پروفسور داود غلام آزاد(*)
متن ترجمه ماشینی مطلب از آلمانی است.
پس از سقوط احتمالی جمهوری اسلامی، ایران در برابر یک تصمیم تاریخی قرار خواهد گرفت: کدام نظام حکومتی بهترین گزینه برای تضمین دموکراسی، ثبات وامنیت کشور در برابر گرایشهای استبدادی است؟ در این مقاله بطور اجمال، مزایا و معایب نظام جمهری ریاستی و نظام پارلمانی بررسی میشوند تا اساس محکمی برای یک همهپرسی فراهم شود.
۱٫ اصول دموکراتیک و نمایندگی
پایه و اساس هر نظام دموکراتیک بر نمایندگی عادلانه مردم و حفظ اصول دموکراسی است.
- نظام جمهری ریاستی:
- در نظام ریاستی، مانند ایالات متحده، رئیسجمهور از طریق انتخاب مستقیم مردم (یا بهطور غیرمستقیم از طریق مجمع انتخاباتی) به قدرت میرسد. این نوع انتخاب تأکید زیادی بر اراده مردم دارد زیرا قوه مجریه بطور مستقل از پارلمان انتخاب میشود. بااینحال، این نظام معایبی دارد، زیرا نظام اکثریتی معمولاً احزاب کوچک و اقلیتها را از چرخه قدرت حذف میکند. این مسئله میتواند به دوقطبی شدن سیاسی منجر شود، جایی که تنها جناحهای بزرگ نمایندگی میشوند و نظرات متنوع نادیده گرفته میشوند.
- نظام پارلمانی:
در نظام پارلمانی، مانند آلمان، سیستم انتخاباتی تناسبی فرصت بهتری برای نمایندگی گروههای مختلف اجتماعی فراهم میکند. احزاب کوچک، اقلیتهای قومی و گروههای مختلف ایدئولوژیک میتوانند در پارلمان حضور داشته باشند و به تنوع در تصمیمگیری کمک کنند. این امر باعث تقویت دموکراسی میشود، زیرا قدرت سیاسی میان افراد و گروههای مختلف تقسیم میشود.
نتیجهگیری: نظام پارلمانی به دلیل نمایندگی بهتر اقشار مختلف جامعه، برای کشوری مانند ایران که دارای تنوع قومی و دینی گستردهای است، گزینهای مناسبتر است
- ثبات و همکاری سیاسی
ثبات سیاسی یک نظام، برای توسعه بلندمدت و بازسازی کشور از اهمیت بالایی برخوردار است.
- نظام ریاستی:
دوره ثابت ریاستجمهوری موجب ایجاد ثبات نسبی میشود، زیرا تغییرات مکرر در دولت غیرممکن است. بااینحال، در صورت اختلاف میان قوه مجریه (رئیسجمهور) و قوه مقننه (پارلمان)، امکان بروز بنبست سیاسی وجود دارد، بهویژه در زمان »َدولت تقسیم شده» . یعنی زمانی که وابستگی حزب به رئیس جمهور و وابستگی حزب به اکثریت کنگره (متشکل از مجلس سنا و مجلس نمایندگان) از هم جدا شود، چنین بنبستهایی میتوانند کارایی دولت را کاهش دهند و تنشهای سیاسی را تشدید کنند. - نظام پارلمانی:
در نظام پارلمانی، دولت وابسته به اعتماد پارلمان است. همکاری میان دولت و پارلمان، بهویژه از طریق ائتلافهای سیاسی، معمولاً منجر به ایجاد ثبات بیشتری میشود. همچنین، رأی اعتماد سازنده تضمین میکند که تغییرات دولت بهصورت منظم انجام شوند و از هرجومرج سیاسی جلوگیری میکند.
نتیجهگیری: نظام پارلمانی به دلیل ترویج همکاری میان قوا و جلوگیری از بنبستهای سیاسی، ثبات بیشتری ارائه میدهد.
۳٫ محافظت در برابر پوپولیسم و گرایشهای استبدادی
یکی از معیارهای مهم برای انتخاب نظام حکومتی جدید، محافظت از کشور در برابر پوپولیسم و تمرکز قدرت است که میتواند گرایشهای استبدادی را تقویت کند.
- نظام ریاستی:
در نظام ریاستی، قدرت رئیسجمهور متمرکز است، و این میتواند به رهبران کاریزماتیک و پوپولیست اجازه دهد تا با جلب حمایت مستقیم مردم، نهادهای دموکراتیک را تضعیف کنند. تجربههای تاریخی نشان داده است که نظامهای ریاستی در برابر گرایشهای استبدادی آسیبپذیرتر هستند، زیرا رهبران پوپولیست میتوانند از اختیارات گسترده خود برای سوءاستفاده از قدرت استفاده کنند. - نظام پارلمانی:
در نظام پارلمانی، قدرت بهطور گستردهتری توزیع میشود. نخستوزیر یا صدر اعظم وابسته به اعتماد پارلمان است و امکان سوءاستفاده از قدرت کاهش مییابد. ائتلافهای سیاسی و حضور گروههای مختلف در پارلمان مانع از تمرکز بیش از حد قدرت در دست یک فرد میشود. علاوه بر این، ساختارهای غیرمتمرکز بر اساس اصل تفویض اختیار و وجود دادگاه قانون اساسی، مکانیسمهای کنترلی بیشتری ارائه میدهند.
نتیجهگیری :نظام پارلمانی به دلیل توزیع قدرت و کنترل بیشتر، در برابر پوپولیسم و گرایشهای استبدادی مقاومتر است.
۴٫ نظام منطبق با نیازهای خاص ایران
ایران کشوری با تنوع فرهنگی غنی، گروههای قومی مختلف و تاریخ پیچیدهای از سوءاستفاده از قدرت توسط حکومتهای استبدادی است. نظام جدید باید این ویژگیها را در نظر بگیرد.
- سیستم انتخاباتی تناسبی در نظام پارلمانی، میتواند صدای گروههای قومی و دینی مختلف را منعکس کند و به انسجام ملی کمک کند.
- تمرکززدایی در نظام پارلمانی، نیازهای مناطق مختلف کشور را بهتر پاسخ میدهد و به کاهش تنشهای قومی کمک میکند.
- وابستگی قدرت اجرایی به اعتماد پارلمان از تمرکز قدرت جلوگیری میکند و مانع بازتولید نظامهای اقتدارگرا میشود.
نتیجهگیری کلی: نظام پارلمانی بهعنوان گزینهای بهتر
نظام پارلمانی بهترین شرایط را برای تضمین دموکراسی، ثبات و جلوگیری از بازگشت گرایشهای استبدادی در ایران فراهم میکند. این نظام تنوع فرهنگی و قومی ایران را در نظر میگیرد، همکاری سیاسی را ترویج میدهد و خطر تمرکز قدرت در دست یک فرد را کاهش میدهد.
در حالی که نظام ریاستی ممکن است در کوتاهمدت ثبات بیشتری در رهبری فراهم کند، تمرکز قدرت و خطر بنبستهای سیاسی آن را به گزینهای کماثرتر برای ایران تبدیل میکند.
پیشنهاد برای همهپرسی
در یک همهپرسی درباره شکل نظام حکومتی آینده، مردم ایران باید از مزایا و معایب هر دو سیستم آگاه شوند. با توجه به تحلیلهای ارائهشده، نظام پارلمانی همراه با سیستم انتخاباتی تناسبی و ساختارهای غیر متمرکز بهترین گزینه برای ساختن ایرانی دموکراتیک، متنوع و عادلانه خواهد بود. چنین نظامی میتواند پایهگذار عصر جدیدی در تاریخ ایران باشد که بر آزادی، تنوع و عدالت استوار است.
هانور ۲۱٫۰۱٫۲۰۲۵.
https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/
(*) داود غلام آزاد پروفسور باز نشسته رشته جامعه شناسی در دانشگاه هانوفر آلمان است. از ایشان نوشته ها و کتب متعددی در زمینه مشکلات دموکراسی در ایران موجود میباشد.