دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز دوشنبه ۲۲ دی (۱۲ ژانویه) در شبکه اجتماعی “تروث سوشال” نوشت: «از همین لحظه، هر کشوری که با ایران تجارت کند، برای هر نوع تجارت با ایالات متحده آمریکا، تعرفه ۲۵ درصدی پرداخت خواهد کرد.»
این تهدید ترامپ در پی اعتراضات سراسری علیه حاکمیت ایران مطرح شد؛ اعتراضاتی که بنا بر گزارش گروههای حقوق بشری به کشته شدن صدها نفر و به گفته برخی منابع خبری هزاران نفر انجامیده است.
بر اساس تازهترین دادههای بانک جهانی مربوط به سال ۲۰۲۲ جمهوری اسلامی با ۱۴۷ کشور در جهان مبادله داشته است و مهمترین شرکای ایران چین، عراق، امارات متحده عربی، ترکیه و آلمان بوده است.
آلمان؛ بزرگترین شریک تجاری ایران در اروپا
صادرات آلمان به ایران از ژانویه تا نوامبر ۲۰۲۵ با کاهش ۲۵ درصدی به ۸۷۱ میلیون یورو رسید. واردات از ایران به آلمان در همین بازه زمانی ۱.۷ درصد افزایش یافت و به ۲۱۷ میلیون یورو رسید. با وجود این کاهش، آلمان همچنان مهمترین شریک تجاری ایران در اتحادیه اروپا محسوب میشود.
بر اساس دادههای اداره فدرال آمار آلمان، صادرات این کشور به ایران پیش از تهدیدهای ترامپ نیز بهشدت کاهش یافته بود، هرچند در مجموع سال ۲۰۲۴ صادرات آلمان به ایران هنوز رشدی ششدرصدی و رقمی حدود ۱.۳ میلیارد یورو را ثبت کرده بود.
تجارت آلمان با ایران همواره با انتقادهای شدید اسرائیل نیز روبهرو بوده است. ران پروسور، سفیر اسرائیل در آلمان، پیشتر گفته بود: «ایران شریک تجاری عادی نیست؛ از هر یورویی که به دست ملاها میرسد ۵۰ سنت آن به ترور بازمیگردد.»
چین؛ شریک تجاری کلیدی جمهوری اسلامی
چین بزرگترین شریک تجاری ایران است. به گفته مایک والتز، چین سالهاست حدود ۹۰ درصد نفت تحریمی ایران را خریداری میکند.
صادرات ایران به چین در سال ۲۰۲۲ به ۲۲ میلیارد دلار و واردات از چین به ۱۵ میلیارد دلار رسید. بر اساس دادههای شرکت تحلیلی دادههای انرژی “کلپر”، چین در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸۰ درصد نفت ایرانِ حملشده از مسیر دریایی را خریداری کرده است.
بر اساس اعلام وزارت بازرگانی هند، حجم تجارت دوجانبه ایران و هند در ده ماه نخست سال ۲۰۲۵ به ۱.۳۴ میلیارد دلار رسید. صادرات ایران به ترکیه در سال ۲۰۲۲ حدود ۵.۸ میلیارد دلار و واردات از ترکیه ۶.۱ میلیارد دلار بود.
آیا اعمال تعرفه ۲۵ درصدی ترامپ عملی میشود؟
حال پرسش اصلی این است که آیا تعرفه ۲۵ درصدی ترامپ برای کشورهایی که با ایران تجارت میکنند واقعا اعمال خواهد شد وکشورهایی مانند چین، ترکیه، امارات آن را خواهند پذیرفت؟
احمد علوی، اقتصاددان و استاد دانشگاه، در گفتوگو با دویچهوله فارسی میگوید از نظر حقوقی این اقدام با اتکا به اختیارات رئیسجمهور آمریکا در حوزه تجارت خارجی کاملا قابل اجراست و هدف آن افزایش هزینه همکاری اقتصادی با ایران است.
با این حال، به گفته این کارشناس اجرای این سیاست میتواند با مقاومت کشورها و حتی تنشهای تجاری تازهای همراه شود.
به باور علوی، شرکای اصلی ایران مانند چین، امارات، ترکیه و هند بیشترین آسیبپذیری را دارند. چین ممکن است برای حفظ منافع خود به مذاکره یا کاهش تدریجی تجارت روی آورد.
امارات و ترکیه به دلیل وابستگی اقتصادی به آمریکا تحت فشار قرار میگیرند و هند نیز با وجود نیاز به نفت ایران، نگران پیامدهای تعرفه بر صادرات گستردهاش به آمریکا خواهد بود.
به گفته احمد علوی بر اساس این برآورد، در صورت اجرای کامل تعرفه ۲۵ درصدی، اقتصاد ایران با کاهش شدید صادرات نفت، افت درآمد ارزی و فشار بیشتر بر ارزش ریال مواجه خواهد شد. این روند میتواند تورم و رکود را تشدید کرده و نارضایتی اجتماعی را افزایش دهد. در مجموع، تولید ناخالص داخلی ایران ممکن است تا ۱۰ تا ۲۰ درصد کوچکتر شود.
پیامدهای سیاسی تعرفه ۲۵ درصدی گمرکی ترامپ
تعرفه گمرکی ترامپ صرفا یک ابزار اقتصادی نیست، بلکه پیامدهای سیاسی روشنی نیز دارد. ترامپ بارها تهدید کرده که پاسخ “شلیک را با شلیک” خواهد داد و این سیاست را در واکنش مستقیم به سرکوب خونین اعتراضات مردم ایران اعلام کرده است.
مهران براتی، تحلیلگر مسائل ایران از برلین در ارزیابی اقدامات احتمالی ترامپ معتقد است این فشارها به تعرفه گمرکی محدود نخواهد ماند.
به باور این کارشناس رئیس جمهوری آمریکا با طرح این تهدید ریسک کرده و اکنون امکان عقبنشینی ندارد. براتی احتمال میدهد اقدامات عملی آمریکا با حملات سایبری برای تضعیف توان دفاعی جمهوری اسلامی آغاز شود و حتی به حمله نظامی چندروزه بینجامد، هرچند هدف نهایی را تحقق فوری مطالبات مردم ایران نمیداند.
به گفته براتی هدف اصلی میتواند از میان برداشتن توان موشکی و برنامه هستهای ایران، حذف تهدیدها علیه اسرائیل و کنار رفتن خامنهای و حلقه نزدیک به او از قدرت باشد.
این تحلیلگر سیاسی مقیم برلین میگوید در چنین سناریویی، ساختار باقیمانده از جمهوری اسلامی ناچار به تسلیم در برابر خواستههای آمریکا خواهد شد و آنچه باقی میماند، دیگر “جمهوری اسلامی” به معنای کنونی نخواهد بود.
“تعرفهها برای فشار به رژیم کافی نیستند”
بهروز اسدی، فعال حقوق بشر با اشاره به کشتاری که بعد از قطعی ایننترنت در ایران اتفاق افتاده، میگوید تعرفه ۲۵ درصدی ترامپ تنها یکی از گزینههاست.
به گفته اسدی این ابزار میتواند بخشی از فشار اقتصادی در چارچوب یک اجماع جهانی باشد، اما بهتنهایی کافی نیست و مردم ایران نیازمند یک اجماع عملی و مؤثر جهانی در دفاع از حقوق پایمالشده خود هستند.
بهروز اسدی بر این بارو است که تحولات در ایران سریع اتفاق میافتد و تعرفهها زمانبرند، در حالی که آنچه امروز ضروری است، مقابله جدی با عاملان سرکوب و کشتار است.
او بر این باور است تا زمانی که جهان حکومت جمهوری اسلامی را بهعنوان “طرف مذاکره” بپذیرد، “مردم ایران بهای آن را با زندان، گلوله، اعدام و فقر میپردازند”.
اسدی تاکید میکند کشتار را نمیتوان با تدابیر صرفا سیاسی یا بایکوت اقتصادی جبران کرد و “هرگونه وقتکشی با رژیم جمهوری اسلامی، به معنای فراهم کردن فرصت برای بازسازی ماشین سرکوب است”.
