شهرام رفيع زاده

تنها نه روز مانده به سالگرد سقوط هواپيماي سي 130 در حوالي فرودگاه مهر آباد و با فاصله اي کمتر از يک سال از سقوط هواپيماي فالکون فرماندهان سپاه در حوالي اروميه، روز گذشته يک فروند هواپيماي آنتونف که حامل تعدادي از کادرهاي مياني سپاه بود در فرودگاه مهرآباد سقوط کرد. بر اثر اين سانحه 36 تن از 38 سرنشين اين هواپيما جان باختند. اين سانحه يک روز پس از سخنان وزير دفاع مبني بر بومي کردن صنعت ساخت هواپيما، رخ داد.

سقوطي ديگر

ساعت هفت بامداد دوشنبه ششم آذر ماه، يک فروند هواپيماي آنتونف 74 نيروي هوايي سپاه، به خلباني سيد حسن بطحائي، که سايت بازتاب او را "يكي از بهترين خلبانان نيروي هوايي سپاه پاسداران" معرفي کرده، تنها دقايقي پس از بلند شدن از باند فرودگاه در انتهاي باند و حوالي رودخانه کن سقوط کرد. بر اساس بيانيه سپاه اين هوپيما عازم ماموريتي در بندر عباس و قرار بود پيش از آن در شيراز توقف کند.

اما به روال معمول، اخبار متفاوتي درباره اين هواپيما و سانحه پيش آمده در خبرگزاري ها منتشر شده است. نخستين اخبار حاکي از مرگ همه 32 سرنشين و شش خدمه اين هواپيما بود، اما در خبرهاي بدي اعلام شد دو تن از سرنشينان اين هواپيما هنوز زنده اند اما به شدت دچار سوختگي شده اند. درباره هويت سرنشينان اين هواپيما نيز برخي اخبار اوليه آنها را اعضاي خانواده هاي سپاه معرفي کرد، اما در خبرهاي بعدي اعلام شد که "اين هواپيما در حال انجام ماموريت نظامي عادي بوده و حامل هيچ يك از فرماندهان سپاه نبوده است". برخي خبرگزاري هاي کشورهم اعلام کرده اند که سرنشينان آنتونف 74 برخي از رده هاي مياني سپاه بوده اند. به نوشته فارس "اين پرواز از پروازهاي عادي بازرسي و سركشي بوده" است.

يحيي رحيم صفوي، فرمانده سپاه پاسداران، درباره هويت سرنشينان اين هواپيما به خبرنگاران گفته که "به دليل دقيق نبودن اطلاعات، مصلحت نيست در اين باره چيز بيشتري بگويم و تنها مي‌دانم که دو نفر از کل سرنشينان زنده مانده‌اند". خبرگزاري مهر نيز از قول صفوي "هر گونه گمانه‌زني در خصوص علت سقوط هواپيما را قبل از تکميل اطلاعات و بررسي‌ها ناصحيح دانسته است".

از سوي ديگرخبرگزاري فارس از قول جانشين پايگاه هوايي قدر سپاه، از باز شدن جعبه سياه هواپيماي آنتونف خبر داده است. به نوشته اين خبرگزاري، اكبر ميرعلي اكبري گفته که "اين پرواز ساعت هفت صبح صورت گرفت و سه يا چهار دقيقه بعد از برخاستن از زمين، دچار سانحه شد". ميرعلي اکبري درباره نحوه سقوط گفته: "ابتدا سمت راست هواپيما به زمين خورد و بعد هواپيما دچار آتش سوزي شد". او هم چنين اضافه کرده: "با باز شدن جعبه سياه اين هواپيما، كميسيوني براي پيگيري علت اين حادثه تشكيل شده است". رضا جعفرزاده مدير روابط عمومي هواپيمايي كشوري نيز در گفت وگو با فارس گفته است: "جزيياتي در خصوص اين هواپيما در دست نيست".

اما خبرنگاران اعزام شده به فرودگاه مهرآباد اعلام کرده اند که به آنها اجازه بازديد ازمحل حادثه داده نشده است. اما تصاوير منتشر شده در تمام خبرگزاري ها نشان مي دهد خبرنگاران عکاس زماني اجازه عکسبرداري از هواپيما را پيدا کرده اند که گروه هاي امداد در حال جمع آوري و انتقال لاشه سوخته هواپيماي آنتونف به محل ديگري بوده اند. خبرگزاري فارس صبح ديروز به نقل از خبرنگار خود نوشته بود که "با گذشت دو ساعت از سقوط هواپيماي آنتونف 74 سپاه پاسداران در فرودگاه مهرآباد به خبرنگاران و عكاسان اجازه ورود به محل حادثه داده نشده است". اين خبرگزاري تاکيد کرده "آمبولانس‌ها، خودروهاي آتش‌‌نشاني و نيروهاي امدادي هلال احمر به سمت محل وقوع حادثه سقوط هواپيماي آنتونف 74 متعلق به سپاه پاسداران در حال تردد هستند و اين در حالي است كه به خبرنگاران و عكاسان اجازه ورود به محل حادثه داده نمي‌شود".

خبرگزاري ها در عين حال خبر دادند صحنه سقوط هواپيما در کمترين زمان ممکن به حالت عادي برگشته، چندين جرثقيل با حضور در محل، بقاياي هواپيما را به مکاني ديگر منتقل کردند تا به گفته مسئولين، پروازهاي فرودگاه مهرآباد به حالت عادي بازگردد.

شواهد امنيتي

اگر چه هنوز اعلام نشده که اين هواپيما پس از سقوط دچار آتش سوزي شده يا پيش از سقوط، و در حالي که جانشين پايگاه هوايي قدر سپاه اعلام کرده هواپيما به دليل از کار افتادن يکي از موتورهايش سقوط کرده است، فرمانده کل سپاه ديروز ساعاتي پس از سانحه اين سقوط را مشکوک ارزيابي کرد. رحيم صفوي طي سخناني در جمع كاركنان سازمان بازرسي كل كشورگفت: "اين انفجار از نظر امنيتي و اطلاعاتي شواهدي را نشان مي‌دهد و چون در هفته بسيج بوده، معنا و مفهومي را در بر دارد".

او همچنين تاکيد کرد: "اين امر طبيعي است، هم بعد از رزمايش بزرگ پيامبر اعظم، و هم در هفته بسيج دشمنان بايد كاري انجام دهند. دور تا دور ما را دشمنان كينه‌توز و عنود و در درونمان نيز بعضا منافقين وجود دارند".

فرمانده کل سپاه پاسداران تنها کسي است که در روز گذشته از انفجار هواپيما پيش از سقوط سخن گفته و اعلام کرده که "در هر صورت ايران در محيط خطر سير مي‌كند. در اين هواپيما 32 پاسدار و 6 خدمه پروازي بودند و هنگامي كه هواپيما از باند فرودگاه بلند مي‌شود، منفجر مي‌شود". به گفته صفوي "ميزان ضرباتي كه به بسيج وارد مي‌كنند، بالاتر از آن است كه 38 نفر را به شهادت برسانند. اين شهادت‌ها قطعا انگيزه بسيجيان را قوي‌تر خواهد كرد و آنها روحيه ما را با اين شهادت‌ها تقويت مي‌كنند".

و اين در حالي است که فرمانده سپاه حفاظت فرودگاه هاي كل كشور، بر غير نظامي بودن ماموريت اين هواپيما تاکيد کرده و ساعتي پس از سقوط آن گفته است: "اين هواپيما پس از حادثه آتش گرفته، اما علت دقيق اين اتفاق در لحظات اوليه قابل تشخيص نيست و بايد اين موضوع را به بازخواني جعبه سياه موكول كرد".

پيشتر و در جريان سقوط هواپيماي سي 130 ارتش و هواپيماي فالکون فرماندهان سپاه نيز مصطفي پورمحمدي با مشکوک خواندن آن سوانح، از احتمال استفاده دشمن از جنگ الکترونيک براي ساقط کردن هواپيما سخن گفته بود اما ساير مقامات و از جمله کميته تحقيق مجلس اين گمان را رد کردند و کهنه بودن هواپيماها و نبود تجهيزات لازم بر اثر تحريم را علت حادثه دانستند.

يک روز پس از اعلام خودکفايي

سقوط اين هواپيما غير از همزماني با هفته بسيج با برخي ديگر از اظهارات مقامات کشور هم همزمان است. روزگذشته روزنامه ايران از قول محمد نجار، وزير دفاع جمهوري اسلامي نوشت "وزارت دفاع قصد بومي کردن صنعت هواپيماسازي را دارد". نجار که سال گذشته تا آستانه استيضاح پيش رفت اما بنا به مصالحي طرح استيضاح او مسکوت ماند، اين سخنان را درمراسم نمايش توانمندى هواپيماهاى توپولف ۳۳۴ و ۲۱۴ در تهران و يک روز پيش از اين سانحه بيان کرده است. وزير دفاع و پشتيبانى نيروهاى مسلح همچنين گفته است: "تلاش مى كنيم در رشته هاى مختلف صنايع هوايى خودكفا شويم و دانش هوايى را بومى كنيم" او مأموريت وزارت دفاع را ساخت انواع هواپيماها و بالگردهاى نظامى و غيرنظامى بيان كرده و گفته "صنعتگران و متخصصان وزارت دفاع توانايى ساخت بسيارى از قطعات هواپيما و تعميرات اساسى انواع هواپيما را در اختيار دارند و كشور ما در صنايع هوايى استفاده كننده صرف نيست".

وزير دفاع در عين حال نتايج ارزيابى هواپيماهاى توپولف ۳۳۴ و ۲۱۴ را مناسب دانسته و تاکيد کرده بود که "در صورت رضايت شركت ها و خطوط هوايى كشور براى خريد اين هواپيما، وزارت دفاع آماده خدمات دهى، توليد قطعات و تعميرات اساسى آنهاست".

همزمان با اين خبر روزنامه جمهوري اسلامي نيز از پرواز نمايشي دو فروند هواپيماي روسي در آسمان تهران خبر داد و در شماره ديروز خود نوشت: "نوراله رضايي نياركي سرپرست سازمان هواپيمايي كشوري گفته يك شركت هواپيماسازي روسي براي معرفي اين هواپيماها به ايران آمده بود و قرار است اين هواپيماها در « ايرشو » كيش شركت كنند و در آن جا قدرت مانور و توانايي هواپيماهاي خود را به شركت هاي هواپيمايي ايراني نشان دهند تا در صورت تمايل ايرلاين هاي داخلي نسبت به خريد اين هواپيماها اقدام كنند".

اين در حالي است که سقوط هاي مکرر هواپيماهاي روسي و اوکرايني در ايران طي چند سال اخير موجي از انتقادات را نسبت به خريد اين هواپيماها به دنبال داشته است. خبرگزاري فارس نيز روز گذشته در گزارشي از سقوط هواپيماهاي آنتونف در يک سال اخير در دنيا خبر داد که هشت فروند از اين نوع هواپيما در سال جاري در نقاط مختلف دنيا سقوط کرده و بر اثر آن 110 تن جان خود را از دست داده اند. به نوشته اين خبرگزاري اين هواپيماي ساخت اوکراين 18 درصد سوانح هوايي امسال را به خود اختصاص داده و نمونه هايي از آن در يک سال گذشته در روسيه، مجارستان، افغانستان، اوگاندا، کامرون، کنگو و روسيه سقوط کرده اند. آن هم در حالي که عمر هواپيماي ساقط شده در فرودگاه مهرآباد تهران از سوي مقامات سپاه، چهار سال عنوان شده است.

يک کارمند هواپيمايي دو سال پيش و در جريان سقوط يک فروند هواپيماي بوئينگ 707 متعلق به ارتش در داخل فرودگاه مهر آباد گفته بود: "منتظر فاجعه يا حوادث خيلي هولناکتر از اين هم باشيم چون بيش از يک سال است که مجموعه هواپيمايي کشوري سعي مي کند سپاه را از جابجايي مسافران با هواپيماهي نظامي ايلوشين 76 و آنتونف 74 آن هم با شماره پرواز هاي نظامي منصرف کند که آقايان با بهانه نخ نما شده امنيت ملي قضيه را ماستمالي مي کنند".

اگر چه مقامات ايران در چند سال اخير شاهد سقوط هاي متعدد هواپيما بوده اما هيچ گاه نتايج تحقيقات صورت گرفته و دلايل سقوط اين هواپيماها به اطلاع افکار عمومي نرسيده است. هواپيماي آنتونف 74 ديروز در حالي سقوط کرد که دو هفته پيش يک هلکوپتر نظامي در حوالي نجف آباد اصفهان دچار سانحه شده بود. علاوه بر اين سه ماه پيش يک فروند توپولف در فرودگاه مشهد سقوط کرد و کمتر از يک سال پيش نيز دو هواپيماي نظامي، اولي يک فروند سي 130 و دومي يک فروند فالکون حامل فرماندهان سپاه منجر به مرگ بيش از 160 نفر از شهروندان، خبرنگاران و فرماندهان سپاه شد. سوانحي بدون توضيح