جنگ ایران و مردمی همچنان رهاشده در خلأ اطلاعاتی

شبنم فون‌هاین 

شامگاه پنج‌شنبه گذشته تهران زیر موج شدیدی از حملات قرار گرفت. ساکنان پایتخت ایران از انفجارهای عظیم و از جنگنده‌هایی خبر دادند که در ارتفاعی بسیار پایین بر فراز شهر پرواز می‌کردند. ارتش اسرائیل بامداد جمعه ۷ اسفند (۲۷ مارس) اعلام کرد که یک موج حمله “در قلب تهران” انجام داده است. به گفته این ارتش “زیرساخت‌های رژیم ایران به شکل هدفمند” هدف قرار گرفته‌اند.

پیش از آن، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، بار دیگر ضرب‌الاجل خود برای نابودی تأسیسات انرژی ایران به دلیل مسدود شدن تنگه هرمز را به تعویق انداخته بود. ایالات متحده هزاران سرباز را به خاورمیانه اعزام کرده است. حمله زمینی به ایران منتفی نیست.

در مقابل، ایران اعلام کرد که روز پنج‌شنبه اهدافی در اسرائیل و همچنین پایگاه‌های آمریکا در چندین کشور حوزه خلیج فارس را با موشک و پهپاد هدف قرار داده است. در تلویزیون دولتی گفته می‌شود که کشور در آستانه شکست دادن دشمنان خود و پایان دادن به جنگ است.

آن‌دسته از ساکنان تهران که هنوز به فضای مجازی دسترسی دارند، در گروه‌های خود از جمله می‌نویسند: «دیگر تلویزیون دولتی تماشا نمی‌کنیم و به‌سختی کسی را می‌شناسم که هنوز این کار را بکند» یا «آنها فقط برای خودشان و طرفدارانشان برنامه پخش می‌کنند.»

سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی مدت‌هاست برتری خود در شکل‌دهی به افکار عمومی در ایران را از دست داده است. بر اساس یک نظرسنجی از سوی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، حتی پیش از جنگ دوازده‌روزه در ژوئن ۲۰۲۵ نیز تنها ۱۲.۵ درصد مردم از اخبار این رسانه استفاده می‌کردند. این رقم در سال ۲۰۱۷ هنوز ۵۱ درصد بود.

با وجود افزایش حدودا ۵۰ درصدی بودجه این سازمان در مارس ۲۰۲۵، این رسانه حکومتی ظاهراً موفق نشده است اعتماد از دست‌رفته را بازگرداند.

پیگرد کاربران استارلینک

بسیاری از ایرانیان اطلاعات خود را از طریق شبکه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور، از طریق خدماتی مانند دویچه وله و یا از طریق شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه اینستاگرام با حدود ۲۴ میلیون کاربر، کسب می‌کنند. با وجود اینکه این پلتفرم‌ها رسما ممنوع هستند، بسیاری از مردم از خدمات “وی‌پی‌ان” برای دسترسی به آنها استفاده می‌کنند.

وی‌پی‌ان یک تونل داده رمزگذاری‌شده میان یک دستگاه و یک سرور وی‌پی‌ان دوردست ایجاد می‌کند و از آن نقطه، دسترسی به اینترنت عمومی برقرار می‌شود.

جمهوری اسلامی از زمان آغاز جنگ در ۹ اسفند گذشته (۲۸ فوریه) بار دیگر اینترنت را قطع کرده است. خدمات وی‌پی‌ان اغلب تنها در ترکیب با اینترنت ماهواره‌ای مانند استارلینک کار می‌کنند. چنین دسترسی‌هایی گاه با قیمت‌های بسیار بالا، تا ده برابر قیمت معمول، فروخته می‌شوند.

با این حال، استفاده از استارلینک تا حدی قابل ردیابی است. به گفته وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی، در مناطق مختلف کشور صدها سامانه استارلینک شناسایی و ضبط شده‌اند.

سرویس‌های وی‌پی‌ان اغلب فقط در ترکیب با اینترنت ماهواره‌ای مانند استارلینک کار می‌کنند. کیوان صمدی، کارشناس حوزه اینترنت، در گفت‌وگو با دویچه وله توضیح می‌دهد که این روند از نظر فنی چگونه کار می‌کند.

دستگاه‌های استارلینک سیگنال‌هایی را برای اتصال به ماهواره‌ها ارسال می‌کنند. این سیگنال‌ها را می‌توان با تجهیزات ویژه رهگیری کرد. سپس نیروهای امنیتی می‌توانند با تجهیزات رادیویی موقعیت تقریبی این سیگنال‌ها را تعیین کنند. گزارش‌های رسانه‌ای نشان می‌دهد که از آغاز جنگ تاکنون صدها نفر در چندین شهر به همین دلیل بازداشت شده‌اند.

بدترین فشار روانی: “بی‌اطلاعی”

اینکه چه تعداد از این سیستم‌ها هنوز در ایران مورد استفاده قرار می‌گیرند، دشوار است. با این حال، برخی منابع داخل کشور گزارش می‌دهند که خدمات وی‌پی‌ان همچنان، اغلب از طریق دوستان یا آشنایان، در دسترس است؛ البته با قیمت‌هایی بسیار بالا. هنوز بسیاری از مردم، با وجود مشکلات شدید مالی ناشی از ادامه جنگ و تعطیلی کسب‌وکارها، برای حفظ دسترسی به اطلاعات، برای وی‌پی‌ان هزینه می‌کنند.

آن‌ها قطع اینترنت را به شکلی متفق‌القول، یکی از شدیدترین فشارهای روانی این روزها توصیف می‌کنند: نبود ارتباط با خانواده و بستگانی که به دلیل جنگ در خارج از کلان‌شهرها پراکنده شده‌اند، و بی‌اطلاعی و عدم اطمینان از آنچه در محیط اطرافشان می‌گذرد، به‌سختی قابل تحمل است.

اسرائیل و آمریکا نهم اسفند ۱۴۰۴ حملات هوایی به ایران را آغاز کردند. تهران از آن زمان با حملات موشکی و پهپادی به اسرائیل، چندین کشور حوزه خلیج فارس و تأسیسات آمریکا در منطقه پاسخ داده است. شمار قربانیان غیرنظامی و میزان ویرانی روزبه‌روز افزایش می‌یابد و هنوز هم چشم‌اندازی برای پایان جنگ دیده نمی‌شود.

با همکاری دانیال بابایانی

از: دویچه وله