«شیپور جنگ خاموش دیجیتال به صدا درآمد»؛ این عبارتی است که «نورنیوز»، رسانهٔ نزدیک به دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی ایران، برای توصیف ماجرای حذف «تیک آبی» از حسابهای کاربری برخی مقامهای جمهوری اسلامی در شبکهٔ اجتماعی «ایکس» (توئیتر سابق) به کار برد.
موضوع از جایی شروع شد که کاربران گزارش دادند که نشان تأیید (تیک آبی) از کنار نام افرادی مانند عباس عراقچی، علی لاریجانی (با ۱۲۰ هزار دنبالکننده)، غلامحسین محسنی اژهای و علیاکبر ولایتی برداشته شده، و همزمان حسابهایی با نام و تصویر مشابه، اما غیررسمی، همچنان تیک آبی دارند؛ اتفاقی که بهویژه در فضای امروز ایران، خطرِ نسبتدادن مواضع ساختگی به مقامها را بالا میبرد.
نورنیوز این رویداد را «ضربهای مستقیم به اعتبار و مرجعیت آنلاین این افراد» و نمونهای از درهمتنیدگی فناوری، سیاست و رسانه توصیف کرد و هشدار داد که جابهجایی تیک آبی، یا به عبارتی همان نشانهٔ «اعتبار» و «مرجعیت»، میان حسابهای رسمی و جعلی میتواند راه را برای انتشار خبر نادرست هموار کند.
واکنشها در فضای مجازی هم دوگانه بود. از یکسو، شوخی و طنز: کاربرانی که کنایه میزنند حالا وزیر خارجه بودن یا نبودن عباس عراقچی را باید با داشتن یا نداشتن تیک آبی سنجید. از سوی دیگر، بحثی جدیتر دربارهٔ معنای این تصمیم و پیوند آن با انزوای بینالمللی جمهوری اسلامی. برخی کاربران این اتفاق را در کنار خبرهایی مانند لغو دعوت از عباس عراقچی به کنفرانس امنیتی مونیخ یا حذف نام او از فهرست سخنرانان شورای حقوق بشر سازمان ملل گذاشتهاند و از «کاهش وزن سیاسی» تهران در صحنهٔ جهانی گفتند.
در همین حال، کمی پس از حذف تیک آبی، که بهجز افراد یادشده دامن رسانههایی چون «تهران تایمز» را هم گرفته، شمار زیادی حساب جعلی با محتوای طنزآلود برای این افراد و رسانهها در شبکههای اجتماعی درست و فعال شده است.
در تهران، دستگاه قضایی جمهوری اسلامی هم واکنش نشان داده است. مرکز رسانهٔ قوهٔ قضاییه در اطلاعیهای اعلام کرد که «مرکز حفاظت و اطلاعات قوهٔ قضاییه» هیچ حساب کاربری رسمی در هیچ سکویی ندارد و هر صفحه یا کانالی با این نام جعلی است. این اطلاعیه در پی شناسایی چند حساب و کانال با عناوین مشابه منتشر شد و هشدار داده که هرگونه سوءاستفاده از نام این نهاد پیگرد حقوقی خواهد داشت.
این موضعگیری، ناخواسته، به همان مسئلهای اشاره میکند که حذف تیک آبی آن را برجسته کرده است: دشواری تشخیص منبع معتبر در فضایی که مرز رسمی و غیررسمی، واقعی و جعلی در آن هر روز مبهمتر میشود.
پیشزمینهٔ تصمیم تازهٔ ایکس
اما چرا حالا؟ پاسخ را باید بیرون از تهران و در سیاستهای تازهٔ پلتفرم ایکس و مالک آن، ایلان ماسک، جستوجو کرد.
از چندی پیش و پس از تغییر سامانهٔ تأیید هویت در این رسانهٔ اجتماعی، تیک آبی دیگر نشانهٔ «تأیید هویت عمومی» نیست، بلکه به اشتراک پولی «پریمیوم» گره خورده است. به بیان ساده، هر کاربری که هزینهٔ ماهانه بپردازد و شرایط اصلی را داشته باشد، میتواند این نشان را بگیرد و با این حساب، آنچه در ظاهر «یک نشان کوچک کنار نام کاربری» است، در عمل میتواند به معنای «خریدن بلندگو» در یک سکوی جهانی باشد. همین تغییر، از همان ابتدا، موجی از انتقاد را بهدنبال داشت، چون کارکرد قدیمی تیک آبی، یعنی کمک به تشخیص منبع معتبر، عملاً تضعیف شد.