آغاز درخشش جهانی سینمای کیارستمی با «خانه دوست کجاست؟» (۱۳۶۵) شروع شد؛ قصه‌ای ظریف و انسانی که فرای مرزهای فرهنگی و زبانی رفت. داستان «ممدرضا» که نجیبانه تلاش می‌کرد دفتر مشق دوستش را به او برساند، در عین حال هم ریشه در خاک ایران داشت و هم به‌طور بلافصل جهانی بود.

این فیلم در تاریخ جشنواره‌های سینمایی به‌عنوان برنده یوزپلنگ برنز در جشنواره لوکارنوی سوئیس در سال ۱۹۸۹ به یاد مانده است. از آنجا که این اولین جایزه خارجی کیارستمی بود، آیا باید لوکارنو را سکوی پرتاب او بدانیم؟ نگاهی ساده به تاریخ دریافت جایزه نشان می‌دهد که به‌طرز غیرمعمولی حدود سه سال پس از ساختن فیلم است. واقعیت اینجاست که معرفی این فیلم به سینمای جهان، نه از لوکارنو که از جشنواره سه قاره نانت فرانسه شروع شد که یک سال قبل (۱۹۸۸) به بخش خارج از مسابقه آن راه یافته بود. محمد حقیقت که در فرانسه به‌عنوان بَلَد سینمای ایران معروف شده بود، نقش مهمی در این معرفی داشت و بعدها هم او بود که پای کیارستمی را به جشنواره کن، مهم‌ترین رویداد سینمایی جهان، باز کرد.

کیارستمی در ۱۰ سال بعدی چهار فیلم دیگر ساخت و همین‌ها بودند که روی‌هم‌رفته او را به‌عنوان کارگردانی مولف که سینمای امروز جهان می‌شناسد تثبیت کردند. اولین این فیلم‌ها «کلوزآپ» (۱۹۹۰) بود، داستان مردی که خود را به‌جای محسن مخملباف جا زده است تا دیگران را فریب دهد.

در همین سال زلزله منجیل و رودبار با ۵۰ هزار کشته و خرابی‌های بسیار، روستاهای شمالی که کیارستمی در آن‌ها «خانه دوست کجاست» را ساخته بود ویران کرد و کارگردان خوش‌فکر را به همان مناطق کشاند. فیلم بعدی‌اش با سوالی ساده آغاز شد: بر سر بچه‌های «خانه دوست کجاست» چه آمده است؟ این بود که «زندگی و دیگر هیچ» (۱۹۹۲) و «زیر درختان زیتون» (۱۹۹۴) ساخته شدند تا در کنار فیلم قبلی به یاد روستایی به این نام در گیلان، «سه‌گانه کوکر» لقب بگیرند.

امروز این «کلوزآپ» است که با برهم‌زدن مرز بین فیلم‌های مستند و داستانی، به یکی از ماندگارترین آثار تاریخ سینمای جهان بدل شده است. اما این فیلم در سال نمایش خود توفیق جشنواره‌ای چندانی نداشت. درخشش دو فیلم بعدی سه‌گانه کوکر در جشنواره کن بود که کیارستمی را به جایگاهی کم‌نظیر رساند. فیلم «زندگی و دیگر هیچ» برنده جایزه بخش نوعی نگاه در کن شد و «زیر درختان زیتون»، اولین فیلم کیارستمی بود که بالاخره در بخش اصلی جشنواره کن -که بزرگ‌ترین افتخار برای هر کارگردان است- به نمایش درآمد. فیلم بعدی او «طعم گیلاس» در سال ۱۹۹۷ بالاخره کیارستمی را به افتخاری رساند که هیچ کارگردان ایرانی در تاریخ به آن نرسیده بود و پس از او هم نرسیده است: فتح نخل طلای جشنواره کن.

دو منتقد آمریکایی

ورود به فضای کن به معنی شناخته‌شدن بی‌سابقه در نگاه مخاطبان و منتقدان سینمایی سراسر جهان بود. کیارستمی رفت تا از کن وارد به‌اصطلاح «کَنون» سینمای جهانی شود. در این میان دو منتقد آمریکایی نقش مهمی داشتند و هر دو متولد و بزرگ‌شده مناطق جنوبی آمریکا بودند، اما در دو قطب فرهنگی مهم شمال کشور پا گرفته بودند. یکی گادفری چشایر که متولد و درس‌خوانده ایالت کارولینای شمالی بود، اما از سال ۱۹۹۱ به پایتخت سینمایی کشور، نیویورک، نقل‌مکان کرده بود و در «نیویورک پرس» قلم می‌زد. این هفته‌نامه رایگان در آن سال‌ها در فضای آوانگارد شهر، رقیب هفته‌نامه مشهورتر «ویلج وویس» بود.

چشایر از طریق کیارستمی چنان شیفته سینمای ایران شد که هفت بار به ایران سفر کرد و امروز به یکی از مهم‌ترین کارشناسان سینمای ایران بدل شده است. او بارها با کیارستمی مصاحبه کرد و از طریق دوستی با او و سایر چهره‌های سینمای ایران، نقش مهمی در معرفی این سینما به جهان داشت.

دیگر منتقد کلیدی، جاناتان روزنبام بود که در دیگر ایالت جنوبی،‌ آلاباما، بزرگ شده بود، اما برای روزنامه آوانگارد «شیکاگو ریدر»‌ در دیگر شهر بزرگ آمریکا می‌نوشت. روزنبام بدین‌سان همشهری و رقیب فکری راجر ابرت، منتقد روزنامه «شیکاگو سان تایمز» و از مشهورترین منتقدان آمریکا و جهان بود.

چشایر و روزنبام نه‌تنها در معرفی فیلم‌های کیارستمی در سال‌های دهه ۱۹۹۰ نقش داشتند که در سال‌های پسین نیز همواره در مورد او نوشته‌اند و به ساختن جایگاه تاریخی‌اش کمک کرده‌اند. این تلاش‌ها در پی مرگ دلخراش او که هفت سال پیش اتفاق افتاد نیز ادامه دارند. چشایر اخیرا کتابی در مورد سینمای ایران منتشر کرد که عنوانش «در زمان کیارستمی» است و چنان‌که از عنوان پیداست او را در محور درخشش سینمای ایران قرار می‌دهد.

روزنبام نیز در سال ۲۰۱۸ نسخه دوم کتابی که به همراه مهرناز سعیدوفا در مورد کیارستمی نوشته است منتشر کرد. کتاب «عباس کیارستمی» در مجموعه «کارگردانان معاصر سینما» از انتشارات دانشگاه ایلینوی منتشر شده و به یک مرجع دانشگاهی مهم درباره او بدل شده است.

امروز که کیارستمی جایگاهی رفیع دارد، نام بردن از چند منتقد مشخص به‌عنوان معرف‌های او شاید غریب به نظر برسد، اما باید به خاطر داشت که بسیاری از منتقدان آن روزها امکان ارتباط برقرار کردن با کیارستمی را نداشتند و حتی او را به خاطر صحنه‌های طولانی و آرام به سخره می‌گرفتند. بسیاری در سالن کن به‌خاطر «طعم گیلاس» که نخل طلا گرفت، او را هو کردند. ابرت این فیلم را «به طرز زجرآوری حوصله‌‌سربر» خواند. اما امثال حقیقت، روزنبام و چشایر دیدگاه دیگری ارائه کردند.

نقطه مثبت چشایر به‌‌ویژه این بود که با سفرهای مکرر خود به ایران توانست کیارستمی را در متن کشور خودش و فرهنگ غنی ایران قرار دهد. کیارستمی خود همواره بر ایرانی بودنش تاکید داشت. در جایی گفته بود: «اگر درختی را که ریشه در خاک دارد از جایی به جای دیگر ببرید، آن درخت دیگر میوه نمی‌دهد و اگر بدهد آن میوه دیگر به‌خوبی میوه‌ای که در سرزمین مادری‌اش می‌تواند بدهد نیست.»

چشایر در کتاب اخیر خود می‌نویسد: «هر چه بیشتر کیارستمی و سایر کارگردانان ایرانی را در متنشان بشناسیم بیشتر متوجه می‌شویم که آن‌ها را باید بیش از این‌که در کنار آنتونیونی و تاتی [دو کارگردان مشهور ایتالیا و فرانسه] بشناسیم، در کنار فردوسی، حافظ، سنایی، مولوی، ابن عربی، ملاصدرا و سایر چهره‌های قابل‌توجهی قرار دهیم که زبان و فرهنگی مشابهی دارند.»

طرفه اما آنجا که کیارستمی، به‌خصوص در سال‌های پسین خود، بیشتر در جشنواره‌های جهانی محبوب بود تا در میان سینماروها در ایران. ایب سیلورشتاین، منتقد مقیم بروکلین، در مقاله‌ای که اخیرا برای «لس آنجلس ریویو آو بوکز» نوشته است، به این ویژگی کیارستمی اشاره می‌کند و او را با آکیرا کوروساوا، کارگردان شهیر ژاپنی، مقایسه می‌کند و می‌نویسد «معروف است که فیلم‌های کوروساوا نیز بیشتر نمایانگر چیزی هستند که مخاطب غربی می‌خواهد از سینمای ژاپن ببیند.»

کیارستمی در سال‌های آخر زندگی خود دو مورد از موفق‌ترین فیلم‌هایش را در فضایی کاملا خارج از فضای ایران ساخت؛ «کپی برابر اصل» (۲۰۱۰) با بازی ژولیت بینوش فرانسوی که در ایتالیا می‌گذرد و محصول همین دو کشور و بلژیک بود و «مثل یک عاشق» که در ژاپن می‌گذرد و محصول مشترک این کشور و فرانسه است.

شبکه جهانی بی‌بی‌سی که در سال ۲۰۱۸ می‌خواست بهترین ۱۰۰ فیلم غیرانگلیسی‌زبان تاریخ را انتخاب کند، از ۲۰۹ منتقد از ۴۳ کشور رای‌گیری کرد. تنها دو کارگردان ایرانی در این فهرست قرار داشتند: کیارستمی و فرهادی. «جدایی نادر از سیمین» فرهادی در جایگاه بیست و یکم قرار گرفت و اما سه فیلم کیارستمی (کلوز آپ، خانه دوست و طعم گیلاس) به ترتیب در جایگاه‌های ۳۹، ۹۴ و ۹۷ قرار گرفتند.

در میان کشورها ژاپن با ۱۱ فیلم جایگاه ویژه‌ای در این فهرست داشت و صدرنشین فهرست «هفت سامورایی» از کوروساوا بود. اما از شش منتقد ژاپنی که از آن‌ها پرسش شده بود، حتی یک نفر هم به فیلم‌های کوروساوا رای نداده بود. سیلورشتاین ظاهرا به تشابه غریبی دست یافته بود. برخی چهره‌ها از خاک کشور خود برمی‌خیزند، اما به معنای واقعی کلمه «جهانی» می‌شوند.