برگزاری نخستین رزمایش مشترک نظامی میان ایران، چین، روسیه، هند و چند کشور دیگر در قالب سازمان همکاری شانگهای، نشانهای مهم از تغییر جایگاه ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی و جهتگیری راهبردی آن در نظام بینالملل است. این رزمایش پنجروزه با عنوان «سَهند ۲۰۲۵» که در شمالغرب ایران برگزار شد، فراتر از یک تمرین ضدتروریسم ساده بود و پیامی روشن به جهان مخابره کرد: ایران بهطور فزایندهای در حال ادغام در بلوکهای امنیتی و سیاسی جایگزین ساختارهای تحت رهبری غرب است.
بهنوشته نشریه «دیپلمات»، این رزمایش نشان داد که چین و روسیه اکنون ایران را بازیگری مفید و ارزشمند در پروژههای منطقهای و چندجانبه خود میدانند. مشارکت نیروهای نظامی کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در خاک ایران، حاکی از آن است که تهران دیگر صرفاً یک شریک حاشیهای نیست، بلکه میتواند نقشی فعال در ساختارهای امنیتی این سازمان ایفا کند. این موضوع برای کشوری که سالها تحت تحریم و انزوای بینالمللی بوده، دستاوردی مهم محسوب میشود.
با این حال، چین همچنان از حمایت بیقیدوشرط از ایران پرهیز میکند. پکن نگران درگیر شدن در تنشهای منطقهای، اختلال در جریان انرژی و پیامدهای برنامه هستهای ایران است. در گذشته نیز چین به دلیل روابط گسترده با آمریکا و اروپا، تحریمهای بینالمللی علیه ایران و رقابت تهران با عربستان سعودی، از نزدیکی بیش از حد به جمهوری اسلامی اجتناب میکرد. اما تحولات یک دهه اخیر، بهویژه تشدید رقابت چین و آمریکا، نیاز پکن به تنوعبخشی به منابع انرژی و کاهش تنش میان ایران و عربستان با میانجیگری چین در سال ۲۰۲۳، شرایط را تغییر داد.
خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ و سیاستهای تهاجمی دولت ترامپ علیه ایران، چین و روسیه نیز به نزدیکی بیشتر این سه کشور انجامید. این روند با عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۲۳ و پیوستن به گروه بریکس در سال بعد، به مرحلهای نهادی و رسمی رسید. امروز چین بزرگترین شریک تجاری ایران است و بخش عمده صادرات نفت ایران را جذب میکند، در حالی که روسیه به شریکی امنیتی مهم برای تهران تبدیل شده است. همکاریهای نظامی دوجانبه، از جمله فروش تجهیزات نظامی از سوی روسیه و حمایت تسلیحاتی ایران از مسکو در جنگ اوکراین، نشاندهنده عمق این روابط است.
عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای و بریکس، مزایای نهادی تازهای برای تهران به همراه دارد؛ از جمله افزایش مشروعیت سیاسی، گسترش شبکههای دیپلماتیک، دسترسی به سازوکارهای ضدتروریسم و همکاری در حوزههایی مانند امنیت سایبری و مرزی. این تحولات جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را تقویت کرده و پیام روشنی به غرب میدهد: تهران دیگر خود را منزوی نمیبیند و به چارچوبهای بینالمللی غیرغربی تکیه دارد. در نتیجه، فشارهای اروپا و آمریکا، بهویژه در موضوع هستهای، ممکن است اثرگذاری کمتری داشته باشد؛ امری که میتواند انگیزه ایران برای محدودسازی برنامه هستهایاش را کاهش دهد.