روزهاي پر التهاب براي ميراث فرهنگي ايران

نمي‌توان سد را فداي آثار باستاني کرد!

ميراث فرهنگي و به خصوص محوطه ها و بناهاي باستاني مشهور و شناخته شده ايران، روزهاي داغ و خبرسازي را پشت سر مي گذارند.

زيگورات چغازنبيل، تخت جمشيد، پاسارگاد و ميدان نقش جهان اصفهان، همگي جزو مکان هايي هستند که در فهرست ميراث جهاني سازمان يونسکو به ثبت رسيده اند. اين چهار مکان، در ماه ها و روزهاي اخير کانون توجه و نگراني محافل مختلف بوده اند. چرا که هر کدام از آنها، در حال حاضر از نظر حفاظتي و فني با تهديدي جدي رو به رو است.

اين در حالي است که پيش از اين مقامات ميراث فرهنگي اعلام کرده بودند از آن جا که تعداد آثاري که از ايران مي تواند در فهرست ميراث جهاني ثبت شود بسيار زياد است، شايسته است سازمان يونسکو در هر سال بيش از يک پرونده از ايران را بررسي نمايد. طبق مقررات داخلي کميته ثبت ميراث جهاني يونسکو، از هر کشور در سال تنها يک پرونده مي تواند مورد بررسي قرار گيرد.

خطر تخريب زيگورات چغازنبيل

خبر گزاري ميراث فرهنگي در تاريخ هشتم آبان گزارش داد: "شرکت نفت ايران به منظور کاوش لايه هاي زيرزميني در محوطه اطراف زيگورات چغازنبيل که قدمت آن به بيش از سه هزار و دويست سال پيش باز مي گردد، اقدام به ايجاد مسير انفجاري تي.ان.تي کرده است. کارشناسان نفتي، چاه هايي به عمق ۱۵ متر در اطراف معبد عيلامي چغازنبيل حفر کرده اند. چاه هاي مزبور سه خط مختلف انفجاري را شکل خواهد که نزديک ترين آن ها از فاصله ي ۳۰۰ متري حصار حصار جنوبي چغازنبيل مي گذرد."

گرچه اين امر با هشدار کارشناسان ميراث فرهنگي رو به رو شده و در حال حاضر شرکت نفت عمليات خود را متوقف کرده است اما بنابر اظهار خبرگزاري ميراث، بنابر برنامه زمان بندي شده شرکت نفت، عمليات کاوش نفت از در حدود ده تا پانزده روز ديگر آغاز مي شود.

هنوز هيچکدام از مقامات ارشد سازمان ميراث فرهنگي، رييس، معاونان و يا مدير پروژه ي چغازنبيل به اين خبر واکنشي نشان نداده است.

ظاهراً ميراث فرهنگي به طور اتفاقي از حفر اين چاه ها مطلع شده و شرکت نفت ايران پيش از آن هيچ اطلاع يا خبري به اين سازمان نداده است. کارشناسان معتقدند در صورت وقوع انفجار، به دليل آن که لايه هاي زيرين چغازنبيل ساختار رسوبي و متزلزل دارد آسيب هاي بسيار جدي و غير قابل پيش بيني به اين بنا وارد خواهد شد.

بيش از پنج سال پيش، سازمان جهاني يونسکو در يک برنامه مشترک با سازمان ميراث فرهنگي ايران، کارشناسان ژاپني و فرانسوي برنامه مرمت و حفاظت از چغازنبيل را آغاز کردند. از آن زمان تاکنون مطالعات بر روي خشت و نحوه ي حفاظت از آن به طور مستمر در آزمايشگاه هاي مستقر در چغازنبيل دنبال شده است.

دستبرد از تخت جمشيد

همزمان با التهاب در چغازنبيل، خبرگزاري ايسنا در تاريخ هفتم آبان ماه مصاحبه ي تکان دهنده اي با دکتر مهدي حجت اولين رييس سازمان ميراث فرهنگي و از بنيان گذاران آن، در خصوص تجاوز حفاران غير مجاز و سارقان آثار باستاني به تخت جمشيد [پارسه] انجام داده است. دکتر حجت در اين مصاحبه گفت: "آيا ما آن قدر لياقت نداريم که از مشهورترين آثارمان حفاظت کنيم؟" او معتقد است اگر اين اتفاق در مورد تپه اي باستاني که در دشت و بيابان واقع شده و جلو چشم نيست و کسي از آن خبر ندارد رخ دهد، شايد قابل پذيرش باشد اما هيچ عذر و بهانه اي در مورد تخت جمشيد پذيرفتني نيست. او توضيح داد: "وقتي سايتي مانند تخت ‌جمشيد [پارسه] كه ۷۰ سال در آن كاوش شده است و هر روز صدها نفر از آن بازديد مي‌كنند، مورد دستبرد قرار مي‌گيرد، مانند آن است كه فردي جلوي چشم مسؤول بانك، پول‌هاي مردم را بدزدد."

پيش از اين حبيب الله پور عبدالله، پژوهشگر و مولف کتاب "تخت جمشيد از نگاه ديگر" در تاريخ بيست و ششم مهرماه در مصاحبه با خبرگزاري ايسنا اعلام کرده بود: "در بخش شمالي تخت جمشيد [پارسه] و در بالاي كوه رحمت،‌ گورستان هخامنشيان است كه در كنار گوردخمه‌ها، سنگ‌ قبرهايي نيز در آنجا وجود دارد؛ بسياري از حفاران غير مجاز با استفاده‌ از وسايلي مانند جك ماشين، سنگ قبرها را بلند مي کنند و در زير آن‌ها به دنبال اشياي عتيقه مي‌گردند. همچنين از فلزياب در اين منطقه بسيار استفاده مي‌شود و تبليغات اين دستگاه بر روي در و ديوارهاي اطراف مجموعه‌ي تخت جمشيد [پارسه] فراوان است."

سيروس نوروزي مسؤول يگان حفاظت ميراث فرهنگي شهرستان مرودشت با تأييد انجام حفاري‌هاي غيرمجاز در منطقه‌ يادشده، تأكيد كرد كه اين حفاري‌ها از ‌٥/١ سال پيش در كوه رحمت، واقع در شمال مجموعه‌ تخت جمشيد [پارسه]، با اعزام نيروهاي حفاظتي و گشت دايم، به صفر رسيده است. البته هنوز قاچاقچيان دستگير نشده‌اند و نيروي انتظامي پيگير مساله است.

در همين حال مدير يگان حفاظت سازمان ميراث فرهنگي فارس در گفتگو با ايسنا تأكيد كرد: "تمام اخبار منتشر شده درخصوص حفاري غيرمجاز در قبرستان هاي كوه رحمت را تكذيب مي‌كنيم. ضمن اين كه آقاي طالبيان نيز اخبار منتشرشده از جانب وي را در اين زمينه به شدت تكذيب كرده و هرگونه حفاري را در منطقه كذب و دروغ پردازي مي‌خواند."

پاسارگاد زير آب مي رود؟

از سوي ديگر، هنوز ماجراي پاسارگاد در پرده ابهام است. به احتمال قوي بسياري از مردم و خوانندگان از التهابات خبري پاسارگاد و احداث سد سيوند در نزديکي آن با خبر هستند. وزارت نيرو در حال احداث سدي است که با آبگيري آن دو اتفاق مهم به وقوع مي پيوندد. اول آن که تنگه بلاغي و راه شاهي دوران هخامنشي به زير آب فرو خواهد رفت و دوم آن که احداث سد آسيب هاي جدي را متوجه محوطه ثبت جهاني شده پاسارگاد خواهد کرد. پاسارگاد سال گذشته در فهرست جهاني سازمان جهاني يونسکو به عنوان بخشي از ميراث جهاني بشر به ثبت رسيد. در مورد آسيب هاي اول يعني زير آب رفتن تنگه بلاغي و راه شاهي دوران هخامنشي تمام کارشناسان متفق القول هستند. اما در مورد آسيب هايي که به پاسارگاد و مقبره کوروش وارد مي شود جدال سختي در جريان است. برخي معتقدند کل محوطه ي پاسارگاد به زير آب خواهد رفت. برخي ديگر از جمله مهندس محمد بهشتي رييس سابق ميراث فرهنگي اعتقاد ديگري دارند. بهشتي در تاريخ بيست و چهارم شهريور در مصاحبه با خبرگزاري ميراث فرهنگي به صراحت اعلام کرد: " موضوع غرق شدن پاسارگاد در سد سيوند از جمله موضوعاتي است كه ابزار مناقشات سياسي قرار گرفته است يعني اشخاصي كه به هر شكل مشكلي با جمهوري اسلامي دارند، سعي مي كنند تا از اين طريق به اهداف سياسي خود جامه عمل بپوشانند." بهشتي در ادامه اظهارات خود اشاره کرد: "شايعه غرق شدن پاسارگاد و تخت جمشيد در نتيجه آبگيري سد سيوند از ابتدا با ارايه اطلاعاتي اشتباه از خارج ايران سر گرفت و شايعه پراكنان سعي داشتند با بحراني جلوه دادن موضوع غرق پاسارگاد، به نوعي از بستر سياسي به وجود آمده به نفع خود و سياست هايي که در خدمت آن هستند، بهره ببرند."

اشاره محمد بهشتي آشکارا متوجه تلاش عده اي از ايرانيان مقيم آمريکاست که با احداث يک پايگاه اينترنتي و جمع آوري امضا و صدور بيانيه سعي دارند توجه مقامات جهاني را به موضوع پاسارگاد جلب کنند.

قبل از بهشتي، سيد حسين مرعشي که چيزي حدود يک سال رياست سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري را بر عهده داشت در هفتم شهريور در مصاحبه با ايلنا اعلام کرده بود: "سازمان ميراث فرهنگي از ابتدا با احداث سد سيوند هيچ‌‏گونه مخالفتي نداشته و از آبگيري سد جلوگيري به عمل نخواهد آورد. نمي‌‏توان سدسازي كه لازمه تمدن امروز و فرداي ايران است را فداي وجود و حفظ آثار تاريخي و باستاني كرد."

در حالي که مهندس بهشتي شايعه سازان را خادمان سياست بيگانگان مي نامد و مرعشي بر لزوم سد سازي تأکيد مي ورزد، خبرگزاري ميراث فرهنگي در ششم مهر ماه اعلام مي کند گرچه پاسارگاد زير آب غرق نمي شود اما رطوبت حاصل از احداث سد، تأثيرات زيان باري روي پاسارگاد به جاي خواهد گذاشت.

محمد حسن طالبيان که مديريت محوطه ها و پايگاه هاي پژوهشي تخت جمشيد [پارسه]، پاسارگاد و چعازنبيل را بر عهده دارد اعلام کرده است:" پيش از اين تصور مي رفت كه بتوان با استفاده از تكنولوژي جلوي تخريب هاي ناشي از رطوبت را گرفت اما امروز باور داريم كه اين تخريب ها اتفاق مي افتد و ضرر ناشي از رطوبت روي سازه هاي پاسارگاد و مقبره كوروش در دراز مدت قطعي است."

روزنامه ي شرق در تاريخ بيست و يکم شهريور مصاحبه اي با مجري سد سيوند انجام داده است. جلال جامعى مجرى پروژه سد سيوند در اين گفت وگو اشاره کرد: "ما در سال۷۱ طى نامه اى به سازمان ميراث فرهنگى نقشه و محدوده اجراى طرح را اعلام كرديم اما آنها هيچگونه عكس العملى نشان ندادند." اما همان طور که گفتيم، پاسارگاد بخشي از نگراني متخصصان است. آنان در حال حاضر نگران سرنوشت تنگه بلاغي و راه شاهي هستند که آبگيري سد آن ها را در خود غرق خواهد کرد.

...و جندي شاپور

در کنار تمام اين اخبار، خبرگزاري ميراث فرهنگي در تاريخ شانزذهم مهرماه اعلام کرد:" نجات جندي شاپور غير ممکن شده است."

جندي شاپور يکي از شهرهاي دوران ساساني است که دانشگاه آن بسيار شاخص و معروف بوده و محل پرورش پزشکان و طبيبان دوران خود محسوب مي شده است. بنابر اعلام خبرگزاري ميراث اين دانشگاه اکنون تخريب شده است. حضور كشاورزان و حفاران از 3 سال پيش تاكنون در جندي شاپور بيش از هشتاد درصد از اين محوطه باستاني را تخريب كرده است و در اين شرايط تعلل اداره امور اراضي مساوي با نابودي كامل اين شهر ساساني است. تخريب ها در اين محوطه به حدي زياد است كه دوستداران ميراث فرهنگي براي نجات باقي مانده اين اثر دست به دامان رئيس جمهور شدند.

ميراث فرهنگي اين روزها موضوع مصاحبه ها، تاييد ها و تکذيب هاي داغ است. اخبار و اطلاعات منتشر شده گاه تضادهاي اساسي با يکديگر دارند. حتي اگر يکي از احتمالات مطرح شده در مورد بناها و محوطه هاي جهاني ايران به وقوع بپيوندد، علاوه بر خسارتي که تا ابد جبران ناپذير خواهد ماند، موضوع ديگري به موضوعات حساس ايران اضافه خواهد شد.