پس از هفته‌ها اظهارنظرهای متناقض و گمانه‌زنی درباره سرنوشت نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سرانجام اعلام کرد این رویداد فرهنگی مجازی برگزار خواهد شد، تصمیمی که در ظاهر به دلیل تسهیل دسترسی مخاطبان و کاهش هزینه‌های اجرایی است، اما فعالان صنعت نشر می‌گویند واقعیت ماجرا بیش از هر چیز به بحران اقتصادی گسترده در بازار کتاب و کاهش تمایل ناشران به حضور فیزیکی بازمی‌گردد.

در ماه‌های گذشته، مسئولان برگزاری نمایشگاه کتاب تهران بارها از استقبال ناشران برای ثبت‌نام سخن گفته بودند، اما ناشران خصوصی و مستقل تاکید می‌کنند شرایط اقتصادی به گونه‌ای پیش رفته که بخش بزرگی از صنعت نشر اساسا توان حضور در نمایشگاه حضوری را ندارد. افزایش شدید قیمت کاغذ، رشد هزینه‌های چاپ و صحافی، کمبود مواد اولیه، بحران نقدینگی و کاهش قدرت خرید مخاطبان، نمایشگاه کتاب را از یک رویداد فرهنگی و اقتصادی موثر، به رویدادی پرهزینه و کم‌بازده برای ناشران بدل کرده است.

فعالان نشر می‌گویند برگزاری حضوری نمایشگاه زمانی معنا دارد که ناشر بتواند کتاب جدید تولید کند، تیراژ موجهی داشته باشد و دست‌کم به بازگشت حداقلی سرمایه امیدوار باشد- شرایطی که اکنون برای بسیاری از ناشران وجود ندارد. به گفته آنها، حتی تجدید چاپ آثار پرفروش نیز در ماه‌های اخیر با تردیدهای جدی روبه‌رو بوده است.

کارشناسان صنعت نشر معتقدند بحران فعلی تنها به افزایش قیمت کاغذ محدود نیست و طی یک سال گذشته تقریبا کل زنجیره تولید کتاب با جهش شدید هزینه‌ها مواجه بوده و سبب شده است تا قیمت تمام‌شده هر جلد کتاب به‌شکل بی‌سابقه‌ای افزایش یابد.

بررسی‌های فعالان بازار نشر نشان می‌دهد هزینه تولید هر صفحه کتاب که تا حدود یک سال قبل بین ۸۵۰ تا هزار تومان برآورد می‌شد، اکنون در بسیاری از موارد از مرز دو هزار تومان عبور کرده است. این افزایش نه فقط ناشی از گرانی کاغذ، که نتیجه رشد همزمان هزینه‌های چاپ، صحافی، خدمات فنی و حمل‌ونقل است.

آمارهای فعالان بازار کتاب نشان می‌دهد از آذر ۱۳۹۳ تا آذر ۱۴۰۳، قیمت کتاب بیش از ۱۴ برابر شده است. میانگین قیمت کتاب در قطع رقعی که حدود ده سال پیش در محدوده ۱۴ هزار تومان بود، ابتدا به حدود ۲۰۰ هزار تومان رسید و اکنون در موارد بسیاری از مرز ۳۰۰ هزار تومان عبور کرده است.

در همین حال، چاپخانه‌داران نیز از بحران تامین قطعات و مواد مصرفی سخن می‌گویند. به گفته آنان، محدودیت واردات قطعات دستگاه‌های چاپ و کمبود تونرهای رنگی، هزینه تعمیر و نگهداری چاپخانه‌ها را به‌شدت افزایش داده است. قطعاتی که پیش‌تر ظرف چند روز تامین می‌شدند، اکنون یا کمیاب‌اند یا قیمتشان چند برابر شده است.

این وضعیت به افزایش چشمگیر هزینه چاپ رنگی، چاپ جلد و خدمات فنی منجر شده است. همزمان، رشد قیمت سوخت و حمل‌ونقل نیز هزینه انتقال کتاب از چاپخانه به انبار و سپس کتابفروشی‌ها را افزایش داده و در نهایت فشار اصلی به مخاطب منتقل شده است.

ناشران می‌گویند در چنین شرایطی، حضور در نمایشگاه به معنای متحمل‌شدن مجموعه‌ای از هزینه‌های مضاعف است؛ از اجاره و تجهیز غرفه گرفته تا حمل کتاب و اسکان نیروها و هزینه‌های جانبی نمایشگاه. به همین دلیل، شماری از ناشران خصوصی اعلام کردند تنها در نمایشگاه مجازی شرکت خواهند کرد یا اساسا از حضور انصراف می‌دهند؛ موضوعی که به گفته برخی فعالان نشر، در نهایت وزارت ارشاد را به عقب‌نشینی از برگزاری نمایشگاه حضوری واداشت.

تجربه نمایشگاه سال ۱۴۰۴ نیز به بی‌رغبتی ناشران دامن زده است. هرچند مدیران نمایشگاه در پایان آن دوره از رشد ۸۶ درصدی فروش سخن گفتند، اما بسیاری از ناشران مستقل این آمار را گمراه‌کننده توصیف کردند.

یکی از ناشران حاضر در نمایشگاه سال گذشته در گفتگویی با ایندیپندنت فارسی اظهار داشت که بخش عمده آمار فروش مربوط به بن‌های خرید سازمانی، فروش ناشران آموزشی و نهادهای حاکمیتی بود و در بخش ناشران مستقل، میزان فروش از هزینه‌های ده‌روزه حضور در نمایشگاه بسیار کمتر بود.

او همچنین به بلاتکلیفی‌های دو ماه اخیر اشاره کرد و گفت، تغییر مکرر تصمیم‌های مسئولان باعث شد بسیاری از ناشران فرصت تامین نقدینگی و چاپ مجدد کتاب‌های پرفروش خود را از دست بدهند.

سقوط قدرت خرید مخاطبان و کوچک‌تر شدن بازار کتاب

همزمان با جهش قیمت کتاب، از شمار مخاطبان نیز به‌شکل محسوسی کاسته شده است. کتاب‌هایی که تا دو سال پیش با قیمت ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار تومان عرضه می‌شدند، اکنون در بسیاری از موارد قیمتشان به محدوده ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان رسیده است، افزایشی که باعث خروج بخش قابل‌توجهی از خریداران سنتی کتاب از بازار شده است.

این بحران در تعطیلی تدریجی کتابفروشی‌های کوچک و محلی نیز بازتاب یافته است. فعالان بازار کتاب می‌گویند روند کاهش تعداد کتابفروشی‌ها که از سال‌های گذشته آغاز شده بود، طی یک سال اخیر شتاب بیشتری گرفته است.

کتابفروشان می‌گویند الگوی خرید مخاطبان نیز تغییر کرده است. بسیاری از مشتریان که پیش‌تر چند عنوان کتاب می‌خریدند، اکنون تنها یک کتاب انتخاب می‌کنند یا خریدشان را به زمان‌های تخفیف موکول می‌کنند.

نتیجه این وضعیت، کاهش گردش مالی بازار نشر و افت تیراژ کتاب‌ها بوده است. کارشناسان صنعت نشر می‌گویند کاهش تیراژ یکی از مهم‌ترین نشانه‌های بحران فعلی محسوب می‌شود. در حالی که تا چند سال پیش چاپ اول بسیاری از آثار با تیراژ هزار تا سه‌هزار نسخه منتشر می‌شد، اکنون تیراژ ۲۰۰ تا ۵۰۰ نسخه به استاندارد جدید بخش بزرگی از ناشران بدل شده است.

این وضعیت برای ناشران خصوصی و مستقل ابعاد بحرانی‌تری دارد. برخلاف ناشران دولتی یا نهادهای وابسته که از حمایت‌های مالی برخوردارند، ناشران مستقل وابستگی مستقیم به فروش دارند و افت فروش، بقای اقتصادی آنها را تهدید می‌کند.

در دو سال گذشته، شماری از ناشران مستقل فعالیتشان را متوقف کرده‌اند و برخی دیگر تولید کتاب را به حداقل رسانده‌اند. گروهی نیز ترجیح داده‌اند تنها آثار کم‌خطر و تضمین‌شده منتشر کنند، روندی که به گفته کارشناسان، تنوع فکری و فرهنگی بازار کتاب را کاهش داده است.

از سوی دیگر، وابستگی روزافزون ناشران به فروش اینترنتی نیز در ماه‌های اخیر با چالش تازه‌ای روبه‌رو شده است. قطعی گسترده اینترنت در جریان جنگ اخیر، بخش مهمی از خریداران را از فروشگاه‌های مجازی کتاب دور کرده و به افت بیشتر فروش دامن زده است.

تحلیلگران فرهنگی هشدار می‌دهند ادامه این روند ممکن است به تضعیف جریان تولید اندیشه و ادبیات مستقل در کشور منجر شود. به باور آنان، صنعت نشر زمانی پویا باقی می‌ماند که ناشران کوچک و متوسط امکان ادامه فعالیت داشته باشند، در غیر این صورت، بازار کتاب به‌تدریج در اختیار مجموعه‌های محدود و برخوردار از حمایت‌های مالی قرار می‌گیرد.

نمایشگاه کتاب؛ از رویداد فرهنگی تا ویترین ناشران حاکمیتی

نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران همواره یکی از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی ایران به شمار می‌رفته، رویدادی که علاوه بر فروش کتاب، بستری برای معرفی ناشران مستقل، گفتگوهای فرهنگی و ارتباط مستقیم مخاطبان با جریان‌های مختلف فکری بوده است.

اما بسیاری از فعالان حوزه نشر معتقدند این جایگاه در سال‌های اخیر به‌تدریج تضعیف شده است. به گفته آنان، همزمان با کاهش حضور ناشران مستقل، نقش ناشران دولتی و حاکمیتی، که از بودجه و امکانات گسترده‌تر برخوردارند، پررنگ‌تر شده است.

در مقابل، ناشران خصوصی و کوچک که زمانی بخش مهمی از هویت فرهنگی نمایشگاه را شکل می‌دادند، اکنون یا در غرفه‌های محدود حضور می‌یابند یا اساسا از حضور بازمی‌مانند. همین مسئله باعث شده برخی کارشناسان تصور کنند نمایشگاه کتاب از کارکرد فرهنگی اولیه خود فاصله گرفته است.

برگزاری مجازی نمایشگاه ۱۴۰۵ نیز اگرچه ممکن است بخشی از هزینه‌های اجرایی ناشران را کاهش دهد، اما درباره کاهش تعامل فرهنگی و محدودتر شدن فرصت دیده‌شدن ناشران مستقل نگرانی‌هایی ایجاد کرده است.

کارشناسان می‌گویند سابقه نمایشگاه‌های مجازی در سال‌های گذشته نشان داده که فروش آنلاین نمی‌تواند جایگزین کامل فضای فرهنگی، اجتماعی و ارتباطی نمایشگاه حضوری شود، فضایی که در آن مخاطبان با ناشران، نویسندگان و جریان‌های فکری مختلف ارتباط مستقیم برقرار می‌کردند.

اکنون صنعت نشر ایران در یکی از دشوارترین دوره‌های خود قرار دارد، دوره‌ای که فعالان آن بیش از هر زمان دیگری خواهان سیاست‌گذاری پایدار، حمایت موثر از تولید کتاب و کنترل بازار مواد اولیه‌اند. به باور تحلیلگران فرهنگی، اگر این خواسته‌ها عملی نشود، روند تعطیلی ناشران مستقل، کاهش تیراژ و کوچک‌تر شدن بازار کتاب ادامه خواهد یافت و در پی آن، نه‌تنها اقتصاد نشر، که حیات فرهنگی و جریان تولید اندیشه در ایران نیز تحت تاثیر قرار خواهد گرفت.