اعلام خطر: دفن زباله های هسته ای در شمال ايران

ماجراي فن آوري هسته اي ايران که ماه هاست در صدر اخبار دنيا قرار گرفته، در داخل کشور هم مخالفين و موافقين زيادي دارد و بحث هاي مختلفي را برانگيخته است. اما تاکنون کمتر کسي به موضوع زباله هاي هسته اي و به خطرات ناشي از آن توجه کرده است. موادي که در خاک ايران دفن مي شوند و هيچ معلوم نيست چه تبعات و زيان هايي را در پي دارند.

آژانس بين المللي انرژي اتمي مدتي پيش در گزارش خود به شوراي امنيت از دو منطقه، به عنوان محل دفن زباله هاي هسته اي ايران نام برد. يکي منطقه "آق اولر" در کوه هاي تالش و ديگري "سفيد تپه" بين مسير چابکسر به رامسر. دو منطقه اي که توسط جمهوري اسلامي تاييد نشد، اما در ايران هم کسي حق نام بردن از آنها را ندارد.

در هر حال وجود برخي از حفاري هاي مشکوک در اين مناطق و بخصوص در کوه هاي تالش، شايعات و نگراني هاي زيادي را در بين اهالي منطقه موجب شده است. اين نگراني ها اگرچه در داخل کشور انعکاسي چنداني نمي يابد، اما آن اندازه هست که حزب سبزهاي ايران را وادار به نوشتن بيانيه اي در مورد آثار و خطرات ناشي از دفن زباله هاي هسته اي کرده است. در قسمتي از اين بيانيه که در بهمن ماه سال 84 انتشار يافت، که در آن نسبت به "آلودگي مواد رآديواکتيو مناطق داراي ذخاير اورانيوم کوه سبلان بدلايل عمليات حفاري هاي گسترده استخراج اورانيوم توسط سازمان انرژي اتمي و شرکت هاي تاسيسات انرژي خارجي و شيوع و ازدياد بيماري هاي سرطان گوارش و سرطان خون در مناطق زندگي آبريزهاي آلوده به راديواکتيو کوه سبلان ـ شهرها و روستاهاي اردبيل، سراب و مشکين شهر ـ و آلودگي راديواکتيويته رودخانه مرزي ارس و آبريزهاي مهم درياي مازندران و مناطق زندگي در استان هاي شمالي سواحل خزر هشدار داده شد.

هشداري که دو ماه بعد توسط دفتر تحکيم، و با انتشاربيانيه هشدار آميزي خطاب به مسئولان جمهوري اسلامي، پي گرفته شد.

اصولا موضوع توليد زباله‌هاي هسته‌اي از زمان کشف مواد راديواکتيو مورد توجه قرار گرفت. ولي پس از کشف شکافت بود که دانشمندان به خطرات زباله ها پي بردند چرا که دريافتند کليه راکتورهاي شکافت هسته‌اي ايزوتوپ هاي راديواکتيو توليد مي‌کنند. ايزوتوپ هايي که ميزان تابش شان براي حيات جانداران خطرناک است، بنابراين مسئله جداسازي و انبار کردن و دفن ايمن آنها با زياد شدن تعداد راکتورها و سطح انرژي آنها سال به سال، مباحث گسترده‌اي را دربر گرفته است.

ايزوتوپ هاي راديواکتيو در زباله‌هاي مايع، معمولا از طريق بارندگي به صورت جامد در مي‌آيد و انبار مي‌شود و اگر اين زباله‌ها در زمين در گودال هاي بدون آستر، بدون آنکه در محفظه‌هاي خاص باشند، دفن شوند طي چند قرن بعد آب هاي زيرزميني آنها را پراکنده خواهند کرد.

ترس از مواد راديواکتيو ديگر براي جهانيان و دانشمندان هسته اي يک کابوس شده است. تجربه فاجعه هيروشيما و انفجار نيروگاه اتمي برق چرنوبيل نشان داد که حتي اگر يک گرم اورانيوم غني شده به طبيعت و محيط زيست زندگي انسان وارد شود، چهار ميليون سال طول خواهد کشيد تا وزن يک گرم اورانيوم و تشعشعات و آلودگي هاي سرطان زاي ناشي از آن به حد نصف و يا به حد صفر برسد. هنوز کسان بسياري هستند که در هيروشيما با مشکلات شيميايي و آثار به جامانده از آن جنايت تاريخي دست و پنجه نرم مي کنند؛ همانگونه که ساکنان درياي خزر بعد از گذشت 20 و اندي سال از حادثه چرنوبيل با مشکل آلودگي درياي خزر و انقراض بسياري از ماهيان و عدم کوچ بسياري از پرندگان نادر به سواحل درياي خزر و همچنين آلودگي بسياري از محصولات سيفي در اين مناطق روبه رو هستند.

راه هاي دفن زباله هاي هسته اي

اما چه راه حل هايي براي دفن زباله هاي هسته اي وجود دارد؟ تاکنون نه روش دفن زباله ها در چاه هاي عميق قابل اعتماد بوده است و نه روش دفن زباله هاي پرتوزا در ورقه هاي يخي در قطب. روش ديگري که اينک در برخي از کشورهاي اروپايي مورد استفاده قرار مي گيرد قرار دادن زباله ها در يك مخزن زيرزميني است كه در يك توده سنگ مناسب حفر شده است. اين توده سنگ بايد يك سد نهايي در برابر مهاجرت زباله هسته اي از مخزن باشد، به نحوي كه بتوان امكان ايجاد هرگونه شكاف در سيستم هاي نگهداري زباله را كاهش داد. پاکستاني ها نيز زباله هاي خود را در بستر اقيانوس مي ريزند. روشي هم به هيچ وجه قابل اطمينان نيست و اين ترس وجود دارد که رسوبات شکل گرفته در اعماق دريا موجب آزادي مواد راديواکتيوي شود. روش هاي ديگر هم مانند دفن زباله هاي هسته اي در فضا به وسيله شليک راکت هاي فضا پيما نيز تاکنون در مرحله بحث قرار گرفته، اما وارد مرحله آزمايش هم نشده است.

تا اينجا تجربه نشان داده که بهترين روش همان است که آمريکا، انگليس و فرانسه انجام مي دهند: يعني دفن زباله هاي هسته اي در يک مخزن سنگي. به عبارتي ايجاد تونل در دل کوه ها به شرط آنکه محل نگهداري زباله ها به گونه اي باشد که به مدت 10 هزار سال از محيط زيست به دور باشد چون تا آن زمان مواد هسته اي در حالت خطرناک خود هستند.

هزينه بالا

اما مسئله اينجاست که هزينه دفن اين زباله ها آنقدر زياد است که هر کشوري قادر به پرداخت آن نيست.

کشور هاي صاحب انرژي هسته اي زباله هاي هسته اي خود را به دو منظور دفن مي کنند: اولين منظور بازيافت بخشي از زباله هاي هسته اي است براي آنکه بتوان مجددا آنها را به عنوان مواد سوخت به کار برد. دومين منظور هم انبار کردن بخش ديگري از آن زباله ها در لايه هاي عميق زير زميني به منظور کم اثر کردن بار راديو اکتيوشان است.

حالت اول که خطرات بازيافت دوباره، مانند تصادفات در مواقع حمل و نقل به کارخانه هاي بازيافتي و باز تکثير پلوتونيوم، بسيارخطرناک است، طرفدار ندارد. علاوه برآنکه هزينه هاي اضافي براي بازيافت هم چندان عاقلانه نيست. حالت دوم نيز به هزينه زيادي احتياج دارد. هزينه اي که دکتر ژيلبرت اگرمونت، استاد دانشگاه آزاد بروکسل فقط براي زباله هاي راديواکتبو ضعيف، آن را بين 16 تا 20 ميليارد يورو تخمين زده است. بودجه اي که براي زباله نيروهايي که به منظور غني سازي اورانيوم ساخته شده، و زباله هايي که راديواکتيو قوي توليد مي کند، بسيار بيشتر است.

علاوه براين بودجه هزينه هاي جانبي يک مرکز اتمي را نيز بايد در نظر گرفت. نيروگاه هاي اتمي عمر محدودي دارند و وقتي عمرشان به پايان رسيد بايد نابود شوند. آمار نشان مي دهد نابودي فقط يک نيروگاه در ايالت ماساچوست آمريکا 450ميليون دلار خرج برداشته است. در ضمن بايد توجه داشت که به علت آلوده بودن ديواره هاي ساختمان به مواد راديواکتيو فقط آدم هاي مصنوعي قادر به انجام عمل نابودسازي هستند.

اما آيا ايران در اين حد پيشرفتگي هست که زباله هاي هسته اي را خود به تنهايي و البته به روشي علمي نابود کند؟ امروزه مراکز محدودي در دنيا قادرند زباله هاي هسته اي را انبار کنند. مراکزي که چند مليتي هستند و برمعادن اورانيوم دنيا نيز اعمال نظر دارند. حتي آلمان نيز قادر به چنين کاري نيست و دفن زباله هاي هسته اي اش به عهده فرانسه است. با اين اوصاف دفن زباله هاي هسته اي اولا نيازمند دقت و توجه زياد و به کار بردن روش ها و آزمايشات فراواني است، و ديگر اينکه هزينه بسيار بالايي دارد که از عهده هرکشوري بر نمي آيد.

حدود 5/4 ميليارد سال پيش منظومه شمسي آغاز شد. وقتي خورشيد تشکيل شد برخورد گلوله برفي هاي اطراف آن، زمين را به وجود آورد. موادي که زباله هسته اي راديواکتيو مهبانگ بود. همان ها که اکنون در سنگ هاي کره زمين نهان شده اند و انسان ها مشغول استخراج آنها هستند و دولتمردان سعي در استفاده از آنها به منظور هاي مختلف دارند. اين مواد پرقدرت توسط انسان ها از زمين خارج مي شوند؛ اما انسان ها هنوز نتوانسته اند موادي را که در حجم بالا موجب به وجود آمدن زمين شده است، به اعماق زمين بازگردانند. به همين علت خطرات زيادي کره زمين را تهديد مي کند. همان خطراتي که در ابعاد وسيع تري مناطق شمالي ايران در کوه هاي تالش و سواحل درياي خزر را تهديد مي کند.