سوء تغذيه در سيستان و بلوچستان، گفت و گو با مجيد  رحيمي:

قصه فراموش شده قامت بلند

سوء تغذيه در مناطق محروم كشور از جمله استان سيستان و بلوچستان همچنان رو به بالااست. نيكشهر در استان سيستان و بلوچستان از جمله نقاط بحراني سوء تغذيه به حساب مي آيد. جهت بررسي علل و عوامل بالايي نرخ اين سوء تغذيه، با دكتر مجيد رحيمي رييس گروه تخصصي تغذيه و بهداشت و تنظيم خانواده دانشگاه علوم پزشكي زاهدان گفت و گو كرده ايم.

خبري داشتيم مبني بر اينكه درصد بالايي [حدود 50%] از كودكان در نيكشهر با سوء تغذيه مواجه هستند؟ اين آمار بر چه اساسي عنوان شده و اين نرخ بالا به چه علت است؟
بر اساس تحقيقي كه در سال 1378 درباره شاخص هاي سوء تغذيه در كل كشور تحت عنوان تحقيق ANIS انجام شد وضعيت استان سيستان و بلوچستان بدترين وضعيت بود. اين تحقيق مجددا در سال 83 هم تکرار شد ولي هنوز نتايج آن منتشر نشده است.

بر اساس تحقيق سال 78 در حالي كه متوسط شيوع سوء تغذيه در كل كشور 15 درصد بود، اين نرخ در استان سيستان و بلوچستان به 37 درصد مي رسيد. يعني 37 كودك از صد كودك، مبتلا به يكي از انواع سوء تغذيه يعني لاغري، كم وزني و كوتاه قدي بودند. در اين ميان، نيكشهر و چابهار وضعيت بدتري به نسبت نرخ متوسط استان داشتند. البته اين تحقيق زماني انجام شد كه بخش سرباز از شهرستان ايرانشهر جدا نشده بود، اكنون شايد حوزه سرباز وضعيت بدتري به نسبت نيكشهر و چابهار داشته باشد.

چه اقداماتي براي رفع اين سوء تغذيه انجام شد؟
از سال 78 به بعد اقداماتي به عمل آمد تا شيوع سوء تغذيه لا اقل در شهرستانهاي چابهار و نيكشهر كاهش پيدا كند. به عنوان مثال برنامه اي با همكاري يونيسف تحت عنوان كاهش نا برابري ها در چابهار و نيكشهر انجام شد. در چابهار به صورت پايلوت در منطقه اي كه تحت پوشش هيچ مركز بهداشتي نبود و مردم آن از دولت خدمات بهداشتي نمي گرفتند، نظام كارمزد را اجرا كرديم. يعني با فردي قرار داد بستيم تا بر اساس استانداردهايي از كودكان مراقبت كند و در عين حال به مادران آموزشهاي لازم از جمله نحوه طبخ غذاهاي مفيد براي كودكان را بدهد و در برابر مزد دريافت كند كه نتايج مثبتي داشت. و يا طرح آشپزخانه هاي محلي را اجرا كرديم و طرز طبخ برخي غذاها از جمله سوپ و فرني را از طريق به ورزها به مادران آموزش داديم و طرح هاي ديگري اجرا كرديم و انتظار داشتيم كه طي چند سال وضعيت بهتر شود، اما متاسفانه پديده خشكسالي در سيستان و بلوچستان، فقر مردم را تشديد كرد. مي دانيد كه بين فقر و سوء تغذيه سيكل معيوبي وجود دارد. آدم هاي فقير بيشتر مبتلا به سوء تغذيه مي شوند و سوء تغذيه سبب مي شود آدمها فقير تر شوند. به هر حال تا نتايج تحقيق سال 83 منتشر نشود نمي شود عدد و رقم جديدي ارايه كرد.

به نظر شما اين نرخ از سال 78 به اين سو كاهش يافته است؟
خير. به نظر من افزايش هم يافته و علي رغم تمام فعاليت هايي كه ما داشتيم. يكي از بزرگان گفته بود براي تشخيص توسعه يافتگي يك جامعه به بلنداي آسمانخراش هاي آن نگاه نكنيد بلكه به بلنداي قد بچه هاي آن جامعه نگاه كنيد. طي 30 سال از سال 1967 تا 1997 حدود 10 سانتي متر به متوسط قد ژاپني ها افزوده شده است ولي سيستاني ها و بلوچ ها كه در طول تاريخ به بلنداي قامت و رشيدي شهره بودند، اكنون كوتاه قدترين افراد كشور هستند. براي اينكه تغييري در شاخص هاي سوء تغذيه بوجود بيايد بايد شاخص هاي عديده اي بهبود يابند. مثلا متوسط سواد مادرها بهتر شود، مشاركت اجتماعي زن ها بيشتر شود، دسترسي به مواد غذايي بيشتر شود، راه ها بهتر شود و ....

يعني به نظر شما كمك رساني ها و اقدامات دولتي ناقص است؟
نه، ولي براي رشد و تكامل مناسب كودكان بايد اراده سياسي براي تامين منابع اقتصادي و انساني فراهم باشد. البته بالا رفتن ميزان مشاركت عمومي هم شرط است. مثلا تا وقتي كه مادران كودكان را براي پايش رشد و ارزشيابي به خانه بهداشت نياورند چه مي شود كرد؟ براي كاهش نرخ سوء تغذيه بايد بسياري از عوامل با هم وجود داشته باشد. بحث يك سازمان و كمك هاي دولتي نيست. كميته امداد و آموزش و پرورش و اداره بهداشت و.... همه نهايت تلاش خودشان را مي كنند، اما اين خدماتي كه هر كدام تك تك به خانواده ها و كودكان مي دهند ادغام شده نبود.

يعني متولي آن فرد يا سازمان مشخصي نبود؟
اصلا متولي خاصي نداشت. براي اينكه بخواهيم سوء تغذيه را كاهش دهيم، مجموعه اي از سازمان ها و همينطور مردم بايد دست به دست هم دهند تا به بهبود اين وضعيت كمك كنند.

منظور شما ايجاد يك كميته است؟
بله، مي شود ساختار مشخص طراحي كرد و همه از اين ساختار حمايت كنند. بدون هماهنگي، انجام اين كار محال است. اگر سازمان بهداشت به تنهايي بخواهد سوء تغذيه را كاهش دهد مطمئن باشيد هيچ موفقيتي نخواهد داشت. اگر آموزش و پرورش، جهاد كشاورزي و كميته امداد هم به تنهايي اقدام كنند هيچكدام دستاوردي نخواهند داشت. اما اگر همه اينها دست به دست هم دهند و برنامه مشخصي را طراحي كنند، يقينا نرخ سوء تغذيه كاهش خواهد يافت.

در اين زمينه هيچ طرحي ارايه نشده؟
دو ماه وقت گذاشتيم و برنامه اي تهيه كرديم كه مشابه آن را در جاهاي ديگر هم، از جمله كوبا، اجرا كرده اند كه موفقيت آميز بود. به عنوان مثال در هر روستا فردي حضور داشت كه بطور همزمان معلم، كارمند بانك، آموزشيار نهضت و پرسنل بهداشتي و درماني بود و در روستاهاي با جمعيت پايين همه اين خدمات را ارايه مي داد. اين افراد با مشاركت مردم موفق شدند به شاخص هاي خوبي هم دست يابند. برنامه اي مشابه اين را هم طراحي كرده و براي اداره تغذيه فرستاده ايم، که اگر اجرا شود، از آنجايي كه مشاركت همه سازمان ها را مي طلبد، گمان مي كنيم ظرف پنج سال مي توانيم شاخص هاي سوء تغذيه را در نيكشهر دگرگون كنيم.

متوسط نرخ سوء تغذيه در سطح جهان چقدر است؟
سوء تغذيه، به علت پايين بودن سطح در آمد سرانه در كشورهاي در حال توسعه، متفاوت است. به طور کلي هيچ كودكي نبايد با سوء تغذيه مواجه باشد، مثلا در كشوري مثل ژاپن نه تنها سوء تغذيه وجود ندارد بلكه متوسط قد نيز روز به روز در حال افزايش است.

گويا برخي مادران در سيستان و بلو چستان به كودكان خود به جاي شير، آب يا آب قند مي دهند.
تا پايان شش ماهگي كودك به جز شير مادر و قطره مولتي ويتامين به هيچ چيز ديگري نياز ندارد. اما تصورات غلطي در ميان برخي مادران وجود دارد كه معده كوچك كودك را با آب قند پر مي كنند، آنوقت اين كودك توان استفاده از شير مادر را ندارد. اينجاست كه به مرور، سوء تغذيه ايجاد مي شود. از سوي ديگر در خانواده هاي فقير، از آنجايي كه مادر براي شير دهي نياز به مواد غذايي متفاوتي نسبت به زماني كه به كودكي شير نمي دهد، دارد، به دليل نداشتن دسترسي به اين مواد، ميزان شيردهي او به كودك نيز كاهش مي يابد.