بیش از ۱۵۰۰ چهره سرشناس از نویسندگان و روزنامهنگاران، هنرمندان و فعالان حقوقبشر برجسته از پنجاه کشور مختلف با امضای کارزار «رضا را آزاد کنید»، خواستار آزادی فوری و بیقیدوشرط «رضا خندان»، فعال حقوقبشر و همسر «نسرین ستوده» شدهاند.
رضا خندان از ۲۳آذر۱۴۰۳ در بند هشت زندان اوین محبوس است. او بابت حکمی که شش سال پیش برای او صادر شده و پروندهای که به گفته نسرین ستوده یک بار مختومه اعلام شده بود، بازداشت شده است.
کارزار «رضا را آزاد کنید»، به همت «جف کافمن»، مستندساز و فعال حقوقبشر آمریکایی راهاندازی شده است.
جف کافمن و «مارسیا راس»، کارگردان و تهیه کننده مستند «نسرین»، که زندگی خانوادگی و حرفهای نسرین ستوده، حقوقدان و فعال حقوقبشر را به تصویر کشیده، حالا به دوستان نزدیک او و همسرش رضا خندان تبدیل شدهاند. آنها با حمایت «بنیاد پن» آمریکا، سازمان حقوقبشری «رابرت اف کندی»، بنیاد «اکثریت فمینیستی» و مجله «ام اس»، کارزاری در حمایت از آزادی رضا خندان راهاندازی کردهاند.
«مارگارت اتوود»، نویسنده رمان معروف «سرگذشت ندیمه» و برنده دو جایزه بوکر، «جاوید رحمان»، گزارشگر ویژه سابق سازمان ملل در امور ایران، «آریل دورفمن»، نمایشنامهنویس مشهور، «الکساندرا ماتویچوک»، فعال حقوقبشر و برنده جایزه نوبل صلح در سال ۲۰۲۲، از امضاکنندگان این کارزار هستند.
نام «جعفر پناهی»، کارگردان نامدار ایرانی، «آذر نفیسی»، نویسنده کتاب پرفروش «لولیتاخوانی در تهران»، «ماز جبرانی»، کمدین ایرانی-آمریکایی و «جیسون رضاییان»، روزنامهنگار و ستوننویس روزنامه واشنگتنپست، در میان امضاکنندگان به چشم میخورد.
با نسرین ستوده، حقوقدان و همسر رضا خندان، درباره این کارزار و وضعیت رضا خندان در بند هشت زندان گفتوگو کردهایم.
***
رضا خندان همراه «فرهاد میثمی»، پزشک، معلم و فعال حقوقبشر، سال ۱۳۹۷ بهخاطر تهیه و توزیع پیکسلهای «من به حجاب اجباری اعتراض دارم» بازداشت و به شش سال زندان محکوم شد. این حکم به یکباره در ۲۳آذر۱۴۰۳ اجرایی شد. نسرین ستوده، فعال حقوقبشر و همسر رضا خندان میگوید: «هیچوقت هیچکس نمیتواند دلیل اصلی یک ماجرا را بداند، مگر اینکه آن مامورانی که این پرونده را فعال کردند. ما اما با قرار دادن برخی اتفاقات همزمان کنار هم به این نتیجه رسیدیم که بازداشت رضا، در واقع یک جور انتقامجویی برای قانونی است که نشد آن را اجرایی کنند. منظورم قانون “عفاف و حجاب” است که تصویب شد، اما برای اجرا ابلاغ نشد.
در واقع این قانون، نیمی از جمعیت کشور را هدف قرار میداد و نسبت به آنها اعمال خشونت میکرد. در این قانون، مجازاتهای گوناگونی تا حد اعدام برای افراد مخالف با حجاب اجباری پیشبینی شده بود. این قانون قرار بود ۲۳آذر توسط رییس مجلس ابلاغ شود، اما عملا ابلاغ نشد. در همان روز اما رضا را بابت حکمی که شش سال پیشتر صادر شده بود، بازداشت کردند.»
طبق اسنادی که نسرین ستوده به دست آورده، پرونده رضا خندان و فرهاد میثمی همزمان مختومه شده بوده و آذر سال گذشته دوباره به جریان افتاده است: «ممکن است برای شما و دیگران این سوال پیش بیاید که چطور پرونده آنها مختومه شده است. رضا و فرهاد میثمی بدون اینکه درخواست عفو کرده باشند بهطور اتوماتیکوار مشمول آن حکم عفوی قرار گرفتند که در گرماگرم “جنبش مهسا” برای تعداد زیادی از متهمان سیاسی صادر شده بود.»
اعتراضات گسترده سال ۱۴۰۱ با افزایش تعداد زندانیان سیاسی همراه بود. بهمن۱۴۰۱، همزمان با سالگرد پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ و به دستور «علی خامنهای»، تعداد زیادی از زندانیان سیاسی مورد عفو قرار گرفتند، هرچند بعدتر بسیاری از فعالان مدنی که مورد عفو قرار گرفته بودند، دوباره راهی زندان شدند.
نسرین ستوده که خودش سالها در زندان اوین روزگار گذرانده، میگوید: «یکی از سختترین تجربیات فعالان حقوقبشر در سراسر جهان، زمانی است که خانواده آنها هدف قرار گرفته میشوند. الان این اتفاق برای همسرم و پیشاز این برای دخترم و بعد از او هم برای پسرم افتاد.»
وقتی خانوادهتان را هدف قرار میدهند چه احساسی دارید؟ آیا از فعالیتهایتان پشیمان میشوید؟
ستوده در پاسخ به این سوال میگوید: «طبیعتا برای من خیلی دردناک است . اینجور مواقع احساسات متضادی سراغ آدم میآید. اولین احساس، عذاب وجدان است. بعد آدم دوباره با خودش فکر میکند که اگر من این کار را نمیکردم، آیا آرامش بیشتری نصیب بچهام میشد؟ یک بار دخترم برای من تعریف میکرد که از جمع ۱۰ نفره دوستانش، ۹ نفر بهخاطر حجاب بازداشت شده بودند. من نمونههای زیادی میتوانم برای شما ذکر کنم که افرادی که بههیچوجه در هیچ زمینهای از فعالیت سیاسی نبودهاند، قربانی خشونتی شدهاند که در جامعه وجود دارد. یکی از بارزترین نمونههای آن، شلیک به هواپیمای پیاس۷۵۲ اوکراین است که ۱۷۶ انسان کشته شدند. اکثریت قریب به اتفاق آنها اساسا سیاسی نبودند.»
او میگوید وقتی که به تعهد اولیه با خودم برمیگردم، جای گلایهای باقی نمیماند، چون من این فعالیتها را برای همه ایرانیها، از جمله فرزندانم انجام میدهم، ضمن اینکه نمیتوانم به این سوال جواب قاطعانه بدهم که اگر این فعالیتها را نمیکردم، وضعیت بچهها بهتر یا بدتر بود.»
نسرین ستوده که از منتقدان سرسخت حجاب اجباری است. سالهاست در مخالفت با حجاب اجباری، شال و روسری بر سر نمیگذارد و به همین دلیل هم از آذر۱۴۰۳ تاکنون، تنها یک بار توانسته همسر خود را ملاقات کند و ماموران زندان بهدلیل نداشتن حجاب، مانع ورود او به سالن ملاقات میشوند. برخی در شبکههای اجتماعی پافشاری او برای تن ندادن به حجاب اجباری را نقد کرده و به او توصیه کردهاند برای مصلحت و اینکه بتواند به سالن ملاقات راه پیدا کند، یک روسری روی سرش بگذارد. نسرین ستوده میگوید: «من در حرفه خودم وقتی میرفتم از موکلانم دفاع کنم، هرگز درصدد کنترل آنها برنمیآمدم و البته اجازه هم نمیدهم که دیگران من را کنترل کنند. من در واقع با توجه به مسیری که آنها انتخاب کرده بودند، صرفنظر از اینکه آن مسیر را قبول داشته باشم یا نداشته باشم، از حقوقی که به آنها تعلق میگرفت دفاع میکردم. یعنی در واقع از دستگاه قضایی هم میخواستم آن حقوق را مراعات کنند.
این مهم است که ما دستگاههای حکومتی را موظف کنیم که حق ندارند مجازاتهای مربوط به حجاب را به خصوصیترین حیطههای زندگی شخصی فرد ببرند. مثلا اگر قانون جریمه یا زندان برای بیحجابی پیشبینی کرده، رییس زندان حق ندارد جلوی ملاقات یک فرد بیحجاب را بگیرد. آن فرد بیحجاب میتواند برود و ملاقاتش را انجام دهد و میآید بیرون و آن وقت آن رییس زندان میتواند به دستگاه قضایی گزارش دهد و مدارک را هم باید خودش تکمیل کند و به دستگاه قضایی ارائه دهد. بنابراین من بهعنوان یک وکیل وظیفه دارم تا حد ممکن نسبت به انجام وظایف قانونی آنها پافشاری کنم و دقیقا این همان چیزی است که مرا وادار به پافشاری میکنند.»
رضا خندان از بدو ورود به بند هشت زندان اوین، گزارشهایی از وضعیت غیربهداشتی بند و جولان ساس در این بند ارائه کرد و برای رسیدگی به وضعیت این بند، دست به اعتصاب غذا زد. نسرین ستوده میگوید: «یکسری اصلاحات در این بند انجام دادند. برای از بین بردن ساس هم از شعلههای مستقیم استفاده کردند، اما ساس دوباره بعد از چهار ماه به بند هشت برگشته است. ساس در بندهای مختلف زندان اوین وجود دارد و البته دستگاه قضایی برای هرکس درباره وضعیت ساس در زندان اوین صحبت کرده، حکم حبس در نظر گرفته است.»
نسرین ستوده میگوید: «صرفنظر از وضعیت محیطی بند هشت، فشارهای روانی که رضا در آن شرایط با آنها کنار میآید وحشتناک است: «رضا بارها موضوع ملاقات با من را پیگیری کرده، اما جواب روشن نگرفته است. دختر ما از هلند برای دیدار با پدر آمده بود، اما به او هم اجازه ملاقات ندادند. رضا بارها به ماموران گفته شما اصلیترین ملاقاتهای من را از من دریغ کردهاید. از این بزرگتر، خشونتی بود که نسبت به پسر نوجوان ما در سالن ملاقات صورت گرفت.
رضا زخم ناشی از خشونت نسبت به پسر نوجوان ما را با خودش تحمل میکند. واقعیت این است که این شرایط روحی که به زندانی تحمیل میکنند، از تحمل همه شرایط محیطی سختتر است.»
اشاره نسرین ستوده به حمله ماموران زندان اوین به «نیما خندان» فرزند نوجوان آنها در سالن ملاقات است. او ۱۰بهمن۱۴۰۳ همراه خانواده پدری خود به ملاقات رضا خندان رفته بود. قرار بود ملاقات در آن روز حضوری باشد، اما بدون اطلاع قبلی یکباره ملاقات آنها به ملاقات کابینی تغییر کرده بود. نیما دراینباره سوال کرده بود، اما پاسخ ماموران زندان ضربوشتم او بود. او به کلانتری منتقل شده بود و ساعتی را بازداشت بود.
نسرین ستوده در آخرین مصاحبه خود با روزنامه ایتالیایی ( Il Dubbio)، گفته که مقاومت هزینه دارد و خانواده آنها آماده پرداختن هزینه هستند.
«فکر نمیکنید تاکنون هزینه زیادی دادهاید و این هزینه دادن را متوقف کنید؟»
ستوده در پاسخ به این پرسش میگوید: «منظورم این نیست که چون ما ایستادگی کردیم، حکومت حق دارد هر تجاوزی به حقوق ما بکند. ما در واقع از حکومت میخواهیم که تجاوز خودش علیه فعالان حقوقبشر را متوقف کند. در واقع این خلاف اصول حقوقبشر است که ما از فعالان بخواهیم که از خواستههای حداقلی خود از یک زندگی معمولی کوتاه بیایند. ما فقط یک زندگی معمولی میخواهیم، ما هیچچیز لوکس یا فوقالعادهای درخواست نکردیم و حکومت حتما باید این تجاوز به حقوق فعالان حقوقبشر را کنار بگذارد؛ موضوعی که بخش بزرگی از آن به سازوکارهای بینالمللی بستگی دارد.»
او از همه سازمانهای بینالمللی، چه بنیادهای ملی و چه نهادهای سازمان ملل متحد میخواهد که راهکارهایی را پیشبینی کنند و از تمام ظرفیتهای خودشان برای متوقف کردن اعمال خشونتآمیز حکومتهای ناقض حقوقبشر از جمله ایران، اقدام کنند: «حتما باید در کنار مذاکرات هستهای، موارد نقض آشکار و فاحش حقوقبشر گنجانده شود. اقدامات خشونتآمیز علیه همه فعالان حقوقبشر و همچنین من و خانوادهام پایان یابد. ما بابت خواستههای حداقلی، هزینههای گزاف میپردازیم.»
نسرین ستوده از تمام فعالان مدنی و حقوقبشر سراسر دنیا دعوت میکند تا هرچه بیشتر کارزار «رضا را آزاد کنید» را امضا کنند و میگوید: «این امضاها، به آزادی رضا کمک میکند.»
کارزار «رضا را آزاد کنید» را میتوانید از طریق این لینک، امضا کنید.