رادیو زمانه، بهروز کریمی
در دی ۱۴۰۴، ایران شاهد یکی از خونینترین سرکوبهای اعتراضات مردمی در تاریخ معاصر خود بود. اعتراضاتی که از اواخر سال ۱۴۰۳ آغاز شده و در دی ۱۴۰۴ به اوج رسید، منجر به کشته شدن هزاران نفر از مخالفان و معترضان توسط نیروهای امنیتی تحت رهبری آیتالله سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، شد. این رویدادها، که توسط منابع مختلف بینالمللی گزارش شده، شامل استفاده غیرقانونی از نیروی مرگبار علیه معترضان غیرمسلح بود و مرگ و میر را به ارقامی بین ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ نفر و بیشتر رساند. این کشتارها نه تنها فشارهای داخلی را افزایش داد، بلکه واکنشهای بینالمللی را برانگیخت.
زمینه اعتراضات و سرکوب
اعتراضات ۱۴۰۳–۱۴۰۴ ایران، که از مسائل اقتصادی مانند تورم و بیکاری آغاز شد، به سرعت به مطالبه تغییرات سیاسی اساسی تبدیل گردید. این اعتراضات، بزرگترین چالش برای حکومت اسلامی از زمان انقلاب ۱۳۵۷ توصیف شدهاند. آیتالله خامنهای، که از سال ۱۳۶۸ رهبری ایران را بر عهده دارد، در سخنرانیهای خود معترضان را “خرابکار” و “عاملان خارجی” نامید و دستور سرکوب شدید داد.
طبق گزارشها، نیروهای امنیتی ایران، شامل سپاه پاسداران و پلیس ضدشورش، از سلاحهای جنگی علیه جمعیت استفاده کردند. سازمان عفو بینالملل گزارش داد که مرگ و میرها ناشی از “استفاده غیرقانونی از نیروی مرگبار” بوده و شامل کشته شدن کودکان و زنان نیز میشود.
با وجود اصل ۲۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که تشکیل اجتماعات و راهپیماییها را بدون حمل سلاح و به شرط عدم اختلال در مبانی اسلام آزاد اعلام کرده، خامنهای با دستور برخورد نظامی شدید، این اعتراضات مسالمتآمیز را سرکوب کرد و آن را به عنوان تهدید خارجی توجیه نمود.
گزارشهای دیگر نشان میدهد که خامنهای خود مرگ هزاران نفر را تأیید کرده و آن را به “روشهای غیرانسانی و وحشیانه” نسبت داد، در حالی که آمریکا و اسرائیل را مقصر دانست. همچنین، بیش از ۲۰۰۰۰ نفر دستگیر شدهاند و قوه قضائیه ایران اعلام کرده که محاکمههای سریع و اعدامهای بیشتر در راه است.
مقایسه تاریخی با چنگیز خان مغول
چنگیز خان (۵۵۹–۶۲۴ هجری قمری)، بنیانگذار امپراتوری مغول، یکی از مشهورترین چهرههای تاریخی به دلیل فتوحات خونین خود است. تخمین زده میشود که لشکرکشیهای او منجر به مرگ حدود ۴۰ میلیون نفر شده باشد، که معادل ۱۰ درصد جمعیت جهان در آن زمان بود. روشهای او شامل کشتار جمعی غیرنظامیان، نابودی شهرها، و استفاده از ترور برای تسلیم دشمنان بود. این اقدامات، هرچند در چارچوب جنگهای قرون وسطی، او را به عنوان یکی از “جنایتکاران تاریخ” ثبت کرده است.
حال، آیا اقدامات خامنهای در سرکوب اعتراضات ۱۴۰۴ قابل مقایسه با چنگیز خان است؟ از منظر مقیاس، کشتار هزاران نفر در یک ماه (دی ۱۴۰۴) در کشوری مدرن، بدون جنگ خارجی، نشاندهنده خشونتی سیستماتیک علیه شهروندان خودی است. خامنهای، مانند چنگیز، از قدرت مطلقه برای سرکوب مخالفان استفاده کرده و مرگها را به “دشمنان خارجی” نسبت میدهد، مشابه توجیهات مغولها برای فتوحات.
با این حال، تفاوتهایی وجود دارد: چنگیز خان در دوران فئودالی عمل میکرد، جایی که کشتار جمعی بخشی از استراتژی جنگی بود، در حالی که خامنهای در قرن ۲۱، تحت قوانین بینالمللی حقوق بشر، عمل میکند. سازمانهایی مانند عفو بینالملل این اقدامات را “چرخه خونریزی” توصیف کردهاند که میتواند به عنوان جنایت علیه بشریت طبقهبندی شود. مقایسه با چنگیز خان بر اساس مقیاس کشتار تاریخی منطقی به نظر میرسد.
در جدول زیر، مقایسهای مختصر ارائه شده:
|
جنبه مقایسه |
سید علی خامنهای (۱۴۰۴) |
چنگیز خان (قرن ۷ هجری) |
|
مقیاس کشتار |
هزاران نفر در اعتراضات داخلی |
میلیونها نفر در فتوحات خارجی |
|
روشها |
استفاده از نیروی مرگبار علیه غیرنظامیان، اعدامهای سریع |
کشتار جمعی، نابودی شهرها |
|
توجیه |
“عوامل خارجی” و “خرابکاری“ |
گسترش امپراتوری و تسلیم دشمنان |
|
زمینه |
حکومت مدرن با قوانین بینالمللی |
دوران قرون وسطی بدون کنوانسیونهای حقوق بشر |
این مقایسه نشان میدهد که خامنهای، با وجود مقیاس کوچکتر، نام خود را در کنار چهرههایی مانند چنگیز ثبت کرده، زیرا کشتار شهروندان خودی در دوران صلح، جنایتی مدرن است.
سرکوب اعتراضات دی ۱۴۰۴ توسط خامنهای نه تنها هزاران زندگی را گرفت، بلکه جایگاه او را در تاریخ به عنوان یکی از رهبرانی که علیه مردم خود عمل کرده، تثبیت کرد. این رویدادها، نشاندهنده بحران عمیق در ایران است. مقایسه با چنگیز خان، هرچند اغراقآمیز به نظر برسد، بر اساس مقیاس خشونت و عدم پاسخگویی، معتبر است. آینده ایران بستگی به فشارهای داخلی و بینالمللی دارد، اما این کشتارها میراثی تاریک برای خامنهای به جا گذاشته است.