ایران وایر
پیوستن بخشی از کارگران شرکت آلومینیومسازی اراک (ایرالکو) به «اعتصاب غذای خشک»، در جریان اعتراضی که به چهلودومین روز خود رسیده حالا این اعتراض صنفی را با ابعاد انسانی و صنفی کمسابقهای روبرو کرده است. شرکت آلومینیومسازی اراک عنوان بزرگترین تولیدکننده آلومینیوم ایران و یکی از صنایع استراتژیک کشور را یدک میکشد و در چرخه تولید ملی، نقشی کلیدی دارد.
کارگران ایرالکو از چهلوسه روز پیش به دلیل مشکلات مزدی، تعویق اجرای طرح طبقهبندی مشاغل، فقدان ایمنی و بیتوجهی مدیریت، یکی از طولانیترین اعتراضات صنفی سالهای اخیر را رقمزدهاند. اعتراضی که اگرچه با سکوت یا واکنشهای سطحی مقامات محلی و کشوری روبرو شده، ولی انتقاد فعالان کارگری و هشدار نهادهای حقوق بشری داخلی و بینالمللی را در پی داشته است.
پیشینه ایرالکو
آلومینیومسازی اراک (ایرالکو) از قطبهای صنعتی ایران است. این کارخانه دهه۱۳۵۰ باهدف توسعه صنایع مادر و کاهش وابستگی وارداتی تأسیس شد. این واحد صنعتی از آغاز بهرهبرداری تا امروز، محور اصلی تولید آلومینیوم اولیه در ایران بوده و با ظرفیت اسمی بیش از ۱۷۰ هزار تن در سال، ستون فقرات صنایع پاییندستی مانند خودروسازی، ساختمان و لوازمخانگی محسوب میشود.
ایرالکو فقط یک کارخانه نیست، بلکه نماد صنعت مدرن در استان مرکزی محسوب میشود. بهواسطهی تامین مواد اولیه برای صنایع خودروسازی، ساختمان و تولید لوازمخانگی، جایگاهی در صنایع راهبردی دارد. بیش از چهار هزار کارگر بهصورت مستقیم و هزاران نفر دیگر بهصورت غیرمستقیم به آن وابستهاند. هر بحرانی در مجموعه، تبعاتی فراتر از اراک دارد و بر زنجیره تأمین ملی اثرگذار است. حتی میتواند تبعات اقتصادی و اجتماعی وسیعتری در استان مرکزی و یا کل کشور ایجاد کند.
این نخستین بار نیست که کارگران ایرالکو به خیابان یا محوطه کارخانه آمدهاند. از دهه۱۳۷۰ به بعد بارها اعتراض به شرایط ایمنی، قراردادهای موقت و حقوق معوقه به رسانهها رسیده است. ولی طولانی شدن اعتصاب کنونی و ورود کارگران به «اعتصاب غذای خشک»، آن را تبدیل به بزرگترین بحران از زمان تاسیس این کارخانه کرده است. بحرانی که دیگر فقط ابعاد صنفی ندارد.
قطعی برق محل کار و نداشتن امنیت شغلی
سهشنبه ۲۳اردیبهشت سال جاری بود که گروهی از کارگران ایرالکو در اعتراض به وضعیت قطعی برق محل کار و نداشتن امنیت شغلی، در محوطه این شرکت یک اعتراض صنفی را برگزار کردند. یک روز قبل از این تجمع هم اعضای شورای کارگری ایرالکو در اعتراض به قطعی برق، با تجمع مقابل استانداری مرکزی خواستار توجه مسئولان به موضوع شده بودند.
کارگران ایرالکو روز ۱تیر۱۴۰۴ دست از کار کشیدند تا یک تجمع اعتراضی برگزار کنند. دور تازه اعتصاب و تحصن آنها؛ پس از اخراج چند تن از کارگران و قطع شدن پاداشها و عدم اجرای طرح طبقهبندی مشاغل در این کارخانه شروع شد. ولی آنها در ماههای مرداد و شهریور هم به اعتصاب ادامه دادند.
آنها با برگزاری تجمع در محل کارخانه، بهصورت دستهجمعی اعتصاب غذایی با حضور هزاران کارگر را برگزار کردند. این اقدام از ۱۸ شهریور با درخواستهایی چون: «بازنگری در طبقهبندی مشاغل، پرداخت حقوق معوقه، نوسازی تجهیزات و برکناری فوری احمد مجیدی مدیرعامل و فرهاد حاتمی رئیس حراست شرکت» دنبال شد. یک روز بعد در ۱۹ شهریور با پیوستن بخشی از کارگران به «اعتصاب غذای خشک» و انتقال تعدادی از کارگران اعتصاب غذا کرده به بیمارستان، وارد مرحله جدیدی از بحران شد.
مطالبات کارگران ایرالکو روشن و مشخص است. مطالباتی چون: «بازنگری و اجرای طرح طبقهبندی مشاغل، پرداخت بهموقع حقوق و مزایا، ازجمله پاداشها و سهمیههای معوقه، نوسازی تجهیزات فرسوده و ارتقای ایمنی محیط کار، پایان یافتن فشارهای امنیتی و اداری و برکناری مدیرعامل و رئیس حراست».
یک فعال کارگری ساکن ایران به ایرانوایر میگوید: «این خواستهها مطابق قانون کار و استانداردهای بینالمللی است. نمیتوان آن را به انگیزههای سیاسی تقلیل داد. مطالبات، برخلاف اتهاماتی که به کارگران معترض میزنند؛ رسمی، کاملاً صنفی و در چارچوب قانون کار ایران تعریف میشوند.»
واکنش مقامات محلی و کشوری
تاکنون پاسخ شفاف و رسمی از سوی وزارت صمت یا وزارت کار داده نشده است. تنها رییس اداره کار استان مرکزی در واکنش به اعتراض کارگران، آنها اعتراضی «بیاهمیت» اعلام کرد. اظهارنظری که خشم کارگران را برانگیخت و به تحصن شبانه انجامید. سکوت مطلق نمایندگان استان مرکزی در مجلس و استانداری نیز از سوی کارگران بهعنوان بیتوجهی تلقی شده است.
تشکلهای مستقل کارگری، با انتشار بیانیههایی در حمایت از کارگران ایرالکو، خواستار تحقق فوری مطالبات صنفی شدهاند. فعالان کارگری هم هشدار میدهند «پروندهسازی امنیتی بهجای رسیدگی صنفی» باعث بیاعتمادی و تشدید بحران میشود.
یک کارگر این کارخانه که نخواست نامش ذکر شود؛ در گفتوگو با ایرانوایر میگوید: «وقتی هزینه اجاره خانه و غذای ما از درآمدمان بیشتر باشد، چطور میشود زندگی کرد؟ ما در شرایطی سخت و پرخطر کار میکنیم، ولی حقوق و مزایایمان با خط فقر فاصلهای ندارد. دریافتی کارگران ایرالکو، نصف خط فقر رسمی در کلانشهرهاست. وقتی هزینه زندگی در اراک برای یک خانواده چهارنفره دستکم ۳۰ میلیون تومان است و دریافتی کارگران این کارخانه کمتر از ۱۵ میلیون، چطور ما باید این فاصله را پر کنیم؟»
به باور او «این شکاف بزرگ دستمزد و معیشت، دلیل اصلی اصرار ما برای اجرای طرح طبقهبندی مشاغل و همسانسازی دستمزدهاست.»
یک کارگر این کارخانه هم به رسانههای داخلی گفتهاست: «به دلیل فرسوده بودن دیگها و «رکتیفایر» (مدار یا دستگاهی که جریان متناوب را به جریان مستقیم تبدیل میکند) کارگاه حتا توان کاهش یک مگاوات بیشتر را نخواهد داشت. ناترازی ناشی از قطعی برق، خسارات غیرقابل جبرانی به مجموعه عظیم ایرالکو وارد خواهد کرد؛ بنابراین در صورت تداوم قطعی برق، درنهایت اشتغال ۴ هزار کارگر متوقفشده و عواقب آن بر عهده مسئولان خواهد بود.»
قوانین چه میگویند
قوانین مرتبط با مسایل کارگران ازجمله مواد ۴۸ و ۴۹ قانون کار «وزارت کار و کارفرما را مکلف به اجرای طرح طبقهبندی مشاغل» کرده است. در ماده ۸۵ همین قانون «رعایت استانداردهای ایمنی و بهداشتکار الزامی است». تخلف از این مواد مسئولیت حقوقی و جزایی دارد.
اما فعالان کارگری میگویند: «در اکثر شرکتها این موارد با چشمپوشی و بیتوجهی تعمدی مدیران همراه است. وقتی فاجعهای در شرکتی رخ میدهد، اعتراض و انتقاد از بیتوجهی به استانداردهای ایمنی به تیتر اول رسانهها راه پیدا میکند؛ اما چند روز که از آن فاجعه میگذرد همهچیز به فراموشی سپرده میشود. این وسط کارگران و خانواده آنها اولین قربانیان خاموش پس از حادثه در جریان عواقب آن باقی میمانند. همانها که دیگرکسی به یادشان نیست!»
جمهوری اسلامی عضو برخی از مقاوله نامههای کلیدی سازمان بینالمللی کار ILO در حوزه ایمنی و بهداشت و موظف به رعایت استانداردهای پایه است؛ بنابراین خواستههای کارگران ایرالکو نهتنها قانونی است که حتی همسو با استانداردهای بینالمللی است. هرگونه امنیتی اعلام کردن این مطالبات، مغایر با تعهدات ملی و بینالمللی ایران است.
پیامدهای اجتماعی و اقتصادی اعتراضات ایرالکو
به باور فعال کارگری که با ایرانوایر گفتگو کرده: «اختلال در ایرالکو میتواند زنجیره تامین صنایع خودرو و ساختمان را بهطورکلی متوقف کند. در خود استان مرکزی که فضای کارگری آن به صنایع سنگین وابسته است، بحران در ایرالکو میتواند نرخ بیکاری را بالا ببرد. از سوی دیگر با طولانی شدن اعتصاب غذا و خطر مرگ کارگران، با حساسیت افکار عمومی روبرو کرده است. به شکلی که گسترش همبستگی میان کارگران صنایع مشابه مثل پارس استیل، معادن زغالسنگ و…میتواند موج تازهای از اعتراضات کارگری در سراسر کشور را ایجاد کند».
این فعال کارگری در ادامه با اعلام اینکه «مدیریت و دولت با تدوین جدول اجرایی برای طبقهبندی مشاغل و پرداخت معوقات، میتواند بحران را مهار کنند» خواستار «ایجاد تغییرات مدیریتی ازجمله برکناری مدیرعامل و رئیس حراست» شده و میگوید: بهعنوان مطالبه محوری این برکناریها میتواند به بازسازی اعتماد کمک کند. چرا که در صورت بیتوجهی، با ادامه اعتصاب غذای خشک به بحران انسانی و گسترش اجتماعی منجر خواهد شد.
یک فعال کارگری در گفتگو با ایرانوایر میگوید: «دادن وعدههایی غیرمستند و بدون جدول زمانبندی، بحرانها حل نمیشوند و اصطلاحا به زیر فرش فرستاده میشوند. تنها توافقات مکتوب، اجرایی و قابل نظارت، همراه با تغییرات مدیریتی مؤثر، میتواند پایان واقعی اعتراضها را رقم بزند.»
اعتراضات ایرالکو که به یکی از طولانیترین اعتراضات صنفی در ایران تبدیلشده، آزمونی جدی برای دولت است. نادیده گرفتن مطالبات کارگران میتواند تبعاتی فراتر از دیوارهای کارخانه داشته باشد.