اند. براي ‏آزادي بيان، براي روزنامه هايشان، براي انجام فرايض ديني‌شان. اما امروز که جامعه مدني به شکلي در مقابل ‏تهاجمات حکومتي مقاومت مي کند، امروز که جمهوري اسلامي نمي تواند با اتکا با بهانه هايي که قبلا داشت ـ ‏مثلا مبارزه مسلحانه برخي گروهها ـ سرکوب را بدون هيچ توجيهي پيش ببرد، بي گمان فشار بر جامعه مدني ‏تشديد مي شود. البته در کردستان همواره اين سرکوب وجود داشته. فراموش نکنيم که بسياري از سرکوبها در ‏آغاز تاريخ را اگر نگاه کنيم، در کردستان شروع شده است. سه روز پيش از حمله به کردستان در 28 مرداد سال ‏‏1358 اول ده ها نشريه توقيف شدند. نبايد فراموش کنيم که اعدامهاي سياسي بعد از انقلاب و البته بعد از اعدام ‏سران رهبران رژيم گذشته در تهران، در کردستان انجام گرفت. عکس هاي آن اعدامها در مطبوعات جهان منتشر ‏شده که بيمار را بر روي برانکارد اعدام کردند. خوب اين واقعيت همواره بوده‎ ‎‏ است؛ اما امروز در کردستان مثل ‏ديگر نقاط ايران تعداد روزنامه نگاران و روزنامه ها بيشتر شده است. مردم با قلم و فرهنگ به ميدان آمده اندو ‏عملا نوع مبارزه و تلاش براي احقاق حقوق مردم شکل ديگري پيدا کرده و طبيعتا سرکوب هم گسترده تر شده ‏است. اما تفاوت ايران با ديگر کشورها در همين رده بندي هم وجود دارد، يعني سرکوب وجود دارد براي آنکه ‏مقاومت و تلاش روزنامه نگاران هم وجود دارد و اين هميشه براي ما قابل تقدير بوده است. رده بندي نمي‌گويد که ‏روزنامه نگاران ايران در رده 166 هستند! که اگر شرايط مهيا شود شايد رده ايران با توجه به همت و تلاش ‏روزنامه نگارانش بالاتر از کشورهايي با رده اي آبرومند قرار گيرد. اميدوارم.‏