*شادروان در29 اردیبهشت سال 1261(144 سال قبل ) متولد شد ….. پدرش «میرزا هدایت اله »اسباب فعالیت فرزند باشهامت و اگاه خود را در دفتر« میرزا یوسف مستوفی الممالک »از معتمدین انزمان فراهم کرد ….
* با موافقت محمدعلی شاه در سال 1287 شمسی این جهره مستعد وخوشفکر جوان برای تحصیل به اروپا رفت و در مدرسه علوم سیاسی پاریس در رشته علوم مالیه به تحصیل پرداخت، چندی بعد به سوئیس رفته و دکترای حقوق خود را از آن کشور اخذ نمود ….
* پس از اینکه مشیرالدوله به نخست وزیری رسید، مصدق را به عنوان وزیر عدلیه در کابینه خود معرفی کرد…… که به همین قصد، از اروپا با کشتی وارد بوشهر شد
*هنگام عزیمت به تهران به پیشنهاد چند تن از سرشناسان آن خطه به ولایت فارس منصوب میشود.
*در دوران نهضت مشروطه، مصدق طوری عمل کرد که در میان مشروطه خواهان ازجایگاه مقبولی برخوردار باشد …….
*پس از کودتای 1299، برخی رجال سیاسی دوره قبل همچون قوامالسلطنه و مشیرالدوله بازداشت شدند .
*دکتر میگوید کودتا با منظورخاصی توسط انگلیسیها صورت گرفته…..
*در شهریور 1320 که رضا شاه از سلطنت خلع شد ، فضای سیاسی نسبتاً بازی در کشور ایجاد شد……
* اولین انتخابات بعد از پایان دوره رضاخان برای مجلس چهارده انجام شد و دکتر به مجلس راه یافت. در این دوران، انگلیس کاشانی را به لبنان تبعید کرد ……
* مهمترین اقدامی که دکتر مصدق در دوره چهاردهم انجام داد صرفنظر از مخالفت با اعتبار نامه سیدضیاء، ارائه طرحی مبنی بر «غیر مجاز بودن دولت در مذاکره و اعطا هرنوع امتیاز نفتی به شرکتهای خارجی » بود……
* طرفداران دکتر مصدق این اقدام را از افتخارات او میدانند ،انهم در حالی که دولت انگلیس باامضاء قرارداد 1933 در زمینه فعالیتهای نفتی درایران – صاحب بیشترین امتیازات بود- و با پرداخت بهای نا چیزی ازمعادن نفت بهره برداری میکرد .
*مرحله دوم حضور مصدق از زمانی آغازشد که به دعوت اقلیت مجلس به عنوان کاندید نمایندگی مجلس برای دوره شانزدهم – وارد فعالیتهای سیاسی شد و در اعتراض به تقلب درانتخابات به اتفاق حدود دویست نفر دیگر در دربار متحصن شدند
اما این تحصن بدون اخذ نتیجه پایان گرفت…. هر چند بنیان « جبهه ملی ایران در این مقطع صورت گرفت »
* در پی مرگ هژیر به دست فداییان اسلام دکتر دستگیرو به احمدآباد تبعید شد اما پس از مدت کوتاهی به تهران بازگشت.
* در این زمان که ابطال آراء تهران اعلام شده بود بدون توجه به این امر، مجلس آغاز به کار کرد.
*مصدق در همایشی مردمی به این اقدام اعتراض کردو پس از مدتی به مجلس راه یافت.
* درهمین زمان بود که وی به ریاست کمیسیون نفت مجلس انتخاب شد
و طرح ملی شدن بتصویب رسید .
* جمال امامی از نمایندگان پر نفوذ – دکتر مصدق را برای نخست وزیری پیشنهاد کر دبر خلاف دوره چهاردهم مجلس ( پیشنهاد نخست وزیری را به بهانه قبول شرط بازگشت به مجلس نپذیرفته بود) این بار بدون هیچگونه پیش شرطی مسئولیت نخست وزیری را پذیرفت.
* با این ترتیب مرحله سوم زندگی سیاسی وی که از حساسترین دوران زندگی اوست، آغاز شد.
*دکتر مصدق بدون مشورت با اعضای جبهه ملی، وزیران خود را که اغلب از دولتمردان سابق بودند انتخاب کرد و برنامه خود را« اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت در سراسرکشور ، اصلاح قانون انتخابات مجلس شورای ملی وشهرداریهاو….» اعلام نمود.
*انتخابات مجلس هفدهم در زمان دولت دکتر بصورتی ناقص انجام و مجلس با هفتاد نفر رسمیت یافت.
.
*به دنبال تقاضا از شاه برای تصدی وزارت جنگ و امتناع شاه ازپذیرش این امر، مصدق استعفا داد که تظاهرات وسیعی در حمایت از وی انجام شد( 30 تیر 1331)
* درگیریهای خونین این روز موجب شد شاه قوام را عزل کند و مجلس به زمامداری مصدق متمایل گردد.
* پس از چندی، لایحهای به مجلس تقدیم شد که طی آن با توجه به اختیارات وسیع نخست وزیرمطرح شد که در هیچ شرایطی وی نتواند مجلس را تعطیل کند ، این طرح با اعتراض شدید دکتر مصدق روبرو شد و مسکوت گذارده شد.
* سپس مصدق از مجلس، تقاضای اختیارات قانون گذاری یک ساله کرد که بامخالفت روبرو شد اما سرانجام این اختیارات به دکتر مصدق داده شد.
* کاشانی طی نامهای مخالفت خود را با نقض قانون و تضعیف مجلس ابراز کرد.
* مصدق بدان علت که محرمانه وسایل مسافرت شاه را از ایران فراهم کرد مورد اعتراض شدید قرارگرفت و بدنبال این امر و تظاهرات مردم، شاه از رفتن منصرف شد.
*در همان دوران، مجلس، هیئتی هشت نفره را مأمور رسیدگی به اختلافات شاه، مصدق وکاشانی کرد و هیئت پس از بررسی اعلام کرد «شاه حق مداخله در امور سیاسی را ندارد»
* به دنبال اوجگیری اختلافات، اقلیت مخالف دولت و دکتر مصدق، استعفا دادند و بدین ترتیب مجلس هفدهم از کار افتاد……
*در این مقطع کاشانی طی نامهای به مصدق در مورد کودتا توسط در بار ، نصیری وزاهدی هشدار داد ولی او در پاسخ تنها نوشت که «مستحضر به پشتیبانی ملت ایران هستم.» اماکودتا در28مرداد رخ داد .
* در آبان و آذر سال 1332 در دادگاه بدوی علنی و در فروردین و اردیبهشت سال 1333 در دادگاه تجدید نظر نظامی محاکمه شد و جلسات دادگاه را ضمن دفاع از خود به« محاکمه رژیم» تبدیل کرد.
* او به سه سال زندان محکوم و پس از پایان دوره زندان بقیه عمر خود را در روستای احمد آباد تحت نظر بود تا اینکه در روز 14 اسفندماه سال 1345 در سن 85 سالگی از دنیا رفت و در یکی از اتاقهای خانهاش در احمدآباد به خاک سپرده شد…….روانش شاد .
((ضیاءمصباح 27 اردیبهشت 1405))