ایران وایر
هیوا بێسارانی، شهروندخبرنگار، سقز
این روزها در «سقز» فصل سوم کاوش گورستانی چندهزار ساله جریان دارد. کشف تصادفی استخوان انسان و سفالهای خاموش در زمینی متعلق به یک تعاونی مسکن در شهر «سقز»، پژوهشگران را با گورستانی روبهرو کرده است که قدمت آن به چهار تا پنج هزار سال پیش از میرسد. سه فصل کاوش، یافتههایی از شیوه دفن، باورهای آیینی و سکونت اقوام «عصر مفرغ» یا همان «عصر برنز» در این منطقه را آشکار کرده است؛ هرچند بسیاری از پرسشها همچنان بیپاسخ ماندهاند.
تمدن باستانی بخشی از عصر مفرغ در نظر گرفته میشود. چراکه دورانی را نشان میدهد که با ذوب مس و آلیاژ آن با فلزات مختلف، برنز تولید میشده است. یعنی دو تا سه هزار سال پیش از میلاد مسیح.
🎥 فصل سوم کاوش در گورستان چند هزار ساله شهر سقز ادامه دارد.
— ایران وایر (@iranwire) November 27, 2025
نشانهها از تعلق گورستان به «عصر مفرغ»، یعنی حدود دو تا سه هزار سال پیش از میلاد مسیح حکایت دارد. هرچند هنوز گزارش رسمی منتشر نشده است. یافتهها تصویر نسبتا روشنی از شیوه تدفین در این محوطه ارایه میدهند. در بیشتر… pic.twitter.com/LjrOhPiOFb
آغاز ماجرا؛ کشفی ناگهانی
ماجرای گورستان پنج هزار ساله سقز از اواخر سال ۱۳۹۹ آغاز شد؛ زمانی که تعاونی مسکن جهاد کشاورزی هنگام آغاز عملیات ساختوساز با بقایای استخوان انسان و سفالهای شکسته مواجه شد. پس از گزارش این موضوع، میراث فرهنگی فورا ساختوساز را متوقف کرد و در بهار ۱۴۰۰ فصل نخست کاوشهای باستانشناسی را آغاز کرد. این روند در سال ۱۴۰۲ با فصل دوم ادامه یافت و این روزها نیز فصل سوم آن در حال انجام است. گورستان در محدوده بالادست محله «بهارستان» قرار دارد. سمت راست آن خیابان «موکریان» و بیمارستان «شفا»، سمت چپ فرماندهی انتظامی سقز و در بالادست نیز و میدان موکریان قرار دارد. این محوطه حدود یک کیلومتر با ورودی سقز از سمت سنندج فاصله دارد.
۱. گورستان، ۲. بیمارستان شفا، ۳. فرماندهی انتظامی سقز، ۴. محوطه کوشکله
یافتهها چیست؟
در همان فصل نخست کاوش، نشانهها از تعلق گورستان به «عصر مفرغ»، یعنی حدود دو تا سه هزار سال پیش از میلاد مسیح دارد. هرچند هنوز گزارش رسمی منتشر نشده است. یافتهها تصویر نسبتا روشنی از شیوه تدفین در این محوطه ارایه میدهند. در بیشتر قبرها اجساد طوری قرار گرفتهاند که سرشان رو به جنوب است و پشتسر برخی از آنها کوزههای سفالی قرار داده شده است که محتویاتی ندارد و یا اگر هم داشتهاند، به مرور زمان از بین رفتهاند.
مهمترین نکته اما وجود تدفین ثانویه است. به این معنا که فرد اصلی که یک مَرد بوده در پایینترین بخش قبر قرار دارد و استخوانهایش سالم و منظم است، اما استخوانهای فرد دیگری که معمولا زن یا دختر خانواده هستند و احتمالا پیشتر در جایی دیگر دفن شده بوده، با مقداری خاک جداکننده در بخش بالاتر قبر قرار گرفته و معمولا بههمریخته و نامنظم است.
یک کارشناس باستانشناسی که هویتاش نزد «ایرانوایر» محفوظ است، میگوید: «من دو سری قبل که کاوشها انجام شد از آن محل بازدید کردم، این شیوه دفن به دورههای فراپارینه سنگی تا اواخر عصر مفرغ برمیگردد که در جایجای فلات ایران دیده شده است و برگرفته از باورهای خانوادگی اقوام آن دوران است، باورهایی که احتمالا پیوند پس از مرگ میان اعضای خانواده را مهم میشمرده است. افزون بر این، سفالهای یافتشده همگی خالیاند و تنها در کنار برخی جمجمههای زنانه سنجاقهای مفرغی مشاهده شده است که این هم به باور به دنیای پس از مرگ را میرساند.»
با اینکه گفته شده بود نتایج حاصل از دو فصل کاوش علمی به زودی منتشر و در دسترس عموم قرار خواهد گرفت، اما تاکنون و با وجود شروع فصل سوم هیچ مستندی در اینباره منتشر نشده است.
اگر اینجا گورستان بوده، محل زندگی اصلی آنها کجا بوده است؟
کارشناس باستانشناسی در اینباره پاسخ میدهد: «تعداد بالای قبرها نشان میدهد که این قوم در نزدیکی همین محدوده زندگی میکردهاند. با این حال از آنجا که گورستانها معمولا در فاصلهای دورتر از محل زندگی ایجاد میشدند، محل واقعی سکونت باید در نقاطی دورتر، مثلا در کنار رودخانهها یا تپههایی که امکان زندگی در اطراف آنها وجود داشته، جستوجو شود. اما ساختوسازهای گسترده شهری در اطراف گورستان که متعلق به دههها قبل هستند و نیز وجود مرکز انتظامی در کنار گورستان و قرار گرفتن بخشی از گورستان در همان محوطه، عملا امکان کاوش برای یافتن سکونتگاه احتمالی را از ما گرفته است.»
سابقه کاوش در آن اطراف
این محدوده پیشتر نیز در مرکز توجه بوده است. در چند سال گذشته در ضلع دیگر میدان موکریان کاوشهایی صورت گرفته بود که منجر به کشف محوطه تاریخی به نام «کوشکَله» شد. نخستین فصل کاوش باستانشناختی این تپه با هدف لایهنگاری برای شناسایی دورههای تاریخی از فروردین ۱۳۹۸ آغاز شد. این کاوشها منجر به کشف بقایای معماری از دو دوره فرهنگی قرون میانه اسلامی و دوران تاریخی است که برای مشخص شدن پیشینه و تاریخگذاری مطلق انها باید آزمایش سالیابی صورت گیرد. ساختارهای مشخصشده از دوره اسلامی بیانگر استقرارهای روستانشینی در منطقه بوده و از دوره دوم که دوران تاریخی آن هنوز مشخص نیست نیز ساختاری خشتی مشخص شده است.
به باور کارشناس میراث فرهنگی چون کوشکله متعلق به دورههای پس از اسلام است و گورستان تازهکشفشده به عصر مفرغ بازمیگردد، نمیتوان ارتباطی میان این دو محوطه یافت.
در حال حاضر محوطه کوشکَله یک ملک شخصی است اما میراث فرهنگی برای جلوگیری از تاثیر عوامل مخرب جوی با حفاظ و ورقهای فلزی اطراف و روی آن را پوشانده است و امکان بازدید از آن هم وجود ندارد. از طرفی این اثر تاریخی هم در جنب پادگان سپاه پاسداران قرار گرفته است که این هم امکان کاوش بیشتر را در مورد سایر نشانههای سکونتگاهی آن از بین برده است.
مردم چه میگویند؟
نبود گزارشهای شفاف و انتشار اخبار پراکنده باعث شده است که میان مردم شایعاتی شکل بگیرد. هرچند حضور در گورستان در زمان کاوش برای عموم آزاد است، اما برخی از مردم مدعیاند که اجسام سنگین و طلاییرنگ از محل خارج شده است. شایعاتی که با واقعیت تاریخی سازگار نیست، زیرا این گورستان متعلق به عصر مفرغ و دورهای پیش از رواج استفاده از طلاست. با این حال، این پرسش همچنان میان مردم مطرح است که چرا هنگام ساخت خیابان موکریان یا بیمارستان شفا که کمتر از صد متر با گورستان فاصله دارد، هیچ گزارشی از احتمال کشف آثار مشابه منتشر نشده است؟
سرانجام گورستان چه میشود؟
زمین محل گورستان در مالکیت یک تعاونی مسکن است و هرگونه ساختوساز منوط به نظر نهایی میراث فرهنگی خواهد بود. با توجه به اینکه این محوطه صرفا گورستانی بدون بقایای معماری است، احتمال دارد پس از پایان کاوشها و بررسیهای رسمی، مجوز ساختوساز در این زمینها صادر شود.