برداشت بیرویه آب حفرههای زیرزمینی عظیمی به جا گذاشته و بناهای تاریخی، پالایشگاهها و خانهها را به خطر انداخته است
یک ماه پیش، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، پیشنهادی وسوسهانگیز به ایرانیان داد: اگر به خیابانها بیایید و حکومت را سرنگون کنید، اسرائیل کارشناسان و فناوریهای پیشرفته بازیافت و نمکزدایی آب برایتان خواهد فرستاد. این پیشنهاد آسیبپذیری آشکار ایران یعنی بحران وخیم آب را برجسته کرد.
به گزارش گاردین، ایران با بحرانهای پیاپی منابع روبهرو است که در تغییرات اقلیمی، تحریمها، سوءمدیریت و اهمال دولت ریشه دارد. خاموشیهای روزانه زندگی در تهران را مختل کرده است. مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری، اعتراف کرده است که «امروز نه زیر پایمان آب داریم، نه پشت سدها».
ایران وارد پنجمین سال خشکسالی شدید شده است؛ دمای هوا افزایش و بارندگی بهشدت کاهش پیدا کرده و سال گذشته ۴۲ درصد کمتر از میانگین بلندمدت بوده است. مصرف بیش از اندازه آب در کشاورزی، حفر چاههای غیرمجاز و پروژههای مهندسی ناکارآمد بحران را تشدید کردهاند. تابستان امسال، ۱۹ سد کمتر از ۱۵ درصد ظرفیت داشتند و مخازن لار، ماملو و امیرکبیر به سطح بحرانی رسیدند. بهرغم درخواست برای کاهش ۲۵ درصدی مصرف، تقاضا همچنان بالاست و اکنون، تصمیم به توقف دوساله ساختوساز در تهران گرفته شده است.
شینا انصاری، معاون رئیسجمهوری و رئیس سازمان حفاظت محیطزیست، در مصاحبه با گاردین توضیح میدهد که ایران در کمربند خشک زمین قرار دارد، اما شرایط بدتر شده است؛ در پنج سال اخیر، بارندگی ۳۰ درصد کاهش پیدا کرده و طی سه دهه گذشته، دما ۱.۸ درجه سانتیگراد بالا رفته است. اشتباهات گذشته از جمله ایجاد صنایع و شهرها در مناطق خشک اکنون به تغییر برخی شیوههای کشاورزی نیاز دارد، که انصاری تایید میکند موضوعی از لحاظ اجتماعی حساس است.
علائم بحران همهجا پیداست: دریاچهها و سدهای خشک، زمینهای کشاورزی ترکخورده، خطوط راهآهن شکسته و فرونشست شهرها. در اصفهان، فرونشست زمین بیمارستانها، مساجد، مدارس و ایستگاههای مترو را تهدید میکند. مهدی جمالینژاد، استاندار اصفهان، آن را «آتشفشانی در حال فوران» توصیف میکند.
او به گاردین میگوید: «۹ ایستگاه اصلی مترو در اصفهان، ۲۷۴ اتصال اصلی مربوط به آتشنشانی، ۳۲۸ مسجد، ۳۷ کتابخانه، سه بیمارستان، یک هتل و ۲۵۸ مدرسه در مناطق دچار فرونشست شدید قرار دارند.» به گفته جمالینژاد، ۴۰ مدرسه تخلیه شده و بسیاری از آنها بهدلیل تشدید فرونشست تخریب شدهاند. فقط در هفته گذشته، سه مورد فرونشست در مرکز اصفهان باعث ایجاد فروچالههایی به عمق ۷ تا ۱۵ متر در مسیرهای عمومی شد.
عیسی کلانتری، وزیر پیشین کشاورزی، هشدار داده است که برداشت بیرویه آب حفرههای زیرزمینی عظیمی به جا گذاشته و بناهای تاریخی، پالایشگاهها و خانهها را به خطر انداخته است.
نماد بارز بحران دریاچه ارومیه است که زمانی بزرگترین دریاچه خاورمیانه بود، اما اکنون بقایایی کمعمق از آن باقی مانده است. سدسازی، آبیاری گسترده و خشکسالی آن را به نقطه بیبازگشت رسانده است.
به گفته بنفشه زهرایی، مدیر موسسه آب در دانشگاه تهران، نابودی دریاچه ارومیه مانند فاجعه دریاچه آرال پیامدهایی چون شیوع سرطان، مهاجرت، طوفانهای نمک و گرمتر شدن منطقه خواهد داشت.
علیرضا شریعت، دبیرکل فدراسیون صنعت آب ایران، میافزاید بسترهای نمکی نور خورشید را بازمیتابانند و «جزیره گرمای شهری» میسازند که تغییرات اقلیمی را تشدید میکند. زمینهای کشاورزی اطراف ارومیه از دهه ۱۹۷۰ بیش از دو برابر شده و نیازمند آبی بیش از ظرفیت منطقه است. شریعت هشدار میدهند که بهزودی از دریاچه ارومیه فقط تصویری در عکسها باقی خواهد ماند.
چاههای غیرمجاز نیز منابع آب زیرزمینی را میبلعند. فقط در استان البرز بیش از ۸ هزار چاه غیرمجاز شناسایی شد. حمیدرضا جانباز، مشاور پیشین معاون امور آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، به گاردین گفت یک میلیون چاه برای ۸ میلیون هکتار زمین کشاورزی در سراسر کشور حفر شده، که معادل برداشت ۴۳ میلیون مترمکعب آب اضافی در سال است. با اینکه کشاورزی ۸۸ درصد منابع آب را مصرف میکند، سهم آن فقط ۱۰ تا ۱۲ درصد تولید ناخالص داخلی است. کارشناسان میگویند مصرف باید تقریبا نصف شود، و از ۷۷ میلیارد مترمکعب به ۴۰ میلیارد مترمکعب برسد. اما قانع کردن کشاورزان برای کنار گذاشتن کشت برنج یا هندوانه و جایگزینی آن با پسته و دیگر محصولات کاری بسیار دشوار است.
مقصران متعددی برای این بحران معرفی میشوند از تحریمها و تغییرات اقلیمی گرفته تا فساد و حکمرانی پراکنده. وزارت نیرو مسئول اصلی آب است، اما دخالت وزارتخانهها و نهادهای متعدد هماهنگی را مختل کرده است. انصاری میگوید اصلاحات در جریان است: ارزیابی زیستمحیطی پروژهها از سال ۱۹۹۴ الزامی شده، اولویت با تالابها و دریاچههاست، گسترش شهرها محدود شده است و صنایع به سواحل جنوبی منتقل میشوند. اما او نیز تایید میکند که چالشی عظیم است.
انصاری تاکید میکند ایران باید روشهای کشاورزی و الگوی کشت را تغییر دهد و برای کاهش وابستگی به کشاورزی، درآمدهای جایگزین فراهم کند. نبوغ تاریخی مانند قناتها و بادگیرها میتواند الهامبخش باشد، اما گرایش صد سال گذشته به توسعه غربی کشور را آسیبپذیر کرده است.
مسئله کلانتر همچنان سوختهای فسیلی است: ایران با دارا بودن سومین ذخایر نفتی بزرگ جهان، به درآمد نفت وابسته است. انصاری خواستار اقدام یکپارچه اقلیمی است و در نشستهای جهانی اصرار دارد که مسائل زیستمحیطی از تحریمها مستثنا شوند.
ایران پیمان پاریس را امضا اما هنوز تصویب نکرده است و تحریمها را دلیل این موضوع عنوان میکند. ایران در شاخص عملکرد تغییرات اقلیمی در رتبه آخر قرار دارد، با این حال انصاری میگوید تقاضا برای انرژی خورشیدی و بادی در حال افزایش است. انرژیهای تجدیدپذیر که اکنون فقط یک درصد ترکیب انرژی کشور را تشکیل میدهند، قرار است تا سال ۲۰۲۸ به ۱۲ هزار مگاوات برسند. دولت پزشکیان همچنین در پی کاهش سوزاندن گاز طبیعی است که سالانه ۳۸ میلیون تن گاز گلخانهای آزاد میکند، و تقریبا معادل کل انتشار سالانه سوئد یا نروژ است.
اما روند تغییرات اقلیمی و بهویژه تاثیری که بر خشکسالی دارد در نهایت ممکن است بیش از حد سریع باشد.