کاشت گل و نهال به یاد درگذشتگان که در گذشته نیز بهصورت پراکنده وجود داشت، امروز شکل گستردهتری پیدا کرده است
تصویر ترکیبی از لالههای خیابان زرافشان تهران/ instagram-lale_madar
آنچه با یک تصمیم شخصی و در خلوت یک خانه آغاز شد، طی چند سال به یک پدیده در تهران تبدیل شد؛ لالههایی که هر بهار در خیابان زرافشان شهرک غرب میشکفند و برای بسیاری از ساکنان این محله، به نشانهای آشنا از تغییر فصل و یادآوری یک روایت انسانی بدل شدهاند.
ماجرا به سال ۱۳۹۲ بازمیگردد. وقتی هومن اردبیلی در آستانه نوروز، در باغچه مقابل خانهاش تعداد زیادی لاله کاشت تا با شکفتن آنها، مادرش، زندهیاد دکتر شهناز صابری، را خوشحال کند، اما پیش از آنکه لالهها گلها بدهند، مادرش از دنیا رفت. با این حال تجربهای که میتوانست با یک خاطره تلخ، ناتمام بماند، به نقطهای برای تکرار و گسترش این عمل تبدیل شد.
هومن اردبیلی سال بعد تصمیم گرفت این کار را تکرار کند، این بار نه فقط در باغچه خانه، بلکه در فضای اطراف آن و این روند در سالهای بعد در مقیاسی بزرگتر ادامه یافت. در سال ۱۳۹۳، تعداد لالهها به شش هزار رسید، در سال ۱۳۹۵، به ۳۰ هزار و در سال ۱۳۹۷، با پیوستن داوطلبان بیشتر، به حدود ۲۰۰ هزار لاله افزایش پیدا کرد.
با گذشت زمان، این اقدام از یک حرکت فردی به یک فعالیت جمعی تبدیل شد و گروهی از ساکنان و علاقهمندان محیط زیست هم به آن پیوستند و شکل منسجمتری به آن دادند. به این ترتیب، لالههای زرافشان حالا فقط یک یادبود شخصی نیستند، بلکه به بخشی از تجربه زیسته شهری در این منطقه تبدیل شدهاند؛ نشانهای که هر سال تکرار میشود و در حافظه جمعی محله جای گرفته است.
فعالیتهای این گروه بهتدریج از کاشت گل فراتر رفت. یکی از پروژههای شاخص آن نصب لانه برای پرندگان در فضای شهری بود. این طرح که حاصل حدود یک سال تحقیق و کار گروهی ۳۰ نفره بود، با هدف کمک به حفظ جمعیت پرندگان در محیط شهری اجرا شد. در منطقهای مانند شهرک غرب، بهدلیل تراکم کمتر ساختوساز و وجود فضاهای سبز مانند پارک خوارزم، هنوز صدای پرندگان شنیده میشود، اما همین تعادل نیز در معرض تهدید توسعه شهری قرار دارد. در سال ۱۳۹۷، حدود ۳۰۰ لانه پرنده در بوستان بعثت واقع در منطقه ۱۶ تهران نصب شد تا بخشی از این زیستگاهها تقویت شود.
در کنار این فعالیتها، پروژههای دیگری نیز انجام شد. از جمله کاشت ۱۵ هزار لاله در بهشت زهرا در سال ۱۳۹۸ و اهدای سه هزار و ۵۰۰ گلدان لیلیوم به ۲۸ مرکز درمانی در سال ۱۳۹۹. این اقدامها نشان میدهد که دامنه فعالیتها از یک محله فراتر رفته و ابعاد اجتماعیتری پیدا کرده است.
مجموع این فعالیتها امروز در قالب «بنیاد لاله» شناخته میشود؛ مجموعهای که تمرکز آن بر محیطزیست شهری تهران است. در شرایطی که رشد جمعیت و گسترش ساختوساز فشار فزایندهای بر فضاهای طبیعی شهر وارد کرده است، چنین ابتکارهایی تلاش میکنند شکاف میان توسعه شهری و حفظ محیطزیست را تا حدی جبران کنند.
این نوع کنشهای محیط زیستی در سالهای اخیر، در ایران افزایش یافته و کاشت گل و نهال به یاد درگذشتگان که قبلا نیز بهصورت پراکنده وجود داشت، امروز شکل گستردهتری پیدا کرده است.
در مناطق زاگرس، کاشت درختانی مانند بلوط بهعنوان اقدامی برای احیای پوشش گیاهی در حال گسترش است. در مناطق کویری نیز سنت «نذر آب»ــ یعنی ساخت آبشخور برای حیواناتــ دوباره در کانون توجه قرار گرفته است. این حرکتها، هرچند در مقیاسهای کوچک آغاز میشوند، در مجموع بازتابی از حساسیت فزاینده به بحرانهای محیط زیستی و تلاش برای پاسخ به آنها در سطح جامعهاند.