حميد احدي

در حالي که فاجعه زيست محيطي بختگان نواحي فارس و جنوب غربي کشور را در خطر انداخته و مراجع بين المللي نگران تکرار فاجعه هائي شده اند که در سال هاي آخر اتحاد جماهير شوروي بر سر جمهوري هاي اسيائي آورد و از جمله باعث انهدام کامل دومين درياچه جهان شد، گزارش تازه اي از نابودي محيط زيست قشم و چابهار، ابعاد تازه اي به نگراني ها داده است.

روزنامه حيات نو در آخرين شماره خود نوشته در حالي كه اخيرا بحران‌هاي زيست‌محيطي در كشور رو به افزايش گذاشته و به نظرمي‌رسد عنان كار از دست سازمان حفاظت از محيط زيست خارج شده و توان اجرايي خود را از كف داده و دست روي دست گذاشته تا شايد مشكلا‌ت به خودي خود حل شوند.

کارشناسان جهاني معتقدند بي توجهي که در سي سال گذشته به علت جنگ و محروميت ها و تحريم ها به مساله محيط زيست ابراز شده و همين طور ناهماهنگي بين سازمان هاي دولتي، ايران را که در سال هاي قبل از انقلاب از بسياري جهات در راس کشورهاي حافظ محيط زيست قرار داده بود اينک به انتهاي فهرستي رانده که کشورهاي منطقه را از جهت مراقبت از محيط زيست خود نشان مي دهد.

مطابق گزارش اين روزنامه آلودگي گسترده خليج فارس که در آخرين برآوردها چهارصد هزار دلار زيان وارد کرده ، مرگ هزاران فلا‌مينگو در درياچه بختگان، بحران تالا‌ب انزلي و خطراتي که منطقه حفاظت شده گلستان را تهديد مي کند، نمونه هايي از اخباري هستند که نهادهاي بين المللي را متوجه ايران کرده اند، و همزمان، با هشدار سازمان حفاظت از محيط زيست، يك بحران ديگر در حال وقوع است که به جزيره قشم و طرح گسترش پالايشگاه ها مربوط مي شود: شركت نفت قصد دارد يك پايانه صادرات و واردات منابع نفت در جزيره قشم احداث كند كه شامل گسترش پالا‌يشگاه در بندرعباس و افزايش ظرفيت آن از 267 به 320 هزار بشكه در روز و سپس به 480 هزار بشكه در روز، احداث پالا‌يشگاهي جديدي با ظرفيت 360 هزار بشكه و ميعانات گازي، و تاسيسات صادرات و واردات نفتي و فرآيندهاي نفتي در جنوب و شمال جزيره خواهد شد. سازمان محيط زيست، گزارش ارزيابي زيست‌محيطي ارائه شده در ارتباط با اطن پروژه را ناقص و غيرقابل قبول مي‌داند و احداث اين تاسيسات را در جزيره قشم برابر با وارد آمدن صدمات جبران‌ناپذيري به محيط‌زيست اين منطقه ارزيابي مي‌كند.

آلودگي جنوب

نگراني هاي مربوط به آلو دگي هاي جنوب کشور در زماني شدت مي گيرد که با ورود سپاه پاسداران به صنايع نفتي که در سال گذشته شدت گرفت و در حقيقت تدارکي است براي مقابله با تحريم هاي شوراي امنيت، احتمال آن که سازمان هاي مراقب محيط زيست بتوانند بر طرح ها و فعاليت هاي اين گروه اثر يگذارند کم و کم تر مي شود. چنان که تاکنون نيز تمام هشدارهاي اين سازمان ها در مورد اسکله هاي سپاه و فعاليت هاي ديگر آن نهاد بي توجه مانده است.

در ارتباط با برنامه در دست اجراي دولت در جزيره قشم، مهندس صديقي، قائم مقام معاونت دريايي سازمان محيط زيست به حيات نو گفته است: سازمان حفاظت محيط ‌زيست شش ماه پيش که با خبر شد وزارت نفت قصد دارد منطقه آزاد قشم را به قطب پالا‌يش نفت، گاز و پتروشيمي و همچنين سوخت‌رساني به كشتي‌هاي عبوري تبديل كند، اعلام داشت که چنين طرحي دوازده سال قبل هم ارائه شده بود که با توجه به دلايل ارائه شده متوقف ماند.

کارشناسان سازمان محيط زيست نظر دادند که وجود پالا‌يشگاه هشتم در آن منطقه، از گسترش بگذرند چرا که جنگل‌هاي حرا و صخره‌هاي مرجاني، زيستگاه حساسي به شمار مي‌آيد. با احداث پالا‌يشگاه جديد، علا‌وه بر وارد آمدن خسارت‌هاي زيست‌محيطي، اكوتوريسم و طبيعت گردي خاص اين منطقه نيز دچار بحران مي‌شود. اما بنا به گفته ها با تائيد رييس دولت هشدار حافظان محيط زيست ناديده گرفته شد و وزارت نفت در گزارش ارزيابي خود از منطقه، هشدارها را به دولت منعکس نکرد.

چنين شد که يکي از مديران سازمان محيط زيست از ناتواني سازمان گفت و اعلام داشت فعالا‌ن محيط زيست،NGO ها وساكنان بومي‌اين منطقه بايد دست به کار شوند. اين که گفته مي شود اين پروژه ها به ايجاد اشتغال مي انجامد تنها استدلال است؛ و وقتي سازمان برنامه را تعطيل مي کنند ممکن است سازمان حفاظت محيط زيست هم غيرلازم شمرده شود.

مهندس صديقي گفته است بحران ديگري كه در اين منطقه وجود دارد اين است كه به دنبال اجراي پروژه توسعه بندر چابهار سه تا چهار هكتار از زيستگاه هاي مرجاني در بستر دريا بايد خشك شود؛ در حالي كه در اين منطقه تنوع زيستي در حد بالا‌يي است و به دليل اين تنوع، شايد ذخيره‌گاه ژنتيكي و بانك ژني مرجاني باشد كه همين امر حساسيت بالا‌يي را ايجاد مي‌كند.

بختگان خشکيد

در واکنش هاي جداگانه، مريم پاپي و ندا گنجي دو روزنامه نگار که مسائل محيط زيست را پي گيري مي کنند با افشاي اتفاقاتي که در شمال و جنوب کشور بر سر محيط زيست آمده زنگ هائي را به صدا درآورده اند که نهادهاي بين المللي به شنيدن آن اعزام نماينده هاي ويژه و جلب توجه بين المللي را در دستور قرار داده اند.

به نوشته مريم پاپي روز چهارشنبه مردم و دوستداران حفاظت از محيط زيست نيمه‌شب از خواب بيدار شدند تا قبل از گرم شدن هوا پا به پاي جوجه فلا‌مينگوهاي درياچه بختگان، مسير 60-50 كيلومتري تا تالا‌ب حاشيه بختگان (درياچه طشك) را طي كنند. اگرچه آنها، تعداد زيادي از گونه‌هاي مختلف پرنده را نجات دادند ولي هزاران فلا‌مينگو تلف شده و يا هنوز در نمكزارها سرگردانند. دليل مرگ موجودات زنده درياچه بختگان هنوز در منطقه باقي ‌است و علا‌وه بر بقيه زيست ‌بوم ‌اين درياچه، تالا‌ب‌هاي ديگر استان را نيز تهديد مي‌كند.

بختگان ‌اين روزها خشكيده ‌است. اين درياچه كم‌نظير يك بار ديگر هم، 35 سال پيش‌به‌طور كامل خشك شد. حتي هشدار پژوهشگران خارجي نسبت به خشك شدن اين درياچه و درخواست كمك آنها از يونسكو هم جدي گرفته نشد تا امروز بختگان دوباره خشك شود و مسوولا‌ن حفاظت محيط زيست و سازمان آب بر سر دليل ‌اين فاجعه زيست‌محيطي اختلا‌ف پيدا كنند.

سد 50 ساله درودزن چندان در معرض اتهام نيست. در عوض، سدهاي ملا‌صدرا و سيوند – كه در جمهوري اسلامي روي سرشاخه‌هاي رودخانه كر ‌در بالا‌دست ‌اين درياچه قرار دارند و در سال‌هاي اخير احداث و آبگيري شده ‌اند - به نظر مي‌رسد خشكي بختگان را باعث آمده اند.

بر اساس گزارشي كه‌ ايرنا منتشر كرده‌، اداره كل حفاظت محيط زيست چندي پيش گزارشي مبني بر تبديل بخش قابل توجهي از اين پناهگاه با ارزش حيات وحش به نمك‌زار و تلف شدن نزديك به 2 هزار قطعه جوجه فلا‌مينگو در ضلع شرقي ‌اين درياچه و سرگرداني حدود 2 هزار و‌ 500 ‌قطعه جوجه فلا‌مينگو در نمك‌زارهاي ‌اين درياچه منتشر كرده‌ بود.

حميدرضا ظهرابي معاون محيط زيست طبيعي استان فارس درباره پيامدهاي ناشي از كمبود آب گفته است: پيامدهاي اقتصادي و اجتماعي ‌اين بحران به افت سفره‌هاي زيرزميني منطقه، شور شدن سفره‌هاي آب شيرين و نابودي كشاورزي در حاشيه‌ اين تالا‌ب منتهي خواهد شد.

در همين ارتباط، هاينس لوفلر، استاد دانشگاه و پژوهشگر اتريشي كه پس از تمركز پژوهش‌هاي دانشگاهي خود بر درياچه بختگان، سال‌ها تلا‌ش كرد تا مقدمات سفري 4ماهه براي ديدن‌ اين درياچه را فراهم كند نيز، در برخورد با آن با شرايط نامساعد زيست‌محيطي در محوطه ‌اين درياچه مواجه شد.

سال گذشته، پروفسور لوفلر وضعيت پيراموني ‌اين درياچه را تأسف‌بار خواند و تاكيد كرد: با توجه به آنكه سطح آب‌ اين درياچه به سرعت در حال كم‌ شدن است، بايد برنامه‌ريزي شود كه بخشي از آب مصرفي زمين‌هاي كشاورزي اطراف، به درياچه برسد.

درخواست كمك‌ اين پژوهشگر از سازمان آموزشي، علمي، فرهنگي ملل متحد (يونسكو) براي نجات ‌اين درياچه طبيعي استثنايي به جايي نرسيد. همچنان ‌كه اشارات رجب‌زاده، رئيس سازمان محيط زيست استان فارس بر اصل پنجاهم قانون اساسي که تأكيد دارد اجراي طرح‌ها و برنامه‌هاي پيش‌بيني شده توسعه بايد در راستاي حفظ و توسعه محيط زيست باشد هم به نتيجه نرسيد و اظهارات دكتر دلا‌ور، معاون محيط طبيعي و تنوع زيستي سازمان محيط ‌زيست نيز از طرح موضوع فراتر نرفت. مسوولا‌ن سازمان حفاظت محيط زيست هيچگاه براي رفع عواملي كه درياچه بختگان را در معرض نابودي قرار داده‌است، به‌طور جدي وارد عمل نشدند.

ناهماهنگي ها

گفتني است که ماجراي فاجعه هاي زيست محيطي حاصل ناهماهنگي بين سازمان هاست که کارشناسان نگرانند با فعاليت ها و تصميم هاي دولت احمدي نژاد شدت گيرد. گرچه در سال هاي گذشته هم بي توجهي و فساد باعث شد که بسياري از تصميم هاي نبايد گرفته شود، اما تصويري که در مقابل قرار دارد واقعا نگران کننده است . سپردن تصميم گيري براي احداث کارخانه ها به استان هائي که معمولا نگراني هائي مانند محيط زيست در آن ها کم است، خبر از فاجعه هائي مي دهد که مي تواند نسل هاي اينده کشور را تهديد کنند. آب هائي که در اثر ساخت پالايشگاه هاي بي مجوز و بدون رعايت اصول الوده مي شود ود و پنج درصد منابع كشاورزي آب‌هاي زيرزميني است. آن هم در مناطقي که کم آبي مشخصه آن است.

روابط عمومي سازمان آب منطقه‌اي استان فارس در پاسخ به مسوولا‌ن محيط زيست ‌اين استان درباره‌ احداث سد در بالا‌دست درياچه بختگان و خشك شدن‌ اين درياچه بر اثر احداث سد، گزارشي منتشر كرده ‌است. سازمان آب منطقه‌اي استان فارس سد درودزن را كه در سال 1354 به به بهره‌برداري رسيده، در خشك شدن بختگان دخيل نمي‌داند و درباره سد ملا‌صدرا نيز توضيح مي‌دهد: توسعه كشاورزي از جمله اهداف احداث ‌اين سد نبوده است بلكه پس از توليد برق، آب استفاده شده در نيروگاه‌اين سد به مسير قبلي رودخانه بازمي‌گردد. تنها سد سيوند باقي مي‌ماند كه سازمان آب فارس از ‌اين سد همچنان دفاع مي‌كند: اين سد حجم ناچيزي آب كنترل‌شده دارد و در فصول گرم سال آب ‌اين منطقه به قدري اندك است كه آب حتي به بندهاي سنتي كشاورزي منطقه نيز نمي‌رسد از ‌اين رو نمي‌توان سهمي از آب آن را براي درياچه بختگان تصور كرد.

از آن سو در حالي که از مدت ها پيش کارشناسان توجه داده اند که ايجاد پالايشگاه پتروشيمي گلستان بزرگ يکي از مناطق حفاظت شده اي را که از جمله افتخارات ايران در عرصه بين المللي است در معرض مخاطره جدي قرار مي دهد، هفته گذشته واعظ جوادي معاون رييس جمهور و رييس سازمان حافظت محيط زيست در بازديدي از منطقه ميهمان پالايشگاهي شد که هنوز مجوزش صادر نشده است. دکترآخال کارشناس برجسته محيط زيست و اشناي منطقه که بزرگ ترين کتاب دانشگاهي را در شناخت نمونه هاي گياهي ايران تهيه کرده است، در نامه اي غمنامه مانند به معاون رييس جمهور به وي توجه داد که اگر ندانسته پا در در تبليغاتي گذاشته که بايد منتهي به تاسيس اين پالايشگاه ها شود، خود را بدنام تاريخ خواهد کرد. در نامه دکتر آخال از دردي سخن رفته است که مداوائي ندارد. هزاران گونه گياهي و محيط مخصوصي که در جهان يگانه است دارد تهديد مي شود.

پالايشگاه پتروشيمي گلستان سي و اندي سال است که در دستورست و چند شرکت خارجي هم براي سرمايه گذاري در آن اعلام آمادگي کرده اند.