دوازده هفته از خاموشی اینترنت در ایران میگذرد و غالب شهروندان ایران هشتاد روز است که دسترسی خود را به اینترنت جهانی از دست دادهاند. زندگی روزمره، فعالیتهای اقتصادی و دسترسی آزاد به اطلاعات در ایران روزهای تاریکی را میگذرانند و هیچیک از شعارهای مقامات جمهوری اسلامی در دولت چهاردهم مبنی بر «حق برابر» شهروندان برای دسترسی به اینترنت حتی نزدیک به حقیقت هم نیست. حالا اساماسهای خرید اینترنت «پرو» رو به گسترش است و تنها اصناف خاص را شامل نمیشود. در این گزارش در گفتگو با شهروندان و کارشناسان به بررسی وضعیت رو به گسترش استفاده از اینترنت پرو در ایران و عاقبت این مسیر میپردازیم.
***
تعدادی از کاربران بعد از روزها خاموشی به شبکههای اجتماعی متصل شدهاند. دوباره اینستاگرام و ایکس پر شده از تصاویر اعتراضات، سردخانه کهریزک، بیمارستانهای رشت و اصفهان و تهران و ویرانیهای جنگ. برخی تازه موفق شدهاند، بگویند چه بر آنها و عزیزانشان در روزهای خاموشی گذشته است؛ عکس خانههای ویران، جوانان بلندبالای غرق در خون، هویت چهرهها و پیکرهای ناشناس پوشیده در کاورهای سیاه منتشر میشود. شماری تمنای حمایت و تعامل برای دیدهشدن دوباره کسب و کارشان را دارند و برخی از قطع اینترنت خشمگیناند و از دیگران میخواهند برای پایان داد به این خاموشی صدای مردم ایران باشند.
نمیدانم تا کی میشود به اینترنت طبقاتی تن نداد
«من معلم هستم. دیروز یکی از همکارانم پیام داد اینترنت پرو نگرفتی؟ گفتم نه مگر به ما هم اینترنت پرو میدهند؟ گفت به معلمها نه ولی بالاخره راهی پیدا میشود.»«ثریا» معلم هنر در یکی از هنرستانهای اهواز است. او میگوید به واسطه رشتهای که تدریس میکند باید تصاویر و مدلهای زیادی را برای دانشآموزان ارسال کند: «کلاسها مجازی است. اپلیکیشن شاد مشکلات متعددی دارد برای همین اغلب باید عکسها و تصاویر را از روشهای دیگر برای بچهها بفرستم. اما قبلش باید این تصاویر را سرچ و دانلود کنم. در نتیجه تا به حال هزینه هنگفتی را برای کانفیگ پرداخت کردهام.»
او میگوید برخی همکارانش در برابر وسوسه خرید اینترنت پرو مغلوب شدهاند: «یکی از همکارانم کارت نظام مهندسی هم دارد. معلم نقشهکشی است. از طریق کارت نظام در یک دفتر پیشخوان برای ۵۰گیگابایت اینترنت بینالمللی دو میلیون پرداخت کرد که در برابر کانفیگها مبلغ قابل قبولی است.»
ثریا میگوید کارمند دفتر پیشخوان دولت به همکارش گفته اگر کارت نظام هم نداشت میتوانست اینترنت پرو بگیرد: «گفتهاند شماره ثابت و همراه، ایمیل، کد ملی و کد پستی را بدهی ثبت نام میکنند بعد هم یک کد رهگیری برایتان ارسال میشود. مبلغ را واریز میکنید و اتصال برقرار است.»
به گفته ثریا او روزانه برای پنجساعت تدریس در هر جلسه نیازمند حداقل ۱۰گیگابایت اینترنت است: «من هر ۵گیگ کانفیگ را یک میلیون و۷۰۰ میخرم و هر روز هم تقریبا شش هفت ساعت کلاس دارم. این هزینه را در حالی پرداخت میکنم که بعد از ۲۶سال تجربه و سابقه، حقوقم تازه شده ۲۳میلیون تومان. هزینه فیلترشکن هم جداست. نمیدانم چقدر در برابر نخریدن پرو بتوانم مقاومت کنم.»
همه میخرند؛ چرا ما نخریم؟
«رویا» و همسرش هر دو پزشک هستند. رویا پزشک زنان و زایمان است و همسرش صاحب یک کلینیک و آزمایشگاه. او به ایرانوایر میگوید همان روز اولی که اس ام اس خرید اینترنت پرو برای پزشکان رسید همسرش ثبت نام کرد: «بخش بزرگی از آزمایشهای تخصصی که در کلینیک همسرم انجام میشود باید برای آزمایشگاههای کشورهای همسایه ارسال شود و پاسخشان بیاید. در طول روزهای جنگ و بعد از آن دهها بیمار خاص بهدلیل عدم دسترسی به نتیجه آزمایشها درمانشان نیمه تمام ماند.»
رویا میگوید با اینکه هر دو میتوانستند اینترنت پرو داشته باشند فقط همسرش ثبت نام کرد: «با صد عذاب وجدان هم ثبت نام کرد. کلی شرمنده بودیم و سعی میکردیم کسی متوجه نشود در آزمایشگاه برای انجام کارها اینترنت پرو داریم ولی حالا دیگر از صنف و مشاغل خاص گذشته و تقریبا هرکس متقاضی باشد میتواند بگیرد. الان عذاب وجدانمان کمتر است. اینطور که پیش میرود اینترنت را وصل نمیکنند. هم از فیلترشکن پول درمیآورند هم از اینترنت طبقاتی. همانی که میخواستند شد.»
کسی را قضاوت نمیکنم اما خودم هرگز اینترنت پرو نمیخرم
«سینا» معلم زبان انگلیسی است که بخش اعظم درآمد خود را از طریق دانشجویان آنلاین کسب میکرد. او به ایرانوایر میگوید: «چند روز قبل از طرف همراه اول پیامکی گرفتم که مجوز دسترسی شما به اینترنت بینالملل تایید شد. من هرگز درخواستی مبنی بر گرفتن اینترنت پرو نداشتم و هرگز هم نخواهم خرید. این یک تصمیم شخصی است و قصدم قضاوت کسانی که میخرند نیست.»
این معلم زبان با تاکید بر اینکه معیشت و زندگیاش از نظر اقتصادی به اینترنت بینالملل وابسته است است میگوید: «من ترجیح میدهم قید آن درآمد را بزنم و برای مبلغ کمتری در آموزشگاههای زبان کار کنم اما کسب درآمد از رنج شهروندان ایران را عادیسازی نکنم.»
آیا ارایه اینترنت پرو تضمینی برای تامین امنیت کشور است؟
ایده «اینترنت پرو» یا اینترنت «کسب و کارها» به دیماه۱۴۰۴ بازمیگردد؛ زمانی که پس از کشتار معترضان در ۱۸ و ۱۹دی، اینترنت برای حدود به ۲۰ روز قطع شد و کسبوکارها با خسارتهای سنگین روبهرو شدند. همان زمان، روزنامه شرق گزارش داد که شماری از فعالان اقتصادی در جلسهای در وزارت ارتباطات به نماینده شورای عالی امنیت ملی توضیح دادند که هر روز و هر ساعت قطعی اینترنت چه ضربهای به فعالیت آنها وارد میکند.
در پی برگزاری آن جلسه «علی لاریجانی»، دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی، به معاونان خود دستور داده راهکاری برای جلوگیری از آسیب دیدن کسبوکارها در زمان قطع اینترنت پیدا کنند؛ شرق نوشته بود که آن دستور به مصوبهای ختم شد که بر اساس آن، کمیتهای متشکل از وزارت ارتباطات و مرکز ملی فضای مجازی، مامور شده تا طرحی برای دسترسی کسبوکارها به اینترنت در زمان قطعی تدوین کند.
مقامات جمهوری اسلامی چندین مرتبه مدعی شدهاند که قطع اینترنت با هدف جلوگیری از نفوذ «جاسوسان اسراییل و آمریکا» و با هدف «تامین امنیت شهروندان» صورت گرفته است.
در این میان این پرسش مطرح میشود که آیا این شیوه کارساز است؟ اگرنه هدف دولت از ارایه اینترنت پرو و گسترش تبعیض در میان شهروندان به شکلی تازه چیست؟«سیامک آرام»، استاد علوم دادهها در آمریکا در پاسخ به این پرسش میگوید: «نفوذ خارجی در هر شکل از بدافزار و هک و جاسوسی تا دسترسی به مکانهای حساس بخشی از نگرانی جمهوری اسلامی است که موجب شده دسترسی به اینترنت را کنترل و محدود کند اما بخش عمده این نگرانی به داخل ایران باز میگردد.»
به گفته سیامک آرام اتصال اینترنت به همان شکل قبل از اعتراضات دیماه موجب میشود هم اخبار داخل ایران به راحتی به خارج از مرزها منتقل شود و هم برای هرگونه اعتراض و اعلام نارضایتی از سوی گروههای مختلف مردم «موجآفرینی» بشود.
این استاد علوم دادهها میگوید جمهوری اسلامی به لحاظ لجستیکی و فنی این امکان را دارد که شرایط را بههمین شکل نگه دارد: « بههرحال شیر فلکه اینترنت در اختیار جمهوری اسلامی است و وقتی احساس خطر میکند آن را میبندد. الان جمهوری اسلامی دارد اینترنتی که فیلترشکن میخواهد را به گروه اندکی از کاربران که توان خرید آن را دارند میفروشد. طبیعتا کنترل این گروه قلیل از کل مردم ایران، در صورت بروز یک ناآرامی سادهتر است.»
موضوع امنیت کاربرانی که ناچار به استفاده از اینترنت پرو شدهاند یکی از دغدغههای کارشناسان و فعالان دسترسی به اینترنت آزاد است.
چندی قبل یک خبرنگار ساکن ایران در حساب کاربری خود در ایکس تصویر تعهدنامهای را منتشر کرد که پیش از دریافت اینترنت پرو، متقاضیان میبایست آن را امضا میکردند.
این خبرنگار نوشت که صاحبان کسب و کار بعد از «احراز هویت در سامانه هدا» از اینترنت پرو بهرهمند خواهند بود.
در این فرم به وضوح آمده که تمامی استفاده از اینترنت پرو توسط کاربر متقاضی ثبت و ضبط شده و قابلیت رصد و پایش دارد؛ مصداق بارز نقض حریم شخصی و رفتاری تحقیرآمیز که بسیاری آن را کسب درآمد از رنج شهروندان مینامند.
