افزایش تاریخی قیمت نفت به بالای ۱۰۰ دلار بازارهای سهام اروپایی و آسیایی را سخت نگران کرده است. در حالی که محافل اقتصادی از خطر «شوک تورمی» در سطح بینالمللی سخن میگویند، دونالد ترامپ سعی کرد افزایش قیمت را ناچیز جلوه دهد و گفت: «این بهای کوچکی است که برای صلح وامنیت در آمریکا و جهان باید پرداخت.»
با آغاز حملۀ آمریکا و اسرائیل به ایران و سپس محدودیت شدید رفتوآمد در تنگۀ هرمز این پرسش مطرح شد که آیا قیمت بشکۀ نفت به صد دلار خواهد رسید؟ این فرض نگرانکننده اینک به واقعیت تبدیل شده است. با اینحال دونالد ترامپ اطمینان داده است که «به محض اینکه تهدید اتمی ایران از بین برود، قیمتها سقوط خواهند کرد.»
افزایش بیسابقه قیمت نفت در روز دوشنبه، که در دهمین روز جنگ در خاورمیانه بهای هر بشکه را به بالای ۱۰۰ دلار رساند، باعث سقوط بازارهای بورس شده و نگرانیها از بروز یک شوک تورمی جهانی را دوباره زنده کرده است.
بامداد دوشنبه ۱۸ اسفند، در ساعت ۸:۲۵ به وقت گرینویچ، بهای هر بشکه نفت برنت دریای شمال ــ شاخص اصلی بازار ــ با رشد ۱۶٫۱۸ درصدی به ۱۰۷٫۶۹ دلار رسید. همزمان، نفت معیار در آمریکا (WTI) نیز با افزایش ۱۴٫۰۲ درصدی به ۱۰۳٫۶۴ دلار رسید.
حتی حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، نوساناتی چنین شدید و ناگهانی ایجاد نکره بود. روز دوشنبه قیمت گاز هم بیش از ۱۳ درصد افزایش داشت.
بدین ترتیب ده روز پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، بازارهای انرژی بیش از هر زمان دیگری چشم به تحولات خاورمیانه و تنگه هرمز دوختهاند.
تحلیلگران بازار انرژی، انتخاب رهبر جدید جمهوری اسلامی را چنین تعبیر کردهاند که«ایران قصد عقبنشینی ندارد و بنابراین جنگ میتواند طولانی شود.» با توجه به این نکته که حدود ۵۰ درصد ذخایر نفت و نزدیک به ۴۰ درصد ذخایر گاز طبیعی جهان در منطقۀ خلیج فارس نهفته است، نگرانی شدید معاملهگران و کشورهایی که وابستۀ این انرژی هستند، بدیهی است.
استفاده از ذخایر راهبردی نفت
قرار است در بعدازظهر دوشنبه، وزرای دارایی و اقتصاد گروه هفت (G7) طی یک جلسۀ مجازی در بارۀ پیامدهای اقتصادی جنگ به گفتگو بنشینند. یکی از راهحلهای موقت برای این کشورها توسل به ذخائر راهبردی نفت است. صرف مطرح شدن این موضوع، تا حدی از سرعت رشد قیمتها کاست. به نوشتۀ فایننشال تایمز، آزاد کردن ذخائر راهبردی میتواند ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون بشکه نفت در دسترس قرار دهد که تقریباً معادل ۲۵ تا ۳۰ درصد از مجموع ذخایر استراتژیک نفت کشورهای گروه هفت است.
دولتها این ذخائر را برای شرایط اضطراری نگهداری میکنند تا در زمان بحرانهای انرژی، جنگ، یا اختلال در عرضه از آن استفاده کنند.
استفادۀ هماهنگ کشورهای عضو گروه هفت از ذخائر استراتژیک تاکنون فقط پنج بار اتفاق افتاده که دو مرتبۀ آن برای جبران پیامدهای جنگ اوکراین بوده است.
با توجه به این که تنگه هرمز در شرایط عادی روزانه بین ۱۷ تا ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای پالایششده را به بازار جهانی میفرستاد، بنابراین آزادسازی ذخایر استراتژیک میتواند در صورت بسته ماندن تنگه، معادل دو تا سه هفته از جریان معمول نفت عبوری از این گذرگاه را جبران کند.
تنگۀ هرمز و جزیرۀ خارک
جان پلاسار، مسئول استراتژیهای سرمایهگذاری در یک بانک خصوصی فرانسوی میگوید: «در چنین شرایطی، بازگشت فشارهای تورمی و پیامدهای اقتصادی آن دوباره به یکی از اصلیترین نگرانیهای سرمایهگذاران تبدیل شده است»، بهویژه آنکه کشورهای اروپایی بهطور گسترده واردکننده انرژی هستند.
گذشته از اروپا، اقتصادهای آسیایی نیز در معرض شوک قرار دارند؛ کره جنوبی چهارمین واردکننده بزرگ نفت خام در جهان و ژاپن پنجم است.
روزنامۀ فرانسوی لوموند به نقل از همایون فلکشاهی، کارشناس شرکت «کپلر» مینویسد: «مسئلۀ اصلی تنگۀ هرمز است. تا وقتی که در این مورد بهبودی دیده نشود، قیمتها به طور محسوس پایین نخواهند آمد.»
اگرچه اندک کشتیهایی با خطر کردن و یا احیاناً با توافق با رژیم ایران از تنگه عبور میکنند اما این گذرگاه حساس عملاً بسته است. با توجه به نبود کشتیهایی که باید بارگیری کنند، مخازن کشورهای تولیدکننده پر شده و بنابراین ادامۀ تولید ممکن نیست. به عنوان مثال از آغاز جنگ تاکنون – یعنی در عرض ده روز – تولید نفت عراق ۶۰ درصد کاهش داشته است. کویت و امارات متحد عرب نیز اعلام کردهاند که تولید را کاهش دادهاند. اما عربستان سعی میکند با دور زدن مانع، نفت خود را از طریق دریای سرخ تحویل دهد. مشکل اینجاست که ترمینال اصلی سعودی بر کرانۀ دریای سرخ بندر «ینبع» است که ظرفیت صدور چند میلیون بشکه نفت را ندارد. به همین دلیل برخی شایعات حاکی از کاهش تولید عربستان نیز هست، هرچند ریاض رسماً این موضوع را تأیید نکرده است.
یکی از ترسهای بزرگ کشورهای تولیدکننده، توقف کامل استخراج نفت است، زیرا برای بسیاری از چاهها، توقف کامل به معنای بسته شدن قطعی است. به همین دلیل این کشورها تلاش میکنند، هرقدر هم کم، به تولید ادامه دهند و تا جایی که ممکن است نگذارند مخازن کاملاً پر شود.
در صورت ادامۀ حملات ایران به کشورهای اطراف، بعید به نظر میرسد که وضعیت بازار به سرعت بهبود یابد. علاوه بر بازار نفت، بازار گاز مایع نیز دچار گرفتاری است، زیرا قطر از سومین روز جنگ اعلام کرد که تولید گاز مایع طبیعی (GNL) را کاملاً متوقف میکند.
ادامۀ بحران برای ایران نیز آسان نخواهد بود. اگرچه گفته میشود که شماری از نفتکشهای چینی به سلامت از تنگۀ هرمز عبور میکنند اما بزرگترین نقطه ضعف ایران جزیرۀ خارک است که در ۲۵ کیلومتری ساحل، ترمینال اصلی صدور نفت کشور را در خود دارد. حمله به این جزیره برای ایران فاجعهای بزرگ خواهد بود. این در حالی است که به نوشتۀ «آکسیوس»، واشنگتن به تصرف این جزیره میاندیشد.
