دویچه‌وله:  آقای پیوندی، شما اخیرا کتابی به‌زبان فرانسه تحت عنوان «مذهب و آموزش در ایران» منتشر کرده‌اید. تبلیغات اسلامی برای دعوت به جهاد و شهادت‌طلبی و اساسا خشونت در کتابهای درسی ایران از چه ابعادی برخوردار است و شما این معضل را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

سعيد پیوندی:  کتابهای درسی در ایران، بخصوص آن کتابهایی که به مواد غیرعلمی مربوط می‌شوند،‌ مثل فارسی، تعلیمات اجتماعی، تاریخ و کتابهای مشابه اینها، اساسا کتابهای ایدئولوژیک و کاملا سیاسی و مذهبی هستند. یعنی من حساب کردم در مجموعه‌ى کتابهای دوره‌ی ابتدایی و دوره‌ی راهنمایی، ۳۵درصد مطالب درسی این کتابها بطور مستقیم مسایل مذهبی، ایدئولوژیک و سیاسی مربوط به اسلام سیاسی را مطرح می‌کنند و در واقع تا حدودی می‌شود گفت که به توجیه اسلام سیاسی دست می‌زنند و بخاطر همین هم موضوعاتی مثل شهادت، مثل ایثار در راه کشور و یا مسلمان‌بودن و چگونه مسلمان‌بودن، اینها موضوعات اصلی و مرکزی این کتابها هستند و فکر کنید از کلاس اول ابتدایی مفهوم مثلا «جهاد» برای بچه‌ها توضیح داده می‌شود، مفهوم «شهادت» برای بچه‌ها توضیح داده می‌شود و شخصیت‌های اصلی تاریخ اسلام هم که در نهایت نمادهای «شهادت» و «جهاد» هستند در آنجا معرفی می‌شوند، همانطور که شخصیت‌های معاصر تاریخ ایران هم به همین ترتیب در آنجا معرفی می‌شوند.

البته باید توجه بکنیم که کتابهای درسی ایران بطور عمده زایيده‌ى آن دوره‌ی انقلابی جمهوری اسلامی‌ست، یعنی دهه اول در دوره‌ی جنگ با عراق و دوره‌ای که شهادت‌طلبی و شهادت‌خواهی یکنوع فرهنگ مسلط در نهاد سیاسی رسمی در ایران بوده و به‌همین خاطر هم در حقیقت این کتابها تا حدود زیادی بازتاب این فرهنگ هستند. اما به نظر من در نظام آموزشی ایران فقط نباید به کتابهای درسی اکتفا کرد، برای اینکه فعالیت‌های موازی و فعالیت‌های فوق برنامه‌ی مدارس هم روی این مسئله‌ی شهادت و روی مسئله‌ی گرایش به این فرهنگ تبلیغ و کار می‌شود و در همه‌ی مدارس ایران بسیج وجود دارد و این بسیج نقش‌اش این است که دانش‌آموزان را آماده بکند و حتا در قانون ۱۳۶۶ که قانون اساسی آموزشی ایران است، یکی از ماده‌های اصلی که به آن اشاره می‌شود، برای تربیت مذهبی و تربیت معنوی بچه‌ها همین روحیه‌‌ شهادت‌طلبی‌ست و در آنجا گفته می‌شود که یکی از مواد درسی دائمی بچه‌های دبستانی، دبیرستانی و راهنمایی همین یادگرفتن حرکات نظامی‌، شرکت در کلاسهای بسیج است و آماده‌شدن برای جنگ احتمالی با دشمنی که در همه‌ی کتابهای درسی سایه‌اش حس می‌شود. برای اینکه از یکطرف در کتابهای درسی اسلام وجود دارد و از طرف دیگر دشمنان اسلام که باید علیه‌شان به‌طور دائم جنگید.

دویچه‌وله:  درکتابهای درسی ایران چه تصویری از غرب ارائه می‌شود؟

سعيد پیوندی:  غرب حضور دائمی دارد. یعنی دشمن دائمی كه در کتابهای درسی به جوانهای ایرانی ارائه مى‌شود، غرب است. البته دانشمندان و هنرمندان غرب مجزا هستند، یعنی از آنها صحبت می‌شود، بدون اینکه ربط  داده بشود به فرهنگ یا آن تلقی‌ای که از غرب وجود دارد. غرب از سه زاویه، به نظر من، مورد انتقاد است در کتابهای درسی. غرب از یکطرف زایيده‌ى مدرنیته است یعنی محلی‌ست که در آن مدرنیته رشد کرده و بوجود آمده و بخاطر همین هم کتابهای درسی از دیدگاه ایدئولوژیک و کاملا سیاسی با این مرکز مدرنیته مخالف است و از نظر فکری، سیاسی و با آن برخورد دارد و از همین زاویه هم با آن برخورد می‌کند. غرب یک تاریخ در ایران دارد که بخش مهمی از این تاریخ بهرحال منفی‌ست، کودتاها و دخالتهایی که در ایران شده، و بخاطر همین هم کتابهای درسی بهانه‌های خوبی دارند که اینجا و آنجا برگردند به تجربه‌ی ایران. و بالاخره غرب در لحظه‌ی کنونی هم بعنوان دشمن جمهوری اسلامی و مسلمانها معرفی می‌شود و از این زاویه هم با غرب در واقع برخورد وجود دارد. بنابراین می‌شود گفت که اساسا غرب بعنوان دشمن نمادین اسلام، جمهوری اسلامی و ایدئولوژی اسلامی در کتابهای درسی حضور خیلی پررنگی دارد و درجاهای مختلف و حتا بصورت بی‌ربط به آن اشاره می‌شود. مثلا، وقتی که به بچه‌ها درباره‌ی کتابهای دائرة‌العمارف درس داده می‌شود، به آنها گفته می‌شود که توجه کنید که کتابهای دائرة‌المعارف خوبی در غرب هست، ولی شما نباید فقط بخوانید و به آن مطالب توجه کنید و به آن مسئله ایمان بیاورید، برای اینکه در این مطالب می‌تواند چیزهای انحرافی وجود داشته باشد و شما حتما باید با یک آدمی بخوانید که وارد باشد و به شما بگوید چی انحرافی‌ست و چی انحرافی نیست. یعنی تا این حد هم حتا در مقابل غرب موضع‌گیری وجود دارد و به آن برخورد می‌شود.

دویچه‌‌وله:‌  و پرسش آخر اینکه در کتابهای درسی ایران، چه تصویری از زن ارائه می‌شود؟

سعيد پیوندی:  کتابهای درسی ایران یکنوع تداوم فرهنگی و نظام‌ ارزشی خیلی مهمی دارد، یعنی آنها از یک نظر انسجام دارند. شما برای اینکه یک فرهنگ شهادت‌طلبی را در آن بگویید، برای اینکه با غرب بخواهید مقابله بکنید، برای اینکه آن شعار اصلی نظام آموزشی ایران که برتری تزکیه بر تحریم است، آن را بخواهید اجرا بکنید، در نتیجه زن هم در همین مجموع تعریف می‌شود و جایگاهش معلوم می‌شود. زن در کتابهای درسی ایران پیش از آنکه یک انسان مستقل اجتماعی باشد، مادر، خواهر، همسر و یا دختر یک مرد دیگر است و از همین زاویه هم مطرح می‌شود. یعنی شخصیت خیلی کمی از زنها در کتابها مطرح می‌شوند، شخصیت‌های تاریخی زنانی که مطرح شده‌اند، بجز زنان صدر اسلام که آنها هم خواهر، مادر، همسر و بهرحال دختر یکی از شخصیت‌های اصلی اسلامی یا دینی بوده‌اند، از آنها که بگذریم، بقیه زنانی که در کتابهای درسی مطرح شده‌اند تاریخا، دوـ سه‌تا بیشتر نیستند، مثل گوهرزاد خاتون یا مهد اولیا (مادر ناصرالدین‌شاه) و به آن هم از زاویه منفی برخورد شده، به نقش منفی‌شان در تاریخ بیشتر اشاره شده. در کتابهای درسی بجز پروین اعتصامی و بجز ماری کوری (دانشمند فیزیک فرانسوی) تقریبا هیچ شخصیت زن دیگری وجود ندارد، برای اینکه زن کتابهای درسی زنی‌ست که پیش از هر چیز مادر و همسر خوبی‌ست و باید در خانه بماند و به کارهایی بپردازد که به زن خانه تعلق دارد، از دیدگاه کتابهای درسی. برای همین هم در هیچ‌جا تقریبا از زن در محیط کار، بجز در محیطهای کار مجاز، یعنی آموزش، بهداشت، صنایع دستی و کشاورزی،‌ هیچ صحبتی از کار زن نمی‌شود و هر جایی که تصویری از زن وجود دارد این تصویر در خانه است و در میان اعضای خانواده و این اختلاف با مرد کاملا رعایت شده، حجاب زن کاملا رعایت شده. و توجه کنید، همزمان هرچه به کلاسهای بالاتر می‌رویم، تصویر زن کمتر و کمرنگ‌تر می‌شود، برای اینکه آن مسئله‌ی محرم و نامحرم بوجود می‌آید و آنجا تلاش شده که در سالهای بالاتر از تصاویر کمتری از زن و از مطالب کمتری درباره‌ی زن هم گفته بشود. و این ويژگی بارز کتابهای درسی ایران است.

دویچه‌وله:  آقای پیوندی، از اینکه فرصت این گفت‌وگو را در اختیار ما گذاشتید از شما بسیار سپاسگزارم.