احمد علوی
۱. چارچوب نظری
برای فهم پیامدهای اقتصادی سناریوی اعلامشده از سوی ایالات متحده امریکا مبنی بر محاصره دریایی بنادر ایران، اتکا به تحلیلهای صرفاً ژئوپلیتیک کفایت نمیکند؛ بلکه باید این پدیده را در چارچوب اقتصاد سیاسی و بهویژه با تکیه بر نظریه «دولت رانتی» صورتبندی کرد. در این چارچوب، دولتهایی که به درآمدهای نفتی متکیاند، پایداری مالی و حتی تداوم اقتدار سیاسی خود را نه بر پایه مالیاتستانی از جامعه، بلکه بر جریان مستمر ارز خارجی بنا میکنند.
در چنین ساختاری، هرگونه اختلال در صادرات نفت، مستقیماً بنیانهای مالی دولت را هدف قرار میدهد. از این منظر، محاصره دریایی از سوی امریکا — در قیاس با «اختلال عمومی در تنگه هرمز» — یک شوک متمرکزتر و هدفمندتر است؛ چراکه مستقیماً شریان حیاتی درآمد ارزی را مسدود میکند. به بیان دقیقتر، اگر اختلال در تنگه هرمز یک «شوک سیستمی» بود که همه بازیگران را درگیر میکرد، محاصره بنادر ایران یک «شوک هدفمند» علیه ساختار رانتی دولت است.
همزمان، نظریه «شوک عرضه» نیز نشان میدهد که این وضعیت صرفاً به کاهش صادرات یا واردات محدود نمیشود، بلکه از طریق افزایش هزینههای مبادله، بیمه، حملونقل و ریسک سیاسی، کل اقتصاد را وارد وضعیت نااطمینانی حاد میکند. ترکیب این شرایط با ساختار یک اقتصاد تحریمی، اثرات را بهصورت غیرخطی و حتی جهشی تشدید میکند — بهگونهای که واکنشهای اقتصادی دیگر لزوماً تدریجی و قابلکنترل نخواهند بود.
۲. اهمیت بنیادی و ساختاری تنگه هرمز و بنادر برای اقتصاد ایران
تنگه هرمز هنوز و همچنان یکی از حیاتیترین شریانهای انتقال انرژی در جهان است؛ اما در سناریوی مورد بحث، تمایز کلیدی در این است که عبور سایر کشورها از این گذرگاه همچنان ادامه مییابد، در حالی که دسترسی اقتصاد ایران به این مسیر عملاً مسدود میشود.
این تفاوت، پیامدهای تعیینکنندهای دارد. در سناریوی کلاسیک اختلال در تنگه، هزینهها بهصورت نسبتاً متقارن میان بازیگران مختلف توزیع میشود؛ اما در وضعیت محاصره، این هزینهها بهشکل نامتقارن و متمرکز بر اقتصاد و رژیم ایران تحمیل میگردد. بهعبارت دیگر، آنچه پیشتر میتوانست «اهرم فشار» تلقی شود، در اینجا به «نقطه آسیبپذیری» تبدیل میشود.
زیرساختهای صادراتی ایران — از پایانههای نفتی تا بنادر جنوبی — بهگونهای طراحی شدهاند که وابستگی بالایی به دسترسی آزاد دریایی دارند. در غیاب این دسترسی، کارایی این زیرساختها بهشدت کاهش مییابد. گزینههای جایگزین مانند خطوط لوله نیز نهتنها ظرفیت محدودی دارند، بلکه با هزینههای بالا و محدودیتهای ژئوپلیتیک مواجهاند.
در نتیجه، وابستگی ساختاری اقتصاد ایران به این مسیر دریایی، در سناریوی محاصره، از یک مزیت بالقوه به یک ضعف استراتژیک بالفعل تبدیل میشود.
۳. سازوکارهای انتقال بحران به اقتصاد داخلی
محاصره دریایی بنادر ایران مجموعهای از سازوکارهای انتقال بحران را فعال میکند که نهتنها سریعتر، بلکه عمیقتر از سناریوی اختلال عمومی عمل میکنند و بهصورت زنجیرهای کل اقتصاد را دربرمیگیرند.
نخست، با کاهش صادرات شوک مستقیم به درآمد ارزی رخ میدهد. صادرات نفت و حتی بخش قابلتوجهی از صادرات غیرنفتی بهشدت محدود یا متوقف میشود و این امر بلافاصله به تشدید کسری بودجه دولت میانجامد.
دوم، کاهش عرضه ارز خارجی فشار شدیدی بر بازار ارز وارد کرده و به جهش نرخ ارز و کاهش ارزش پول ملی منجر میشود. این تحول خود بهعنوان یک متغیر کلیدی، سایر بخشهای اقتصاد را تحت تأثیر قرار میدهد.
سوم، از طریق افزایش نرخ ارز و اختلال در واردات، تورم هزینهای تشدید میشود. قیمت کالاهای اساسی، مواد اولیه و نهادههای تولید افزایش مییابد و موجی از تورم فزاینده شکل میگیرد.
چهارم، بخش تولید با رکود مواجه میشود. اختلال در واردات نهادهها، زنجیرههای تولید را مختل کرده و بسیاری از صنایع را با کاهش یا توقف فعالیت روبهرو میکند.
پنجم، در سطح مالی، افزایش ریسک سیستماتیک به تشدید خروج سرمایه میانجامد. همزمان، نظام بانکی با فشارهای نقدینگی و افزایش مطالبات معوق مواجه میشود که میتواند به بیثباتی مالی دامن بزند.
برآیند این سازوکارها، شکلگیری یک رکود تورمی عمیق، سریع و بالقوه ناپایدار است — و آن را از سناریوی اختلال عمومی در تنگه متمایز میکند.
۴. پارادوکس استراتژیک: از اهرم فشار تا انفعال تحمیلی
در سناریوی کلاسیک، تنگه هرمز میتوانست بهعنوان اهرم فشار ژئوپلیتیک رژیم ایران در برابر دیگر بازیگران مطرح شود. اما در سناریوی محاصره دریایی، این منطق بهگونهای بنیادین معکوس میشود.
در این وضعیت، رژیم ایران نهتنها کنترل ابزار را در اختیار ندارد، بلکه خود به موضوع اعمال فشار تبدیل میشود. این جابهجایی موقعیت، پیامدهای اقتصادی و استراتژیک مهمی به همراه دارد.
از یکسو، امکان بهرهبرداری از افزایش احتمالی قیمت جهانی نفت کاهش مییابد، زیرا ظرفیت صادراتی کشور محدود شده است. از سوی دیگر، سهم اقتصاد ایران از بازار جهانی انرژی بیش از پیش تضعیف میشود و بازیگران رقیب جای آن را پر میکنند.
به این ترتیب، تنگه هرمز — که در ادبیات رسمی گاه بهعنوان «اهرم قدرت» تصویر میشود — در این سناریو به صحنهای تبدیل میشود که در آن، قدرت بهجای اعمال شدن بر کشورهای دیگر، بر رژیم ایران اعمال میگردد.