از همان روزهای نخستین جنگ، رسانههای غربی، از جمله «آکسیوس» و «سیانان»، از تماس مقامها و نهادهای آمریکایی با رهبران اقلیم کردستان عراق و برخی رهبران احزاب کُرد ایران خبر دادند. گمانهزنیهایی هم درباره حمله شاخههای نظامی این احزاب مستقر در کردستان عراق به داخل ایران مطرح شده؛ موضوعی که تاکنون از سوی رهبران کرد مخالف جمهوری اسلامی تایید نشده است.
«دونالد ترامپ»، رییسجمهور آمریکا روز ۱۴اسفند در گفتوگو با «رویترز» اعلام کرد اگر این حمله صورت گیرد «عالی» خواهد شد. او بعدا البته حرفهایش را تغییر داد و گفت که کُردها میخواهند وارد نبرد زمینی شوند و او نمیخواهد «جنگ از آنچه هست پیچیدهتر شود» و آنها «کشته و زخمی» شوند.
همزمان با این گمانهزنیها، حملهها به احزاب کُرد نیز افزایش یافته است، هم از سوی برخی گروههای اپوزیسیون و هم جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران که همچون تمامی اتفاقات خطیر سالهای گذشته، اردوگاههایشان در اقلیم کردستان را زیر حملات موشکی و پهپادی قرار داده است.
درباره احزابی که گفته میشود ممکن است بهعنوان موتلفین آمریکا و اسراییل وارد جنگ زمینی شوند، چه میدانیم؟ آیا این اتفاق خواهد افتاد؟ اتهامها و انگزنیها درباره استقلالطلب بودن این احزاب چقدر واقعی است و آیا این احزاب دنبال جدایی کردستان از ایرانند؟ با «کامران متین»، استاد روابط بینالملل دانشگاه «ساسکس» در برایتون بریتانیا گفتوگو کردهایم اما در ابتدا معرفی کوتاهی از احزاب سیاسی کُرد در ایران ارایه میشود.
***
هنوز مشخص نیست که گفتوگوهایی که رسانههای غربی میگویند ترامپ با رهبران احزاب کُرد داشته، دقیقا با کدام یک از آنهاست. گفته میشود که او با «مصطفی هجری»، رهبر حزب دموکرات کردستان ایران تماس گرفته است. ترامپ البته با رهبران اقلیم کردستان عراق بهطور رسمی گفتوگو کرده است. وبسایت «آکسیوس»، روز سهشنبه ۱۲اسفند در گزارشی نوشت که ترامپ با رهبران هر دو گروه اصلی رهبران حاکم بر کردستان عراق گفتوگو کرده است؛ هم با «مسعود بارزانی» و هم با «بافل طالبانی».
موضوع این گفتوگو، جنگ با ایران و آنچه پیش رو خواهد بود، بوده است. منابع آکسیوس درباره محتوای این گفتوگوها، هر یک اطلاعات متفاوتی ارایه کردهاند، در هر حالیکه یکی از آنها گفته محتوای این تماسها، «حساس» است و از ارایه اطلاعات بیشتر خودداری کرده، منبع دیگری نیز گفته است: «این دیدگاه عمومی و قطعا دیدگاه نتانیاهوست که کردها (در این جنگ) ظاهر خواهند شد… آنها قیام خواهند کرد.»
اما وقتی حرف از احزاب کُردی میشود، نام ۶ حزبی که اخیرا ائتلافی به نام «نیروهای سیاسی کردستان ایران» را تشکیل دادهاند، مطرح میشود: «حزب آزادی کردستان (پاک)»، «حزب دموکرات کردستان ایران (حدکا)»، «حزب حیات آزاد کردستان (پژاک)»، «سازمان خبات کردستان» و «کومله زحمتکشان کردستان». در این میان، البته، حزب «کومله کردستان ایران» به رهبری «عبدالله مهتدی» نیز هست که یکی از شاخههای یکی از قدیمیترین احزاب کُرد است و از ابتدا در این ائتلاف نبود، اما، بعدا به آن پیوست. این حزب کُردی که به میانهروی معروف است، پیش از این در نشست «جورج تاون» و در همکاری با چند رهبر سیاسی دیگر همچون شاهزاده «رضا پهلوی»، ولیعهد آخرین پادشاه ایران، «شیرین عبادی»، برنده جایزه نوبل صلح، «مسیح علینژاد»، روزنامهنگار و فعال سیاسی سرشناس مخالف جمهوری اسلامی و «حامد اسماعیلیون»، از خانوادههای دادخواه هواپیمای اوکراینی همراه شود؛ همراهی که البته چندان بهطول نیانجامید.
حزب دموکرات کردستان ایران
حزب دموکرات کردستان ایران، قدیمیترین سازمان سیاسی در کردستان ایران است. این حزب در ۲۵مرداد۱۳۲۴ با نام «جمعیت تجدید حیات کرد» (کۆمەڵە ژیانەوەی کورد) تاسیس شد. بنیانگذاران این جمعیت با تغییر نام آن، «حزب دموکرات کردستان» را شکل دادند و هدف خود را احقاق حقوق ملت کرد در چارچوب خودمختاری در یک نظام دموکراتیک در ایران اعلام کردند.
تاریخ حزب دموکرات، تاریخ پر فراز و نشیبی است. این حزب در شکلگیری «جمهوری کردستان» در ۲بهمن۱۳۲۴، به رهبری «قاضی محمد» یکی از بنیانگذاران خود در مهاباد، نقش بزرگی داشت. جمهوری دموکراتیکی که کمتر از یک سال بعد با سرکوب هوادارانش و اعدام قاضی محمد در میدان «چوارچرا» در مهاباد، پایان یافت.
پس از آن تشکیلات حزب بازسازی و فعالیتها از سر گرفته شد. حزب دموکرات که ابتدا با شعار «دموکراسی برای ایران و خودمختاری برای کردستان» فعالیت میکرد، بعدها آن را به «تامین حقوق ملی خلق کرد در چارچوب ایرانی دموکراتیک و فدرال» تغییر داد. بعد از انقلاب، چندین عضو بلندپایه این حزب در اروپا ترور شدند. از جمله دکتر «عبدالرحمان قاسملو» و دکتر «صادق شرفکندی» که هر دو رهبران حزب بودند. قاسملو در حین انجام گفتوگو با فرستادگان جمهوری اسلامی در وین توسط مذاکره کنندگان ترور شد. این گفتوگوها تلاشی از سوی قاسملو برای حل مسالمتآمیز مساله کرد در ایران بودند.
سرانجام در سال ۱۳۷۲ نیروهای پیشمرگه حزب دموکرات، خاک ایران را ترک کردند و در «کوی سنجق» در اقلیم کردستان عراق مستقر شدند. از سال ۱۳۷۴ سپاه پاسداران بارها با حملات پهپاد و موشکی به اردوگاه حزب دموکرات در اقلیم کردستان حمله کرده و در جریان این حملات، دهها تن از اعضای این حزب را کشته یا زخمی کرده است. صدها عضو این حزب نیز توسط عوامل جمهوری اسلامی در خاک اقلیم کردستان عراق مورد سوءقصد قرار گرفته و ترور شدهاند.
در حال حاضر، «مصطفی هجری»، رهبر این حزب با سابقه و شناختهشده کُرد ایرانی است که گفته شده در روزهای اخیر، ترامپ با او گفتوگو کرده است.
کومله
«کومله» از قدیمیترین جریانهای چپ در کردستان ایران است که ریشههای آن به پاییز سال ۱۳۴۲ بازمیگردد. در آن زمان، جمعی از دانشجویان کُرد آشنا با ادبیات سیاسی چپ در تهران تشکیلاتی مخفی را پایهگذاری کردند که بعدها کومله نام گرفت. از بنیانگذاران این تشکیلات میتوان به «فواد مصطفی سلطانی»، «محمدحسین کریمی»، «عبدالله مهتدی»، «مصلح شیخالاسلامی»، «ساعد وطندوست»، «شعیب زکریایی»، «فاتح شیخالاسلامی»، «یدالله بیگلری»، «حسین مرادبیگی»، «ایرج فرزاد» اشاره کرد. این سازمان سیاسی تا بهمن ۱۳۵۷ بهصورت مخفیانه فعالیت میکرد و بعد از کشته شدن محمدحسین کریمی در سقز توسط پلیس حکومت پهلوی در ۲۴بهمن۱۳۵۷، فعالیت خود را علنی کرد.
در شهریور ۱۳۶۲ کومله با «سازمان اتحاد مبارزان کمونیست» و چند گروه چپ دیگر، «حزب کمونیست ایران» را تشکیل داد. در این ساختار، کومله بهعنوان شاخه کردستان حزب با عنوان «کومله، سازمان کردستان حزب کمونیست ایران» به فعالیت خود ادامه داد.
از اواخر دهه ۱۳۶۰ روند انشعابات در کومله آغاز شد. نخستین جدایی مهم با خروج «فراکسیون کمونیسم کارگری» به رهبری «منصور حکمت» شکل گرفت که بعدها «حزب کمونیست کارگری ایران» را تاسیس کردند. در سال ۱۳۷۹ نیز اختلافات سیاسی به انشعاب دیگری انجامید و گروهی از رهبران کومله به رهبری عبدالله مهتدی و «عمر ایلخانیزاده» از حزب کمونیست ایران جدا شدند و «کومله انقلابی زحمتکشان کردستان ایران» را تشکیل دادند. این جریان در سال۱۳۸۶ نیز دچار انشعاب شد و شاخهای به رهبری عمر ایلخانیزاده از آن جدا شد و تحت نام «کومله زحمتکشان کردستان» به فعالیت پرداخت. این دو شاخه کومله در جریان جنبش «زن، زندگی، آزادی» دوباره متحد شدند و تحت نام «حزب کومله کردستان ایران» فعالیت کردند اما در ادامه بخشی از این حزب به رهبری رضا کعبی «کومله زحمتکشان کردستان» را احیا کرده و در این چارچوب به فعالیت ادامه دادند.
هماکنون سه شاخه اصلی کومله، «حزب کومله کردستان ایران» بهرهبری عبدالله مهتدی، «کومله زحمتکشان کردستان» به رهبری «رضا کعبی» و «کومله – سازمان کردستان حزب کمونیست ایران» به رهبری «ابراهیم علیزاده» فعالند. شاخه چهارمی از کومله هم که چهره برجستهاش «صلاح مازوجی» است با همان نام «کومله – سازمان کردستان حزب کمونیست ایران» فعال است. از میان این شاخهها، دو شاخهای که تحت نام «کومله – سازمان کردستان حزب کمونیست ایران» فعالیت میکنند رسما اعلام کرده که در کنار آمریکا وارد جنگ نخواهند شد و بقیه فعلا موضوع را تایید یا رد نکردهاند.
حزب حیات آزاد کردستان (پژاک)
«پژاک» یا «حزب حیات آزاد کردستان» در ۱۶فروردین۱۳۸۳ ( ۴آوریل۲۰۰۴) اعلام موجودیت کرد. این حزب از همان ابتدای فعالیت خود، در نوار مرزی میان ایران، عراق و ترکیه مستقر شد و پایگاههای اصلیاش در کوهستانهای «قندیل»، «آسوس» و «پینجون» قرار دارند.
پژاک میگوید که در حوزههای سیاسی، اجتماعی و نظامی با جامعه، بهویژه زنان و جوانان، ارتباط دارد و هدف خود را ایجاد «کنفدرالیسم دموکراتیک» در ایران میداند. این حزب میگوید که فعالیتهایش را محدود به کردستان ایران تعریف نکرده است و در سراسر ایران فعالیت میکند.
گفته میشود که پژاک شاخه ایران «حزب کارگران کردستان» (پ.ک.ک.) در ترکیه است، موضوعی که از سوی این حزب رد شده است. اما تاثیرات اندیشههای «عبدالله اوجالان»، رهبر در حبس پ.ک.ک در فعالیتهای این حزب کاملا مشهود است. موضوعاتی چون «آزادی زنان»، «محیط زیست» و «ملت دموکراتیک»، از جمله این ایدهها هستند.
ایران، ترکیه و ایالات متحده، پژاک را یک سازمان تروریستی میدانند.
حزب آزادی کردستان
حزب آزادی کردستان (پاک) یک حزب سیاسی ملیگرای کُرد است که علیه حکومت جمهوری اسلامی ایران فعالیت مسلحانه انجام میدهد. این حزب به رهبری «حسین یزدانپناه» در سال ۱۳۸۵ تاسیس شده و بر اساس اساسنامه حزب، هدف آن دستیابی به استقلال کردستان عنوان شده است. این حزب از میان احزاب کرد عضو ائتلاف، کوچکترین حزب است ولی با این وجود، در سالهای اخیر، اردوگاههای این حزب چندینبار هدف حملات موشکی و پهپادی از سوی جمهوری اسلامی ایران قرار گرفتهاند.
سازمان خبات کردستان ایران
این سازمان در سال ۱۳۵۹ و توسط «شیخ جلالالدین حسینی»، بههمراه چند عالم دینی اهل سنت دیگر، تاسیس شد. این سازمان سیاسی و نظامی با تاکید بر اینکه بهدنبال «مردمسالاری دینی» است، بر حق تعیین سرنوشت مردم کُرد نیز تاکید دارد. خبات کردستان ایران با سازمان «مجاهدین خلق» رابطه حسنهای دارد، بهنحوی که این سازمان بهمناسبت چهل و سومین سال تاسیس این سازمان برایشان پیام تبریک رسمی صادر کرده است.
آیا نیروهای مسلح احزاب کرد وارد خاک ایران خواهند شد؟
«کامران متین»، استاد روابط بینالملل دانشگاه «ساسکس» در برایتون بریتانیا، به ایرانوایر میگوید که هنوز هیچ کدام از احزاب کرد اعلام نکردهاند که وارد درگیری مسلحانه با حکومت جمهوری اسلامی خواهند شد.
او توضیح میدهد که احزاب کرد، احزاب سیاسی کردستان ایران هستند و بستر فعالیتشان کردستان ایران است. به همین دلیل نیز، در تمام سالهایی که در اقلیم کردستان عراق بودهاند، بنا بر این داشتهاند که «هر وقت حکومت بهقدری ضعیف شد» که ریسک یک درگیری بزرگ که به تلفات زیاد در بین غیرنظامیان یا خودشان بیانجامد را نداشت، به کردستان ایران بازگردند هر چند حداقل پژاک همواره واحدهای نظامی در مناطقی در داخل کردستان ایران داشته است..
این استاد دانشگاه میافزاید: «اما درباره اینکه در این مقطع بلاخره وارد میشوند یا کی وارد میشوند، برداشتم بر اساس چیزی که خودشان میگویند و اظهارات ایالات متحده این است که احزاب کُرد واقفند به اینکه مادامی که جمهوری اسلامی نیروهای نظامی و امنیتیاش کاملا ضعیف نشده باشند یا شیرازهشان از هم نپاشیده باشد، مداخله نظامی در داخل کردستان ریسک بزرگی است و خطراتش خیلی بیشتر از دستاوردهایش خواهد بود و بعید است این کار را بکنند. چون به لحاظ نظامی، توان مقابله با جمهوری اسلامی را مگر اینکه ضعیف شده باشد، ندارند.»
به گفته او در این میان نباید نقش حکومت اقلیم کردستان عراق و روابط دیپلماتیک این حکومت را با جمهوری اسلامی نادیده گرفت: «آنها (احزاب کرد ایرانی) بدون موافقت حکومت اقلیم نمیتوانند چنین کاری کنند چون در جاهایی هستند که تحت کنترل حکومت اقلیم است و حکومت اقلیم هم که ملاحظات خودش را دارد. هم روابط دیپلماتیک دارد با جمهوری اسلامی هم نگران این است که ترامپ فردا اعلام کند جنگ تمام شد، پیروز شدیم، خداحافظ و به هر حال آنها میمانند و جمهوری اسلامی زخمخوردهای که هنوز پابرجاست و ممکن است خیلی برخورد سختی با آنها کند.»
به گفته او، مساله نظر حکومت اقلیم کردستان عراق، موضوع مهمی است که در رسانههای خارجی خیلی به آن اشاره نمیشود: «احزاب کُرد ایران در جایی هستند که تحت کنترل این حکومت است و باید به نوعی قانع شوند که به این بپیوندند و هنوز این اتفاق نیافتاده. ولی چیزی که میبینم این است که جمهوری اسلامی مدام دارد به پایگاههای احزاب کرد ایرانی حمله میکند ولی در عین حال، مناطقی که تحت کنترل اقلیم است، مثل فرودگاه اربیل را هم مورد حمله قرار داده. یکی از ماموران کشته شده و مسعود بارزانی یک هشدار تندی به نیروهای شیعه عراقی نزدیک به جمهوری اسلامی که مسوول این حمله معرفی شدهاند داده است. یعنی اگر جمهوری اسلامی آنقدر پیش برود که حکومت اقلیم را هم به جنگ بکشاند، آنموقع حکومت اقلیم به احتمال زیاد انگیزه بیشتری خواهد داشت که با آمریکا همسو شود و به احزاب کرد ایرانی کمک کند.»
اشاره آقای متین به پیام مسعود بارزانی، رییس پیشین اقلیم کردستان عراق است که بعد از حملات سپاه پاسداران به خاک اقلیم، گفته بود: «همه طرفها باید بهخوبی بدانند که خویشتنداری نیز حد و مرزی دارد و پیشمرگه هرگز ظلم و زورگویی هیچ طرفی را نپذیرفته است.» به گفته او، «این جنگافروزی و برهمزدن ثبات اقلیم کردستان و امنیت شهروندان نه میتواند و نه باید ادامه یابد.»
کامران متین در ادامه با تاکید بر اینکه مساله پیچیدهتر از چیزی است که در رسانهها آمده، میگوید: «شرایط متعددی باید محقق شود که احزاب کرد بتوانند یا بخواهند نیروی نظامی به داخل داخل کردستان ایران گسیل کنند.»
پرسیدن درباره «تجزبهطلب» یا نبودن کُردها، بازجویی است
کامران متین در پاسخ به سوال ایرانوایر که نظرش درباره اینکه تا نام کُردها مطرح میشود، بخشی از اپوزیسیون، از «تجزیهطلبی» کُردها حرف میزنند، چیست، میگوید: «این بازجویی مکرر از تحلیلگران کرد واقعا بیمورد است و نمیفهمم و نمیدانم از کجا میآید. احزاب کرد که در مریخ نیستند. اسناد رسمی دارند، کنگره دارند، مصوبه دارند، برنامه سیاسی دارند. آدمها میتوانند اینها را ببینند. در هیچکدام از اینها اشارهای به استقلال کردستان ایران نشده؛ تمام این احزاب، منهای حزب آزادی کردستان.»
او ادامه میدهد: «تمام احزاب دیگر، از جمله حزب دموکرات کردستان ایران، یا کومله یا پژاک، که همگی احزاب ریشهدار و پرنفوذ هستند، درواقع مطالبه تحقق مطالبات ملی مردم کُرد در چارچوب یک ایران دموکراتیک را دارند. حالا ایران دموکراتیک برای بعضیها متفاوت است. مثلا حزب حیات آزاد کردستان به تاسی از حزب کارگران کردستان و جنبش کُرد در سوریه خواستار کنفدراسیون دموکراتیک هستند در حالی که حزب دموکرات کردستان ایران یا کومله به رهبری آقای مهتدی، فدرالیسم از نوع کردستان عراق را میخواهند. ولی در همه اینها، در واقع اصل این است که نظم سیاسی مورد نظر آنها در چارچوب یک ایران دموکراتیک و متکثر است.»
کامران متین در ادامه با تاکید بر اینکه این نگرانی «بیمورد» است، میگوید: «این مساله ناشی از این نیست که نمیدانند احزاب کرد چه میخواهند. بلکه، ناشی از نگرانی از قدرتگیری جنبش کُرد در ایران است و بههر حال در رقابتهای درونایرانی هم دوست ندارند ببینند که این احزاب آنهایی هستند که روی زمین واقع میتوانند آلترناتیوی برای جمهوری اسلامی باشند.»
هرکس آلترناتیوی داشته باشد، انگ میخورد
به گفته کامران متین، استاد روابط بینالملل دانشگاه ساسکس، این اتهامزنی محدود به جمهوری اسلامی نبوده و قبل از انقلاب هم جنبش کُرد یا جنبشهای سایر ملیتها همیشه این انگ را خوردهاند: «من فکر میکنم بیشتر در ایدئولوژی ناسیونالیسم ایرانی یا حداقل آن شاخهای که بر تخیل سیاسی در ایران استیلا دارد برمیگردد که اصولا پیشاپیش میخواهد یک نوع همگونی را بر مردمان ساکن ایران تحمیل کند. در واقع، از پدیده دولت ملت مدرن که فقط صدسال از عمرش میگذرد یک چیز فراتاریخی درست شده و هر کسیکه بخواهد این چارچوب را به شکلی بازتعریف کند که آن هیرارشی (سلسله مراتب) ملیتی فرهنگی و زبانی در آن نباشد، بلافاصله این انگ به آن زده میشود.»
کامران متین با تاکید بر اینکه «استقلال طلبی فیالنفسه جرم نیست و (در دنیا) جنبشهای استقلالطلب زیادی وجود دارند»، توضیح میدهد: «ولی مساله این است که در مورد جنبش کُرد در ایران این مساله اصولا مطرح نیست چون احزاب سیاسی عمده کردستان ایران خواستار چنین راهحلی برای مساله کرد در ایران نیستند. در نتیجه این اتهام (انگ تجزیهطلبی) برای این است که مساله سیاسی کُرد بلافاصله به مساله امنیتی تبدیل شود و احساسات ملی بقیه مردمان در ایران با توجه به اینکه آنها تحت تاثیر صد سال تبلیغ این خطر تجزیه ایران بودهاند را تحریک کنند و جنبش سیاسی کرد را به حاشیه برانند و دیگران را علیه آنها بسیج کنند.»
آقای متین در پایان نیز تاکید دارد: «متاسفانه این دقیقا چیزی است که در رابطه با آن بین تبلیغات جمهوری اسلامی از یک سو و تبلیغات برخی از اپوزیسیون جمهوری اسلامی از سوی دیگر همپوشانی زیادی وجود دارد. شما در رابطه با این مساله مطلقا هیچ تفاوتی بین گفتمان بخشی از جریانهای اپوزیسیون و جمهوری اسلامی نمیبینید. مثلا همانطور که رضا پهلوی میگوید آنها تجزیهطلب هستند و باید با ارتش با آنها برخورد کرد، جمهوری اسلامی هم دقیقا همین را میگوید.»