پروفسور داود غلام آزاد(*)
داوود غلام آزاد
ترجمه از آلمانی با کمک هوش مصنوعی
۱. مقدمه: میان ناآگاهی و میل به شناخت
بسیاری از کنشگران سیاسی، بهویژه در جوامعی با ساختار اقتدارگرایانه مانند ایران، تحلیلهای پیچیدهٔ جامعهشناختی یا روانشناختی را یا نامفهوم میدانند یا بیارتباط با کنش. آنها میخواهند عمل کنند، نه نظریهپردازی.
اما هر کنشی که از درک ژرف برنخیزد، محکوم به کور بودن است – و ممکن است همان الگوهای سلطهای را بازتولید کند که قصد غلبه بر آنها را دارد.
۲. شناخت و علاقه: پیوندی ناگسستنی
هیچ کنشی بدون شناخت نیست و هیچ شناختی خنثی نیست. هر شناختی از علاقهای ناشی میشود – خواه علاقه به بهرهبرداری فنی، کنترل اجتماعی، یا رهایی انسان.
نحوهای که جهان را درک میکنیم، بستگی دارد به اینکه با آن شناخت چه میخواهیم بکنیم.
اگر کنش ما بر رهایی استوار است – یعنی رهایی از سلطه، خشونت و بیگانگی – باید علاقهٔ خود به شناخت را نیز در این راستا تنظیم کنیم: درک، بازاندیشی، تحلیل انتقادی روابط قدرت و وابستگیهای درونی.
۳. چرا دانش روزمره کافی نیست
دانش روزمره مهم است. این دانش حاوی تجربهها، احساسات، و مشاهدات است – اما تکهتکه، گاه متناقض، و آمیخته با ایدئولوژیها، ترسها و تابوهای فکری.
ساختارهایی که فکر، احساس و کنش ما را شکل میدهند – یعنی خاستگاههای اجتماعی و روانی مسائل سیاسی – در این دانش اغلب پنهان میمانند.
• خاستگاه اجتماعی: چگونه روابط سیاسی و اجتماعی خاصی در طول تاریخ شکل گرفتهاند؟
• خاستگاه روانی: چگونه الگوهای خاص اندیشه و رفتار در انسانها رشد کردهاند که این روابط را بازتولید میکنند؟
این درک ژرف ضروری است، زیرا ساختارهای اقتدارگرا نه فقط با زور بیرونی، بلکه با درهمتنیدگی درونی حفظ میشوند – با ترس، وابستگی، سازگاری، احساس گناه یا همانندسازی هویتی افراطی.
۴. نقطهٔ کور کنشگران سیاسی
بسیاری از کنشگران امید زیادی به فراخوانهای اخلاقی، ائتلافهای استراتژیک یا کنشگری فنی (مانند رسانههای اجتماعی و کارزارهای اعتراضی) بستهاند. .اما آنها غالباً در برابر نبود تفاهم نمادین، کمبود اعتماد، و شکافهای عمیق شکست میخورند – شکافهایی که اغلب قابل تبیین عقلانی نیستند..
در اینجا تحلیل عمیقتر راهگشاست::
چرا همکاری میان گروههای مخالف اینقدر دشوار است؟
چرا آنها، گاه ناخودآگاه، همان الگوهای طرد، بیاعتمادی و سلطه را بازتولید میکنند که قصد رهایی از آنها را دارند؟
از منظر نظریهٔ تمدنسازی، این الگوها «طبیعی» نیستند، بلکه محصول تاریخیاند – مرحلهای از فرآیند تمدنیافتگی که در آن خشونت، ترس و شرم در روابط انسانی تداوم یافته است.
۵. اهمیت حس همبستگی، ارتباط و کار بر رابطهها
یک جنبش دموکراتیک به چیزی بیش از مطالبات درست نیاز دارد – نیازمند فرهنگ جدیدی از باهمبودن است..
و این فرهنگ خودبهخود پدید نمیآید، بلکه باید آگاهانه پرورانده شود.
عناصری اساسی در این مسیر عبارتند از:
• حس همبستگی،
• ارتباط بدون خشونت،
• کار فعال بر پرورش کیفیت روابط
• توانایی دیدن خود و دیگری بهعنوان سوژههای همارز.
بدون این عناصر، نه سازماندهی پایدار ممکن است، نه همکاری قابل اتکا، و نه فرهنگ دموکراتیک..
۶. چرا درک کردن خود یک کنش مقاومتی است
در فرهنگ اقتدارگرا، اندیشیدن تهدید تلقی میشود، نقد با خیانت یکی دانسته میشود، تردید با ضعف..
در چنین بستری، اندیشیدن مستقل خود یک کنش سیاسی است – کنش رهایی:.
کسی که پیوندها و ساختارها را میبیند، میتواند خود را رها سازد – از درهمتنیدگی ایدئولوژیک، از سرزنشگری، از الگوهای مخرب..
چنین شناختی تجمل نیست – بلکه شرط تحقق جامعهای عادلانهتر و آزادتر است..
۷. دعوت به اندیشیدن و یادگیری مشترک
این نوشته نظریهای کامل نیست، بلکه دعوتی است:
• به اندیشیدن مشترک،
• بازاندیشی دستهجمعی،
• پرورش فرهنگ یادگیری دموکراتیک،
• و صبوری در کار بر رابطهها در دل شکافها.
زیستسیاسی آگاهانه، حالتی ثابت نیست، بلکه فرایندی است آموزنده..
و این فرایند با پذیرش پیچیدگیها آغاز میشود – و با آمادگی برای بازاندیشی در خود، بهمنظور دگرگونی جهان.
واژهنامه
|
واژه |
تعریف |
|
رهایی / رهاییبخشی |
رهایی از سلطه، بیگانگی و وابستگی. |
|
خاستگاه اجتماعی |
پیدایش تاریخی ساختارهای اجتماعی و شیوههای اندیشیدن. |
|
خاستگاه روانی |
سیر رشد الگوهای ذهنی و احساسی در انسان. |
|
علاقه به شناخت |
نیت یا هدفی که انگیزهٔ پیگیری شناخت میشود. |
|
حس همبستگی |
احساس مسئولیت و پیوند جمعی با دیگران. |
|
کار بر رابطهها |
تلاش برای ایجاد و حفظ رابطههای انسانی پایدار و برابر. |
|
نظریهٔ تمدنسازی |
تحلیل فرآیند تاریخی کاهش خشونت، کنترل احساسات و شکلگیری شرم و قدرت. |
|
تفاهم نمادین |
تفسیر و گفتوگو بر سر معانی بهعنوان پایهٔ همکاری. |
هانوفر، ۲۲ فوریه ۲۰۲۵
https://gholamasad.jimdofree.com/kontakt/
(*) داود غلام آزاد پروفسور باز نشسته رشته جامعه شناسی در دانشگاه هانوفر آلمان است. از ایشان نوشته ها و کتب متعددی در زمینه مشکلات دموکراسی در ایران موجود میباشد.
متن آلمانی نوشته:
Warum Einsicht in die Sozio- und Psychogenese politischer Probleme für eine emanzipatorische Praxis unverzichtbar ist
- Einleitung: Zwischen Unverständnis und Erkenntnisinteresse
Viele politische Aktivistinnen und Aktivisten, besonders in autoritär geprägten Gesellschaften wie dem Iran, empfinden komplexe soziologische oder psychologische Analysen oft als schwer zugänglich oder irrelevant. Man will handeln, nicht theoretisieren. Und doch: Jede Praxis, die sich nicht aus tiefer Einsicht nährt, droht blind zu bleiben – und läuft Gefahr, die Muster der Herrschaft zu wiederholen, die sie eigentlich überwinden will.
- Erkenntnis und Interesse – ein unauflöslicher Zusammenhang
Jede Handlung ist Erkenntnis geleitet und Erkenntnis ist nie neutral. Sie ist von Interessen geleitet – zum Beispiel vom Interesse an technischer Verwertbarkeit, an sozialer Kontrolle oder an Emanzipation. Die Art, wie wir die Welt erkennen, hängt also davon ab, was wir mit dieser Erkenntnis wollen.
Wenn unsere Praxis auf Emanzipation – also auf Befreiung von Herrschaft, Gewalt und Entfremdung – zielt, dann müssen wir auch unser Erkenntnisinteresse entsprechend ausrichten: auf Verstehen, auf Selbstreflexion, auf kritische Analyse von Machtverhältnissen und inneren Abhängigkeiten.
- Warum Alltagswissen nicht genügt
Das Alltagswissen ist wichtig. Es enthält Erfahrungen, Gefühle, Beobachtungen – aber es ist bruchstückhaft, oft widersprüchlich und durchzogen von Ideologien, Ängsten, Denkverboten. Die Strukturen, die unser Denken, Fühlen und Handeln formen – also die Soziogenese und Psychogenese politischer Probleme – bleiben darin meist unsichtbar.
- Soziogenesemeint: Wie sind bestimmte politische und gesellschaftliche Verhältnisse historisch entstanden?
- Psychogenesefragt: Wie haben sich bestimmte Denk- und Verhaltensmuster in den Menschen entwickelt, die diese Verhältnisse reproduzieren?
Diese tiefere Einsicht ist notwendig, weil viele autoritäre Strukturen sich nicht nur durch äußere Gewalt, sondern durch innere Verstrickung aufrechterhalten – durch Angst, Abhängigkeit, Anpassung, Schuldgefühle oder identitäre Überidentifikation.
- Der blinde Fleck politischer Aktivisten
Viele Aktivisten setzen große Hoffnungen auf moralische Appelle, strategische Bündnisse oder technischen Aktivismus (Social Media, Protestkampagnen). Doch sie scheitern oft an der fehlenden symbolischen Verständigung, an mangelndem Vertrauen, an tiefliegenden Spaltungen, die nicht rational erklärbar scheinen.
Hier hilft eine tiefere Analyse: Warum fällt es oppositionellen Gruppen so schwer, zu kooperieren? Warum reproduzieren sie – oft unbewusst – die Muster von Ausschluss, Misstrauen, Dominanz, die sie eigentlich überwinden wollen?
Zivilisationstheoretisch hat sich gezeigt, dass diese Muster nicht „natürlich“ sind, sondern Ergebnis eines historischen Prozesses – eines Entwicklungsstandes der Zivilisationsprozesse, in dem Gewalt, Angst und Scham in den Zwischenmenschlichen Beziehungen weiterwirken.
- Die Bedeutung von Gemeinsinn, Kommunikation und Beziehungsarbeit
Ein demokratischer Aufbruch braucht mehr als richtige Forderungen – er braucht eine neue Kultur des Miteinanders. Und diese entsteht nicht von selbst. Sie muss bewusst entwickelt werden.
Dazu gehören: Gemeinsinn, gewaltfreie Kommunikation, Beziehungsarbeit , und die Fähigkeit, sich selbst und andere als gleichwertige Subjekte zu erkennen.
Ohne diese Elemente gibt es keine nachhaltige Organisation, keine tragfähige Kooperation, keine demokratische Kultur.
- Warum das Verstehen ein Akt des Widerstands ist
In einer autoritären Kultur wird das Denken oft als Bedrohung empfunden. Kritik wird mit Verrat verwechselt, Zweifel mit Schwäche. In einem solchen Kontext wird das eigenständige Denken selbst zum politischen Akt – zum Akt der Befreiung.
Wer die Zusammenhänge erkennt, kann sich befreien: von ideologischen Verstrickungen, von Schuldzuweisungen, von destruktiven Mustern. Diese Art der Einsicht ist kein Luxus, sondern die Bedingung für eine gerechtere, freiheitlichere Gesellschaft.
- Einladung zum Mitdenken und gemeinsamen Lernen
Dieser Beitrag ist keine fertige Theorie, sondern eine Einladung:
- zum Mitdenken,
- zum gemeinsamen Reflektieren,
- zur Entwicklung einer demokratischen Lernkultur,
- zur geduldigen Beziehungsarbeit inmitten von Spaltungen.
Denn politische Mündigkeit ist kein Zustand, sondern ein Lernprozess. Und dieser Prozess beginnt mit der Anerkennung der Komplexität – und mit der Bereitschaft, sich selbst zu hinterfragen, um die Welt verändern zu können.
Glossar
- Emanzipation:Befreiung von Unterdrückung, Entfremdung und Abhängigkeit.
- Soziogenese:Historische Entstehung gesellschaftlicher Strukturen und Denkweisen.
- Psychogenese:Entwicklung seelischer und emotionaler Muster im Menschen.
- Erkenntnisinteresse:Die Absicht oder das Ziel, mit der Erkenntnis betrieben wird.
- Gemeinsinn:Gefühl gemeinsamer Verantwortung und Verbundenheit.
- Beziehungsarbeit:Bemühung um tragfähige, gleichwürdige menschliche Beziehungen.
- Zivilisationstheorie (nach Elias):Analyse langfristiger Veränderungen im Umgang mit Gewalt, Emotionen, Macht und Scham.
- Symbolische Verständigung:Gemeinsames Deuten und Aushandeln von Bedeutungen als Grundlage von Kooperation.
Hannover, 22.05.2025