منبع تصویر،leader.ir
در حالی که حکومت ایران درگیر یکی از جدیترین و پرمخاطرهترین تقابلهای نظامی با اسرائیل بود، آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، بیش از یک هفته در انظار عمومی ظاهر نشد و از دید مردم و حتی مسئولان غایب بود. این غیبت، با توجه به جایگاه او به عنوان عالیترین مقام کشور و فرمانده کل نیروهای مسلح، به موجی از گمانهزنیها در داخل و خارج از ایران دامن زد.
انتشار اولین پیام ویدیویی او بعد از برقراری آتشبس با اسرائیل، پس از چندین روز سکوت کامل، ظاهرا با هدف پایان دادن به این تردیدها صورت گرفت، اما نه تنها نتوانست به همه سوالات را پاسخ دهد، بلکه به طرح پرسشهای تازه منجر شد.
سکوت در میانه حملات متقابل و آتشبس
نخستین نشانههای وضعیت غیرمعمول آیتالله خامنهای از روز ۱۸ ژوئن (۲۸ خرداد) آغاز شد؛ روزی که او در پیامی ویدیویی از مکانی نامشخص، هشدار تندی به آمریکا داد و درخواست دونالد ترامپ برای تسلیم بدون قیدوشرط ایران را رد کرد.
این پیام برخلاف رویه معمول دفتر رهبر جمهوری اسلامی، که چندین تصویر رسمی از او منتشر میکند، تنها با یک عکس همراه بود. از سوی دیگر، صدای این پیام پژواک داشت که به گمانهزنیها درباره ضبط آن در محلی غیرمعمول، مثل پناهگاه، دامن زد.
پس از این پیام، و در اوج تحولات تعیینکننده مثل حمله هوایی آمریکا به تاسیسات هستهای ایران و پاسخ موشکی ایران با حمله به پایگاه آمریکایی العدید در قطر و اعلام آتشبس از طرف دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، هیچ موضعگیری یا واکنشی از طرف رهبر جمهوری اسلامی منتشر نشد.
حتی در بیانیه رسمی شورای عالی امنیت ملی درباره آتشبس، هیچ اشارهای به نقش یا نظر رهبر نشده بود. این در حالی است که طبق اصل ۱۱۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی، تصمیمگیری درباره جنگ و صلح و فرماندهی کل نیروهای مسلح در اختیار رهبر جمهوری اسلامی است.
در روز ۲۶ ژوئن (۵ تیر) و پس از حدود یک هفته سکوت کامل، آیتالله خامنهای بار دیگر در یک پیام تصویری حاضر شد. این بار نیز تصویرش فقط با یک زاویه منتشر شد. موضوع پیام، «پیروزی بر اسرائیل» بود، در حالی که او بهوضوح از به کار بردن واژههایی مانند «آتشبس» یا «توافق» پرهیز کرد و در عوض، روایت رسمی جمهوری اسلامی از پیروزی را تکرار کرد.
منبع تصویر،Getty Images
سناریوهای امنیتی، سیاسی و رسانهای
در نبود اطلاعرسانی رسمی و شفاف، تحلیلگران، رسانهها و کاربران شبکههای اجتماعی، سناریوهای مختلفی را درباره دلایل غیبت آیتالله خامنهای مطرح کردند. یکی از برجستهترین گمانهزنیها در روزنامه نیویورکتایمز منتشر شد که به نقل از منابع ناشناس ایرانی مدعی شد آقای خامنهای در یک پناهگاه مخفی شده و تمام ارتباطات الکترونیکی خود را قطع کرده تا ردیابی نشود. این منابع همچنین گفتند که او فقط از طریق یک واسطه مورد اعتماد با اطرافیان خود ارتباط برقرار میکند.
در روز ۲۴ ژوئن (۳ تیر) مهدی فضائلی، از چهرههای ارشد دفتر رهبر جمهوری اسلامی، در گفتوگویی تلویزیونی این گزارشها را به طور غیرمستقیم تایید کرد و گفت که آیتالله خامنهای «در یک مکان امن» است بدون آن که جزئیات بیشتر ارائه کند. با وجود این اظهارات، بسیاری از مقامهای دولتی همچنان از ارائه هرگونه اطلاعات درباره سلامت، محل اقامت و چگونگی انتقال تصمیمهای رهبر جمهوری اسلامی به دیگران خودداری کردند.
بعضی تحلیلگران هم این سکوت را نوعی تاکتیک سیاسی دانستند. به باور این گروه، آقای خامنهای عامدانه در روزهای بحران غایب بود تا مستقیما درگیر تصمیمگیری درباره مسائلی مانند آتشبس نشود، چرا که چنین توافقی میتوانست برای برخی جناحهای داخلی، به ویژه نیروهای تندرو، عقبنشینی تلقی شود.
به گفتهٔ این ناظران سکوت رهبر جمهوری اسلامی در مواقع حساس پیشینه دارد و در گذشته هم او ترجیح داده که نقش خود را به نهادهایی مانند شورای عالی امنیت ملی واگذار کند، تا هم در صورت بروز شکست از قبول مسئولیت خودداری کند و هم انعطافپذیری سیاسی خود را حفظ کند.
واکنش کاربران شبکههای اجتماعی به غیبت رهبر جمهوری اسلامی طیف وسیعی از تحلیلها و طنزهای سیاسی را شامل میشد. برخی او را به «پنهان شدن» در زمان بحران متهم کردند و برخی دیگر احتمال مرگ یا کنار گذاشته شدن او از سوی سپاه را مطرح کردند.
در مقابل، نظریههایی نیز مطرح شد که سکوت و بازگشت نمایشی او به صحنه را بخشی از سناریویی طراحیشده برای القای پیروزی میدانست.
منبع تصویر،AFP via Getty Images
رسانههای اسرائیلی و تصویرسازی از پایان یک دوران
همزمان با انتشار پیام تصویری آیتالله خامنهای در روز ۲۶ ژوئن، رسانهها در اسرائیل هم تمرکزی ویژه بر موضوع غیبت او داشتند. وبسایت «والا» در گزارشی نوشت که این غیبت «همه را، از حلقه سیاسیون نزدیک به او تا عموم مردم، شگفتزده و نگران کرده است.»
این رسانه افزود که پنهان شدن خامنهای در پناهگاه و اجتناب او از برقراری ارتباط با دیگران، سوالاتی را درباره نقش واقعی او در تصمیمگیریهای اخیر و حتی درباره سلامت و بقای او در قدرت مطرح کرده است.
رسانههای دیگر اسرائیل مثل «واینت» و کانال ۱۲ نیز با اشاره به مقاله نیویورکتایمز، گزارش دادند که حمزه صفوی، فرزند یحیی رحیم صفوی، فرمانده پیشین سپاه پاسداران و مشاور نظامی ارشد علی خامنهای، گفته است مقامهای امنیتی ایران معتقدند اسرائیل هنوز هم ممکن است برای ترور آیتالله خامنهای اقدام کند. این رسانهها همچنین به دیدارهایی میان رهبران اپوزیسیون در تبعید طی روزهای جنگ اشاره کردند که هدف آن بررسی آینده ایران پس از دوران آیتالله عنوان شده بود.
کانال ۱۴ اسرائیل که گرایش راستگرایانه دارد و به هواداری از بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، شهرت دارد، در سرخط مقالهای در وبسایت این شبکه، این سوال را مطرح کرد که «آیا رهبر فرار کرده است». تال میر، مجری این شبکه، در ادامه حتی این سوال را مطرح کرد که آیا ممکن است خامنهای قصد فرار به روسیه را داشته باشد.
مفسری دیگر در این شبکه گفت: «اطرافیان او [خامنهای] میخواهند به او القا کنند که وضعیت روانیاش وخیم است و او را از روند تصمیمگیری حذف کردهاند… اکنون باید تمرکز را بر جانشینان احتمالی او گذاشت، چرا که آنان جوانتر و افراطیترند و مسیرهای متفاوتی را در پیش خواهند گرفت.»
بی بی سی