شنبۀ گذشته ۱۹ ژوئیه برابر با ۲۹ تیرماه ۱۴۰۴ آویگدور لیبرمن، وزیر دفاع پیشین اسرائیل، در مصاحبه با شبکۀ ۱۲ تلویزیون آن کشور گفت: تنها چیزی که هماکنون رهبران جمهوری اسلامی ایران به آن میاندیشند، انتقامجویی از اسرائیل است. آنان خود را برای حملهای بزرگتر آماده میکنند. بنابراین، اسرائیل باید پیشدستی کند و ضربۀ نخستین را بزند. او سپس افزود: تنها راه تضمین امنیت اسرائیل تغییر رژیم در ایران است.
تغییر رژیم (یا: رژیم چنج) اصطلاحی است در علوم سیاسی و معنایِ فشردۀ آن جایگزین کردن زورگویانۀ رژیم سیاسی یک کشور با رژیم سیاسی دیگر است. تغییر رژیم در یک کشور ممکن است سرانجامِ فرایندهای داخلی مانند انقلاب، کودتا و جنگ داخلی یا نتیجۀ مداخلۀ آشکار و پنهان خارجی باشد. اما کارشناسان این اصطلاح را بیشتر به معنای تغییر رژیم سیاسی در یک کشور از راه مداخلۀ خارجی به کار میبرند. ممکن است این مداخله حملۀ نظامی باشد یا دیپلماسی زورگویانه.
برپایۀ پژوهشهایی که در این باره انجام گرفته، از سال ۱۸۱۶ تا ۲۰۱۱ میلادی، مداخلۀ خارجی به منظور تغییر رژیم به برکناری ۱۲۰ رهبر سیاسی در کشورهای گوناگون انجامیده است.
در دوران جنگ سرد، ایالات متحد آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی برای تغییر رژیمها در چهار گوشۀ جهان آشکار و پنهان مداخله میکردند. کودتا، حملۀ نظامی و دیپلماسی زورگویانه روشهای رایج و آشکار آن دو ابرقدرت در تغییر رژیمها بود. شورویها به بهانۀ برانگیختن «انقلاب سوسیالیستی» و آمریکاییها برای جلوگیری از چنین انقلابهایی میکوشیدند رژیمها را به ویژه در کشورهای در حال توسعه تغییر دهند.
جالب اینکه اصطلاح «دخالتپرهیزی» یا «عدم مداخله» را نخستین بار ایالات متحد آمریکا بود که در سال ۱۹۱۵ در سیاست خارجی خود گنجانید چنان که این اصطلاح تبدیل به هنجاری در روابط بینالملل شد. کارشناسان معتقدند که یکی از علتهای اصلی «عدم مداخلۀ» ایالات متحد آمریکا در جنگهای جهانی اول و دوم یا «بیطرفی» قدرتهای لیبرال اروپا در جنگ داخلی اسپانیا نتیجۀ پایبندی آنها به این هنجار مهم در روابط بینالملل بود. در حالی که آلمان نازی و ایتالیای فاشیستی از سویی و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی از سوی دیگر در جنگ داخلی اسپانیا شرکت کردند.
هنجار «عدم مداخله» سپس به صورت یکی از اصول اصلی «منشور سازمان ملل متحد» درآمد چنان که کشورهای عضو سازمان، این اصل را یکی از پایههای صلحِ نوظهورِ پس از جنگ جهانی دوم دانستند. بدینسان، اصل «دخالتپرهیزی» یا «عدم مداخله» در حقوق بینالملل وارد و جایگیر شد. مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۱۹۶۵ لازم دید اصل «عدم مداخله» را به همه کشورهای عضو یادآوری کند و در سال ۱۹۷۰ مخالفت خود را با هرگونه مداخله در کشورهای دیگر اعلام کرد. اعضای آن سازمان پذیرفتند که هر دولتی در انتخاب نظام اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خود آزاد است و حقوق بینالملل بر پایۀ روابط صلحآمیز میان دولتها تنظیم شده است.
گنجانده شدن اصل «عدم مداخله» در قوانین بینالملل، دولتهایی را که وسوسۀ تغییر رژیم در کشورهای دیگر را داشتند ناگزیر کرد کوششهای خود را برای این کار مخفیانه انجام دهند تا متهم به نقض قوانین بینالمللی نشوند. اما پس از حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ آمریکاییها در سیاست خارجی خود تبصرهای بر این اصل افزودند و آن اینکه هنگام تهدید تروریسم یا سلاحهای کشتار جمعی دیگر نباید پایبند اصل «عدم مداخله» باقی ماند. با چنین تفسیر تازه از اصل «عدم مداخله» بود که آمریکاییها در سال ۲۰۰۱ به افغانستان و در سال ۲۰۰۳ به عراق حمله کردند و دست به «تغییر رژیم» در آن کشورها زدند.
در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ نیز روسیه به بهانههای دیگر اصل «عدم مداخله» را زیر پا گذاشت و به اوکراین حمله کرد. شورای امنیت سازمان ملل متحد کوشید قطعنامهای در محکومیت روسیه به تصویب برساند. اما چون روسیه یکی از پنج عضو دائم آن شوراست، توانست از حق وتوی خود برای جلوگیری از تصویب قطعنامه استفاده کند. بسیاری از کشورها در واکنش به وتوی روسیه کوشیدند تحریمهایی را برای بازداشتن آن کشور از حملۀ نظامی به اوکراین بر روسیه اعمال کنند. جالب اینکه روسیه در آن زمان ریاست شورای امنیت سازمان ملل را به عهده داشت.
البته، شورای امنیت سازمان ملل متحد خود را مجاز میداند که در صورت مشاهدۀ تهدیدی برای صلح، نقض صلح یا اقدامی تجاوزکارانه، تصمیم به مداخلۀ بشردوستانه و، درواقع، مداخلۀ نظامی بگیرد. همۀ این استثناها نشاندهندۀ کشدار بودن مفهوم «دخالتپرهیزی» یا «عدم مداخله» است.
بسیاری از کارشناسان معتقدند که با بازگشت ترامپ به ریاست جمهوری آمریکا این مفهوم دیگر از قوانین بینالملل رخت بربسته است. ایالات متحد آمریکا از پایان جنگ جهانی دوم تاکنون اعتبار و اهمیت جهانیاش را وامدار تعهدات بینالمللیاش بود. اما ترامپ با برداشت خاص خود از کشورداری معتقد است که قدرت بزرگی مانند آمریکا تعهد بینالمللی ندارد. به همین سبب است که او دست دولت اسرائیل را در بازآراییِ خاورمیانه باز گذاشته است.
از زمان تشکیل دولت اسرائیل یکی از وسوسههای همیشگی رهبران آن کشور بازآرایی خاورمیانه بوده است. آنان بسیار پیش از انقلاب ایران در فکر تجزیۀ واحدهای بزرگ سیاسی در خاور میانه و ایجاد واحدهای سیاسی کوچک در آن منطقه بودند. روی کار آمدن جمهوری اسلامی در ایران و سیاست منطقهای آن رژیم به ویژه جاهطلبی هستهای رهبران آن، اسرائیلیها را برای بازآرایی خاور میانه مصممتر کرد.
بیرحمی جمهوری اسلامی در واداشتن ایرانیان به پیروی از هنجارها و قوانین خود، سرکوب خونین جنبشهای اعتراضی جوانان در چهل و شش گذشته و فساد و ویرانگریهای این رژیم سبب شده است که بسیاری از ایرانیان برای نابودی آن روزشماری کنند. اما به چه قیمتی؟ گروههایی از آنان بهویژه در خارج، مداخلۀ نظامی اسرائیل و آمریکا را برای پایان دادن به عمر جمهوری اسلامی مثبت و سودمند میدانند. اما گروههای بزرگی از ایرانیان در داخل و خارج نگران آیندۀ کشورشان هستند.
نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، از همان فردای عملیات «شیر خیزان» خواهان تغییر رژیم در ایران شد و ایرانیان را برای براندازی جمهوری اسلامی به شورش فراخواند. در گرماگرم جنگ دوازده روزه، روزنامۀ جروزالم پست نیز در سرمقالۀ ۱۸ ژوئن (برابر با ۲۹ خرداد ۱۴۰۴) خود طرحی شش مادهای به رئیس جمهور آمریکا پیشنهاد کرد و در مادۀ ششم آن از ترامپ خواست با ایجاد یک ائتلاف خاورمیانهای دست به تجزیۀ ایران بزند و برنامهای بلندمدت برای یک ایران فدرال یا تجزیهشده در نظر بگیرد و تضمینهای امنیتی به مناطق اقلیتنشین سنی، کُرد و بلوچ که خواهان جدایی از ایران اند، بدهد.
چنین درخواستی از دونالد ترامپ نمیبایست شگفتی برانگیزد. زیرا او در روابط بینالملل در پی بازگشت به نوعی «وضع طبیعی» است که در آن زور عریان حرف آخر را میزند. پُرزورها آزادند بیهیچ محدودیت یا قید و شرطی دست به کار شوند و ضعیفترها چارهای جز تسلیم شدن در برابر آنچه قدرتهای بزرگ بر آنها زورآور میکنند، ندارند.
کارشناسان مدتهاست از خود میپرسند اگر ایالات متحد آمریکا خود را از احترام به قوانین بینالملل و منشور سازمان ملل معاف میداند، چرا باید انتظار داشته باشیم که چین تایوان را با زور پس نگیرد؟ یا چرا باید دولت اسرائیل در پی تغییر رژیم در ایران و احتمالاً تجزیۀ آن کشور نباشد؟