پيام هاي انتصاب امام جمعه تازه تهران؛

سنگري که فتح شد

با انتصاب احمد خاتمي، يکي از روحانيان تندرو مخالف اصلاحات، به امامت جمعه تهران، افراطيون سنگر ديگري را فتح کردند. احمد خاتمي به دنبال کناره گيري امامي کاشاني، به اين سمت منصوب شد. با اين انتصاب، حلقه تغييرات امامان جمعه سراسر کشور، گسترده تر شد. برخي از صاحب نظران با اشاره به استفاده هاي سياسي از تريبون هاي نماز جمعه، معتقدند تغيير ائمه جمعه، يکي از سياست هاي کلان بخشي از جمهوري اسلامي است، که با هدف يکدست سازي قدرت صورت مي گيرد. به گفته اين صاحب نظران براي درک بهتر اين تغييرات و ترسيم روند آتي آن، کافيست به تفاوت نظرات آيت الله سيد محمود طالقاني، نخستين امام جمعه تهران و برخي از ائمه جمعه تازه منصوب شده و از جمله احمد خاتمي توجه کرد.

از رحمت يا قدرت

نماز جمعه اگر چه در اسلام به عنوان يکي از فرائض ديني، سابقه اي به اندازه خود اسلام دارد، اما در ايران تنها پس از استقرار جمهوري اسلامي بود که نماز جمعه به آئيني سراسري بدل شد. تا پيش از تشکيل جمهوري اسلامي تنها معدودي از روحانيون و از جمله آيت الله طاهري اصفهاني توانسته بودند با برگزاري نماز جمعه، اين مراسم را به پايگاهي براي ترويج تفکرات ديني تبديل کنند. وقتي سيد محمود طالقاني در 18 شهريور 58 نخستين نماز جمعه تهران را برپا کرد، اين مراسم به يکي از پر شور ترين اجتماعات مردمي تبديل شد. در همان ايام بود که رفتن به نماز جمعه، نه به صرف انگيزه هاي مذهبي بلکه به عنوان يکي از اجتماعات انقلابي، معناي خاص خود را يافت و محل برگزاري نماز، در برگيرنده افرادي با گرايش هاي سياسي گوناگون شد. آيت الله طالقاني از جمله روحانيوني بود که سوابقش در مبارزه با حکومت پهلوي و نزديکي او با برخي از روشنفکران و نخبگان، او را به شخصيتي ملي تبديل کرده بود. با اين همه اين روحاني متواضع هرگز از تريبون نماز جمعه به عنوان ابزاري براي تبليغ خود و پلکاني براي تثبيت موقعيتش در قدرت استفاده نکرد.او با اتکا به نوانديشي خود توانست چهره اي زيبا از دين را در نماز جمعه به تصوير بکشد و نقشي پدرانه براي طيف هاي مختلف فکري و سياسي بر عهده گيرد.

مرگ نابهنگام آيت الله طالقاني، تداوم اين نقش را، با گسست رو به رو کرد، و افراد ديگري، در اولين صف نماز جمعه تهان قرار گرفتند که به تدريج از منش و تفکر وي دورتر و دورتر شدند. علي اکبر هاشمي رفسنجاني، سيدعلي خامنه اي و موسوي اردبيلي از جمله اين چهره ها بودند. با درگذشت آيت الله خميني، زمان براي همه اين امامان جمعه بر يک پاشنه نچرخيد. سيدعلي خامنه اي به رهبري رسيد، موسوي اردبيلي هم از قدرت کناره گرفت و هم از امامت جمعه تهران.هاشمي رفسنجاني به عنوان امام جمعه موقت تهران، اما باقي ماند تا روزهاي تلخ وشيريني را در اين نماز جمعه ببيند. پس از اين بود که برخي از چهره هاي شناخته شده راست مجال يافتند به تدريج به عنوان امام جمعه در نماز جمعه حضور يابند و به تبليغ جناح خود و طرد و رد منتقدان خويش مشغول شوند. امامي کاشاني و احمد جنتي دو تن از روحانيان راستگرا در کنار هاشمي، از جمله امامان جمعه تهران بودند که در سال هاي دهه هفتاد از تريبون نماز جمعه تهران، براي به حاشيه راندن چپ هاي جوان و به طور کلي مخالفين بهره گرفتند.

ستاد مخالفت با اصلاحات

نماز جمعه در سال هاي دهه هفتاد به تدريج به رسانه اي براي سازماندهي بدنه جناح راست بر عليه رهبران جناح چپ تبديل شد. اگر در دهه شصت از نماز جمعه براي تهييج توده ها عليه آمريکا و اسراييل و برخي از گروه هاي مخالف جمهوري اسلامي استفاده مي شد، دهه هفتاد آن را به تريبون جناحي تبديل کردکه نقشه قبضه کامل قدرت را داشتند. در اين راه، نماز جمعه ابتدا به صورت امکاني براي به حاشيه راندن دوستان قديم، که در دايره راست نمي گنجيدند، در آمد. در اين راستا شوراي سياست گزاري ائمه جمعه با تغييراتي به اکثريتي از راستگرايان واگذار شد. آنها نيز با راه اندازي 510 ستاد برگزاري نماز جمعه در سراسر کشور، تشکلي 15000 نفري از نيروهاي گزينش شده جناح راست را سامان دادند که در واقع کارکرد يک رسانه را داشت، و دستور کار هفتگي را به بدنه جناح راست منتقل مي کرد. احمد جنتي دبير شوراي نگهبان و يکي از امامان جمعه تهران در سال هاي پس از دوم خرداد، بارها از تريبون نماز جمعه او محمد خاتمي و همکارانش را در دولت به گونه اي مورد حمله قرار داد که نمونه اش تنها در نخستين سال هاي دهه شصت يافت مي شد.

به تدريج تئوريسين ها و گردانندگان جناح راست بيش از پيش به قدرت بازدارندگي تريبون هاي نماز جمعه در برابر اصلاحات پي بردند.آنها بر خلاف نخستين روزهاي پس از دوم خرداد که تصميم به حذف هاشمي گرفتند و با برهم زدن نماز جمعه تهران، کام هاشمي را تلخ کردند، زير عنوان جوانگرايي تصميم به تغيير امامان جمعه شهرهاي بزرگ گرفتند. ابتدا سيد رضا تقوي يکي از نمايندگان مجلس پنجم، واز مخالفان شناخته شده اصلاحات که از راهيابي به مجلس ششم بازمانده بود،به رياست شوراي سياستگزاري ائمه جمعه سراسر کشور منصوب شد. پس از آن اين شوراها در سراسر کشور با تغييراتي جناحي مواجه شدند. تغييرات از شهرهاي کوچک آغاز شد.در نخستين گام "حجج اسلام واحد الهي نژاد، محمدتقي صرفي پور، علي مثبت فاضل همداني، اسدالله حيدري و غلامعلي سفيديان از طرف مقام معظم رهبري به امامت شهرستانهاي گيلانغرب، پلدختر، جم وريز، تويسركان و ديباج منصوب شدند. همچنين ماشاء الله اسماعيلي نيا، محمدحسن ايزدي و رجبعلي احمدي به امامت جمعه بخش هاي عسلويه، طرقبه و رزوه منصوب شدند" و باز" حجج اسلام عباس رمضاني پور، ابوالقاسم يعقوبي و ابوالقاسم رهبر را به امامت جمعه شهرستان هاي قشم ،ساوه و بهار براي مدت 3 سال منصوب" شدند.

اندکي بعد برخي از امامان جمعه شهرهاي بزرگتر تغيير کردند. اوج اين تغييرات استعفاي آيت الله سيدجلال الدين طاهري اصفهاني بود که براي مدتي تنش هايي را در سطح کشور و بخصوص در سطح اصفهان ايجاد کرد. طاهري اصفهاني که از نزديکان آيت الله منتظري و از معدود امامان جمعه اي بود که از خاتمي حمايت مي کرد در استعفانامه مفصلي خود تاکيد کرده بود که در اعتراض به وضعيت موجود حاکم بر ايران از مقام خود به عنوان امام جعمه اصفهان کناره گيري کرده است. البته شوراي عالي امنيت ملي در نخستين روز هاي تابستان 81 با ابلاغ دستوراتي به کليه رسانه هاي کشور، مانع از انتشار اخبار مربوط به اين استعفا شد.با کناره گيري آيت الله طاهري که نخستين امام جمعه منصوب از سوي آيت الله خميني بود و محاصره همزمان بيت او توسط نهادهاي امنيتي، بسياري ديگر از امامان جمعه ترجيح دادند با استعفاي بي سر و صدا و به بهانه هايي نظير کسالت کناره بگيرند.

در نخستين سال دوره رياست جمهوري خاتمي، برخي از نزديکان به اصلاح طلبان با پيشنهاد انتصاب خاتمي به عنوان يکي از امامان جمعه تهران کوشيدند بارديگر نماز جمعه را به تريبوني عمومي تر تبديل کنند، اما وقايع بعد از استعفاي آيت الله طاهري به همه فهماند که سنگر نماز جمعه، سنگري فتح نشدني است. سنگري که با تشکيل گروه هاي کاري مختلف و انتشار بولتن هاي محرمانه هفتگي و خاص امامان جمعه، بخش بزرگي از سازماندهي بحران بر عليه دولت خاتمي و زمينه سازي براي دولت بعدي رابر عهده گرفته بود.

از مدارا تا خشونت طلبي

اما انتصاب احمد خاتمي به عنوان يکي از امامان جمعه، از نظر برخي از کارشناسان از اهميت بيشتري برخوردار است. يکي از کارشناسان در اين باره مي گويد: "با انتصاب احمد خاتمي که يکي از روحانيان نزديک به بدنه تندرو جناح راست است، در واقع در درون جناح راست نيز با سنگربندي جديدي رو به رو هستيم. اگر دو سال پيش انتصاب طاهري خرم آبادي، يکي از روحانيان راستگرا اما ميانه رو تر به اما مت جمعه تهران، معناي خود را داشت، اما انتصاب احمد خاتمي پيام هاي روشنتري براي ساير وابستگان جناح راست نيز دارد". اين کارشناس براي تشريح پيام اين انتصاب، به سوابق احمد خاتمي اشاره مي کند: "احمد خاتمي از اعضاي طيف تندرو جامعه مدرسين حوزه است.او يکي از سازمان دهندگان تحصن هاي اعتراضي عليه دولت خاتمي و برخي از اصلاح طلبان، و همچنين از طرفداران صدور حکم ارتداد براي هاشم آقاجري بوده است".

احمد خاتمي در سال هاي رياست جمهوري خاتمي از جمله مخالفان سرسخت مجلس ششم نيز بود. او هنگام طرح بحث پيوستن ايران به کنوانسيون رفع تبعيض از زنان، از جمله کساني بود که با حملات صريح بر عليه مجلس، اين كنوانسيون‌‏ها را وسوسه‌‏هاي شيطاني دشمن دانست و گفت: "برخي فكر مي‌‏كنند كه اگر با نظام بين الملل همراهي كنند، مشكلاتمان حل مي‌‏شود. نه خير آنها با هويت ديني ما در تضاد و تعارضند. آنها نظام ديني را نمي‌‏خواهند".او همچنين گفته بود که: "ما بر اصول خود مي‌‏ايستيم و هرچه در مسير دين پيش آيد، دينداران هزينه آن را مي‌‏پردازند". احمد خاتمي هم چنين يکي از مخالفان سر سخت طيف فکري موسوم به روشنفکران ديني است.

او بارها به برخي از چهره هاي شاخص اين جريان، و از جمله عبدلکريم سروش حمله کرده و با ايراد سخناني نظير اينکه "آقاي ‌سروش‌ مدت‌ها است‌ که‌ عليه‌ محکمات‌ اسلام‌ و مسلمات‌ دين‌ شمشيرش‌ را از رو بسته‌ است‌ و سخنان او درباره زيارت جامعه کبيره اولين‌ و آخرين‌ توهين و اظهار نظر‌ سخيف‌ اين فيلسوف‌ نما نيست"، زمينه پرونده سازي ايدئولوژيک براي تئوريسن هاي اصلاحات را فراهم کرده است.از جمله اظهارات ديگر او خواست صدور حکم ارتداد براي آقاجري بود.اين روحاني تندرو در همان روز ها و در جمع برخي از نيروهاي موسوم به حزب الله گفت:" خدا، قرآن و مقدسات ديني را زير سئوال مي برند، امروز از چه مي ترسيم و از چه هراس داريم؟ مي گويند دين افيون توده هاست، عمامه ما کفن ماست! ما سر مي دهيم! اما دين خود را نمي دهيم". شايد همين پيشينه است که بسياري از صاحب نظران را به اين نتيجه رسانده که انتصاب احمد خاتمي به امامت جمعه تهران، ضمن تکميل چرخش ادبيات امامان جمعه از مداراگري به خشونت طلبي، دور تازه اي از تهاجم به نوانديشان و دگر انديشان را نيز به دنبال خواهد داشت.