دانا شهسواري
dana.shahsavari@gmail.com

با ماشاالله شمس الواعظين، عضوشوراي مركزي انجمن صنفي مطبوعات ايران و سخنگوي انجمن دفاع از آزادي مطبوعات در مورد فضاي رسانه اي و دور نماي اين فضا گفت و گو کرده ايم. شمس که سردبير روزنامه هاي توقيف شده جامعه، توس، نشاط، عصر آزادگان و اخبار اقتصاد بوده، از "فضاي خلسه آور" مطبوعات و لزوم "همبستگي و ايستادگي" در اين دوران سخن گفته است.

در دو سال گذشته به مرور فضاي رسانه اي براي فعالان اين عرصه تنگ تر شده و فشار بر روزنامه نگاران افزايش يافته است. به نظرشما اين مسايل معلول چيست؟
اين وضع معلول سياست هاي دولت فعلي است، در حاليکه ما چنين بحثي را در مورد دولت خاتمي نمي كنيم. در برنامه دولت خاتمي، توسعه كمي و كيفي مطبوعات، رسانه ها و فضاهاي فرهنگي جاي ويژه خود را داشت. اما دولت فعلي در ارتباط با رسانه ها سياست تمركز سازي را دنبال مي كند. انتخاب سردبير سابق روزنامه كيهان به عنوان وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي خود نشانه اي در اين راستا بود. در واقع اين انتخاب نشان داد كه مدل مطلوب و مورد نظر دولت و حكومت، مدل كيهاني است. آقاي صفار هرندي هم همان مدل كيهان را در مقياس ملي به اجرا درآورده است. بنابراين از همان آغاز دولت نهم شاهد فشار بر رسانه هاي مكتوب و در راستاي محدود كردن و تعطيلي آنها از سوي هيات نظارت بر مطبوعات بوديم. با اين عمل كار قوه قضاييه بسيار آسان شد، به گونه اي که در اين دوران شكايت از مطبوعات توسط مدعي العموم را كمتر شاهديم و به نظر مي رسد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي خود وظيفه برخورد با مطبوعات را به عهده گرفته است. از طرف ديگر مي بينيم كه فشارها بر روي نهادهاي مستقل صنفي و نهاد هاي حمايتي مطبوعات بسيار زياد شده است. فشاري هم كه اكنون بر انجمن صنفي مطبوعات وارد مي شود به نوع انتخاب روزنامه نگاران در انتخابات شوراي مركزي اين انجمن برمي گردد. اگر در اين انتخابات اعضايي از موافقان دولت انتخاب مي شدند، هيچكدام از اين برخورد ها صورت نمي گرفت و انجمن خود تبديل به تريبوني براي حمايت از سياستهاي دولت مي شد.

عني اين بحث ها و فشار بر انجمن نوعي غنيمت خواهي است؟
بله، ببينيد اين تفكر وقتي قوه مجريه را فتح كرد، در پي آن شد كه تمام سياستهاي گذشته را كه از دوران خاتمي آرام آرام در حال توسعه و نهادينه شدن بود، پاک کند. . .

شما اين مساله را برنامه اي سياسي مي دانيد و يا صرفا برنامه اي مشخص در قبال رسانه ها؟
بحث اصلي اين است كه منظومه فكري دولت جديد با دولت قبلي به كلي متفاوت است. يعني منظومه فكري دولت جديد بر اين مبنا استوار است كه دولت بايد كار انبيايي انجام دهد، مسووليت هدايت افكار عمومي را برعهده گيرد؛ و هدايت هم يعني اينكه مردم منحرفند و دولت و حكومت، وظيفه هدايت آنها را برعهده دارد تا راههاي منتهي به بهشت را به آنان نشان دهد. اين نگاه پس زمينه تفكر حاكم بر دولت جديد است. يعني اينها بين نقش انبيايي و نقش دولتمداري تفاوتي قائل نيستند و هر دو را يكي مي دانند. آن هم در حالي كه اكنون در جهان براي هيچ دولتي نقش انبيايي قائل نيستيم.

اين نقش انبيايي بر اساس تحليل شما چه دور نمايي را ترسيم خواهد كرد؟
در عرصه رسانه ها شاهديم كه طي دو سال اخير نوعي جابجايي فراگير صورت گرفته است. اين جابجايي بين محيط تقسيم پيام و توليد كنندگان پيام و از سوي ديگر بين رقباي پيام حكومت صورت گرفته است.
نتيجه اين جابجايي در محيط تقسيم پيام اين شده كه مردم و افكار عمومي نسبت به رسانه هاي داخلي و مطبوعات كاملا بدبين شده اند. سانسور رسمي و فشار ها و انسداد رسانه اي موجب جابجايي هاي زيادي شده و مردم در پي ارضاي حس كنجكاوي خود به رسانه هاي برون مرزي گرايش پيدا كرده اند. اين مساله سبب شده است كه رسانه هاي ملي ما با كاهش وحشتناك تيراژ مواجه شوند، يعني در حالي كه در ارديبهشت 1379 تيراژ مطبوعات روزانه 3 ميليون و 800 هزار نسخه بود اكنون به يك ميليون نسخه كاهش يافته است. اين در خوش بينانه ترين وضعيت است. اين وضعيت براي كتاب و سينما هم كمابيش يکي است. از سوي ديگر در محيط توليد كنندگان پيام هم جابجايي هايي صورت گرفته، بطوريكه بسياري از روز نامه نگاران تن به مهاجرت از كشورداده اند و در نتيجه به توليد اطلاعات نمي پردازند. به اين ترتيب نسل جديدي وارد اين عرصه مي شود كه تجربه آنان را ندارد. همچنين عده باقي مانده تن به خودسانسوري و يا تغيير شغل و يا تغيير نشريات سياسي و اجتماعي به نشريات تخصصي داده اند. اين واكنش طبيعي وضعيتي است كه پيش آمده. در حيطه مديريت افكار عمومي هم جابجايي صورت گرفته است. هم اكنون عمده ترين ابتكار عمل هاي رسانه اي از رسانه هاي بومي به رسانه هاي غير بومي منتقل شده و نمونه برداري هاي اجتماعي از شايعات و اخبار رسانه هاي برون مرزينشان مي دهد که آنها فراواني بيشتري به نسبت رسانه هاي داخلي دارند. بنابراين ما با يك بحران رسانه اي مواجه هستيم كه نتايج آن هم اكنون مشخص نمي شود. آنچه اكنون شاهديم نتايج حداقلي آن است، نتايج اصلي، اين است كه ما شاهد پرورش نسلي خواهيم شد كه با رسانه هاي داخلي و ملي به كلي بيگانه اند. لذا اين دولت از هم اكنون مسوول شكل گيري چنين الگو و سبكهايي در نسل آينده خواهد بود.

يعني حاكميت به تنهايي در اين زمينه مقصر است؟
ببينيد معمولا در بررسي علل و عوامل حوادث، نهادهاي داراي قدرت را به عنوان مهمترين عوامل مي شناسيم. البته عوامل ديگر هم در كنار عامل اصلي بايد مورد بررسي قرار گيرد كه ضعف نهادهاي مدني و صنفي، ضعف روزنامه نگاران، پايين بودن شمارگان رسانه ها، كاهش مقاومت روزنامه نگاران، وجود عقبه وحشت در محيط هاي توليد كننده اخبار و. . . . را شامل مي شود، اما عامل اصلي دولت و يا حكومت است. اصلا عامل ايجاد اين وحشت خود حاكميت است.

يا مي توان گفت تحليل شما متوجه نوعي انقلاب فرهنگي است؟
بله، همينطور است. به نظر مي رسد انقلاب فرهنگي در حال صورت گرفتن است.

اين انقلاب فرهنگي به كجا مي رسد؟
من گمان مي كنم دولت فعلي به دنبال ساختن يك جمهور با ايمان است. و در راستاي كيفي دانستن آن در قبال ديگرنحله ها و گرايش هاي اجتماعي حركت خواهد كرد. يعني دولت فعلي ترجيح مي دهد به جاي تعامل ملي با آحاد ملت با مجموعه حداقلي جمهور ديندار و با ايمان تعامل داشته باشد. از جمله پيامدهاي چنين سياستي حد اقل تبعيض است. اين تفكر منجر به بروز بحران در لايه هاي اجتماعي و ايجاد نحله هاي جديد اجتماعي خواهد شد.

دوره ديگري از عرصه رسانه اي را به خاطر داريد كه چنين فضايي حاكم بوده باشد؟
ما اكنون در سنگين ترين و وحشت آميز ترين دوران فضاي انسداد رسانه اي هستيم. البته در دوره ابتداي رياست جمهوري هاشمي هم که بين فرهنگ با مقولات سياسي و اقتصادي، به دليل تقدم مسايل اقتصادي، جدا سازي شد فشار هايي را شاهد بوديم؛ اما در فضاي فعلي به علت يكدستي قواي سه گانه، سركوب و ايجاد انسداد در همه عرصه ها بي سابقه است.

در اوئل انقلاب تفكري حاكم بود كه مثلا خبرنگار و روزنامه نگار را جاسوس مي دانست و فضا را براي فعاليت آزاد متصلب كرده بود و اين زماني بود كه گفتمان حاكميت مبني بر تحريم امپرياليسم خبري بود. گمان مي کنيد اكنون دوباره به همان فضا بازگشته ايم؟ اين فضا چه ضربه اي به كشور و رسانه هاي ما مي زند؟
بيشتر از همه خود حاکميت از اين وضع آسيب خواهد ديد. دليل ساده اش هم اين است كه قدرت تاثير گذاري پيامش را از دست خواهد داد. وقتي اين اتفاق بيفتد، رسانه هاي خارجي به شكلي طبيعي فاصله بين افكار عمومي و دولت ايران را، با مديريت افكار عمومي پر خواهند کرد. وقتي نيروي تاثير گذاري دولت از دست برود، به شكل طبيعي مدل ها و سبك هاي ديگري جايگزين خواهد شد كه فاصله زيادي با منافع حكومت و منافع ملي دارد. در نتيجه به نظر مي رسد در اين برش تاريخي عامل اصلي را بايد حكومت بدانيم.

در اين برش تاريخي وظيفه يك روز نامه نگار چيست؟
به نظر من مقاومت ويافتن راههاي برون رفت از اين وضعيت.

چه راههايي؟
مثلا افزايش همبستگي صنفي به مركزيت نهادهاي صنفي. اين محوريت به روزنامه نگاران و نهادهاي صنفي امكان جلوگيري از فشارهاي حاكميت را مي دهد و بين قدرت روزنامه نگاران و دولت موازنه اي برقرار مي شود. اگر چه اين موازنه براي يك دوره انتقالي، موازنه وحشت خواهد بود اما بهتر از نبود هيچ موازنه اي است.

اما اين نهاد صنفي، كه همان انجمن صنفي روز نامه نگاران است به عملكرد سياسي از سوي حاكميت متهم است؟
بله، اما نه به دليلي که شما فکر مي کنيد. حاكميت از اينكه اين انجمن كار سياسي نمي كند ناراحت است. به عبارت ديگر اين اتهام به دليل عدم عملكرد سياسي انجمن است. آنها حتي يك مورد عملكرد سياسي هم از انجمن صنفي روز نامه نگاران ايران سراغ ندارند؛ ولي اصل ماجرا اين است كه آنها مي خواهند انجمن صنفي به انجمن روزنامه نگاران مسلمان تبديل شود و در همه زمينه ها بيانيه بدهد. اما انجمن صنفي اين كار ها را نمي کند. اصلا بلد نيست. دولت اكنون از اين خشمگين است كه چرا ما در چهارچوب انجمن كار صنفي مي كنيم؟ ما به حاكميت دستاويزي در مورد فعاليت سياسي نمي دهيم. اينجا انجمن صنفي است و انتخابات آن هم صرفا بر اساس آراي اعضاي روز نامه نگار است.