احمد علوی
۱. مقدمه
تولید ناخالص داخلی (Gross Domestic Product / GDP) و درآمد سرانه از مهمترین شاخصهای سنجش توان اقتصادی و رفاه اجتماعی کشورها هستند. این شاخصها نهتنها ظرفیت تولید و قدرت خرید را نشان میدهند، بلکه جایگاه یک اقتصاد در نظام بینالملل را نیز منعکس میکنند.
اقتصاد ایران در آغاز دهه ۲۰۱۰ در وضعیت نسبتاً قدرتمندی قرار داشت. تولید ناخالص داخلی اسمی کشور در آن دوره به بیش از ۶۰۰ میلیارد دلار به قیمت جاری میرسید و درآمدهای نفتی نقش مهمی در تثبیت این سطح ایفا میکردند. اما این وضعیت بهتدریج دگرگون شد. تشدید تحریمهای اقتصادی، محدود شدن صادرات نفت، کاهش دسترسی به نظام مالی جهانی، بیثباتی بازار ارز و افت شدید ارزش پول ملی، اقتصاد ایران را وارد دورهای از کاهش ظرفیت و رکود ساختاری کرد.
در این میان، نکته کلیدی آن است که کوچک شدن اقتصاد ایران صرفاً به معنای کاهش تولید واقعی نیست، بلکه بخش مهمی از آن ناشی از کاهش ارزش دلاری اقتصاد در اثر سقوط نرخ ارز است. به همین دلیل، حتی در دورههایی که تولید داخلی کاملاً متوقف نشده، اندازه اقتصاد ایران در مقیاس بینالمللی کاهش یافته است.
برآوردهای صندوق بینالمللی پول نشان میدهد که در صورت تداوم روندهای فعلی، اقتصاد ایران ممکن است در سالهای آینده کوچکتر شود و به سطحی پایینتر از اوایل دهه ۲۰۱۰ برسد. این موضوع اهمیت بررسی همزمان عوامل داخلی و خارجی مؤثر بر این روند را دوچندان میکند.
۲. چارچوب نظری: تفاوت اقتصاد واقعی و اقتصاد دلاری
در اقتصاد کلان، تمایز میان تولید ناخالص داخلی حقیقی (Real GDP) و تولید ناخالص داخلی اسمی (Nominal GDP) اهمیت اساسی دارد.
تولید ناخالص داخلی حقیقی تغییرات تولید را بدون اثر تورم اندازهگیری میکند و شاخصی برای سنجش رشد واقعی اقتصاد است. در مقابل، تولید ناخالص داخلی اسمی اسمی ارزش تولید را با قیمتهای جاری و نرخ ارز محاسبه میکند. در کشورهایی با تورم بالا و نوسانات شدید ارزی، این دو شاخص میتوانند مسیرهای متفاوتی را نشان دهند.
در اقتصاد ایران، کاهش ارزش پول ملی باعث شده است که حتی در صورت حفظ بخشی از تولید واقعی، تولید ناخالص داخلی اسمی به شدت کاهش یابد. به عبارت دیگر، «کوچک شدن اقتصاد» در ایران بیش از آنکه صرفاً یک پدیده تولیدی باشد، یک پدیده ارزی و نهادی است.
این وضعیت در اقتصادهایی که وابستگی بالایی به صادرات منابع طبیعی دارند، شدیدتر بروز میکند؛ زیرا درآمدهای ارزی نقش تعیینکنندهای در اندازه دلاری اقتصاد دارند.
۳. روند تحول اقتصاد ایران: از ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۶
۳.۱ تولید ناخالص داخلی اسمی
در سال ۲۰۱۲، اقتصاد ایران در یکی از بالاترین سطوح تاریخی خود قرار داشت و تولید ناخالص داخلی اسمی کشور به قیمت جاری حدود ۶۴۰ میلیارد دلار برآورد میشد. این وضعیت حاصل درآمدهای نفتی بالا، دسترسی نسبی به بازارهای جهانی و ثبات نسبی نرخ ارز بود.
اما پس از آن، روندی نزولی آغاز شد. بازگشت و تشدید تحریمها، کاهش صادرات نفت، محدودیتهای مالی بینالمللی و جهشهای مکرر نرخ ارز موجب کاهش تدریجی ارزش دلاری اقتصاد شد. در سالهای اخیر، تولید ناخالص داخلی اسمی ایران به حدود ۴۰۰ تا ۴۲۰ میلیارد دلار رسیده است. در برخی سناریوهای صندوق بینالمللی پول نیز پیشبینی میشود این رقم تا سال ۲۰۲۶ به حدود ۳۰۰ میلیارد دلار کاهش یابد.
این کاهش نشاندهنده افت وزن اقتصادی ایران در مقیاس جهانی و کاهش توان تعامل اقتصادی بینالمللی کشور است.
۳.۲ درآمد سرانه
درآمد سرانه ایران نیز روندی مشابه داشته است. در سال ۲۰۱۲ این شاخص حدود ۸۰۰۰ دلار بود، اما در سالهای اخیر به حدود ۴۵۰۰ تا ۵۰۰۰ دلار کاهش یافته است. در صورت تداوم شرایط فعلی، برآوردها نشان میدهد که این رقم ممکن است تا حدود ۳۴۰۰ دلار نیز کاهش یابد.
کاهش درآمد سرانه بهطور مستقیم بیانگر افت رفاه اقتصادی، کاهش قدرت خرید خانوارها و محدود شدن سطح زندگی است. این شاخص نشان میدهد که پیامدهای کوچک شدن اقتصاد تنها در سطح کلان باقی نمانده، بلکه به زندگی روزمره مردم نیز منتقل شده است.
جمعبندی روند
مقایسه این دو شاخص نشان میدهد که اقتصاد ایران در مقیاس دلاری طی حدود یک دهه تقریباً به نصف سطح قبلی خود نزدیک شده است. این کاهش همزمان در تولید ناخالص داخلی و درآمد سرانه، نشاندهنده یک تحول ساختاری عمیق در اقتصاد کشور است.
۴. عوامل ساختاری و علّی کوچک شدن اقتصاد
۴.۱ تحریمهای اقتصادی و محدودیتهای خارجی
تحریمها با محدود کردن صادرات نفت، کاهش دسترسی به نظام مالی جهانی و افزایش هزینه تجارت خارجی، یکی از مهمترین عوامل کاهش درآمدهای ارزی ایران بودهاند. در اقتصادی نفتمحور، چنین محدودیتهایی مستقیماً به کاهش تولید ناخالص داخلی منجر میشود.
۴.۲ سقوط ارزش پول ملی
کاهش شدید ارزش ریال یکی از عوامل کلیدی در کاهش تولید ناخالص داخلی(GDP)دلاری است. در شرایط جهش نرخ ارز، حتی در صورت ثبات نسبی تولید واقعی، ارزش دلاری اقتصاد کاهش مییابد. این پدیده باعث شده است بخش مهمی از کوچک شدن اقتصاد ایران ماهیت ارزی داشته باشد.
۴.۳ رکود رشد اقتصادی و «دهه از دسترفته»
اقتصاد ایران در بسیاری از سالها با رشد پایین یا منفی مواجه بوده است. این وضعیت موجب کاهش انباشت سرمایه، افت بهرهوری و محدود شدن ظرفیت تولیدی شده است. استمرار این شرایط را میتوان نوعی «دهه از دسترفته» در مسیر توسعه اقتصادی کشور دانست.
۴.۴ کاهش سرمایهگذاری و فرار سرمایه
بیثباتی اقتصادی و نااطمینانی نسبت به آینده موجب کاهش سرمایهگذاری داخلی و خارجی شده است. کاهش سرمایهگذاری به معنای کاهش ظرفیت تولید آینده، افت اشتغال و کاهش نوآوری اقتصادی است. همچنین خروج سرمایه انسانی و مالی از کشور، این روند را تشدید کرده است.
۴.۵ وابستگی ساختاری به نفت
اقتصاد ایران همچنان به درآمدهای نفتی وابسته است. این وابستگی موجب شده است نوسانات قیمت نفت یا محدودیت صادرات، تأثیر مستقیم و شدیدی بر اندازه اقتصاد داشته باشد.
۴.۶ فساد ساختاری و ناکارآمدی حکمرانی
گسترش فساد ساختاری و ضعف نهادی در تخصیص منابع، موجب کاهش کارایی اقتصادی شده است. در چنین شرایطی، تخصیص منابع بیشتر بر اساس رانت و روابط غیرشفاف صورت میگیرد تا بهرهوری اقتصادی. همزمان، ناکارآمدی سیاستگذاری اقتصادی، تغییرات مکرر سیاستها، چندگانگی تصمیمگیری و نبود ثبات نهادی، نااطمینانی اقتصادی را افزایش داده است. این وضعیت هم سرمایهگذاری را کاهش داده و هم زمینه فساد را تقویت کرده است.
۴.۷ تنشهای داخلی و بیثباتی اجتماعی
تنشهای اجتماعی و فشارهای معیشتی موجب افزایش نااطمینانی اقتصادی شدهاند. در چنین شرایطی، مصرف کاهش یافته، سرمایهگذاری محدود شده و بخشی از نیروی انسانی متخصص کشور نیز مهاجرت کرده است. این عوامل در بلندمدت ظرفیت رشد اقتصادی را تضعیف میکنند.
۴.۸ تنشهای بینالمللی و انزوای اقتصادی
محدودیت در روابط بینالمللی، دسترسی ایران به بازارهای جهانی، سرمایه خارجی و فناوریهای نوین را کاهش داده است. این انزوا موجب کاهش رقابتپذیری و محدود شدن رشد اقتصادی شده است.
۵. پیامدهای کوچک شدن اقتصاد
۵.۱ کاهش رفاه و قدرت خرید
کاهش درآمد سرانه و افزایش تورم موجب افت محسوس سطح رفاه خانوارها شده است. قدرت خرید کاهش یافته و فشار معیشتی افزایش یافته است.
۵.۲ افت جایگاه بینالمللی اقتصاد ایران
کاهش تولید ناخالص داخلی دلاری باعث کاهش سهم ایران در اقتصاد جهانی و تضعیف قدرت اقتصادی کشور در سطح بینالمللی شده است. این امر البته دارای پیامدهای مهمی در عرصه روابط و اقتصاد بین الملل است.
۵.۳ افزایش فقر و نابرابری
تأثیر رکود و تورم بهطور نامتوازن بر گروههای مختلف اجتماعی توزیع شده و موجب افزایش نابرابری و گسترش فقر شده است.
۵.۴ افزایش آسیبپذیری اقتصادی
اقتصاد کوچکتر در برابر شوکهای خارجی مانند نوسانات قیمت نفت یا بحرانهای مالی جهانی، آسیبپذیری بیشتری دارد.
۶. اهمیت سناریوهای صندوق بینالمللی پول
پیشبینیهای صندوق بینالمللی پول نشان میدهد که در صورت تداوم روندهای فعلی، اقتصاد ایران ممکن است کوچکتر شود. اهمیت این سناریوها در آن است که پیامدهای ادامه وضعیت موجود را نشان میدهند، نه اینکه صرفاً آینده را پیشبینی قطعی کنند. این تحلیلها هشدار میدهند که بدون اصلاحات ساختاری، روند کوچک شدن اقتصاد میتواند ادامه یابد.
۷. نتیجهگیری
اقتصاد ایران طی یک دهه گذشته با روندی از کوچک شدن دلاری مواجه بوده است. این روند حاصل تعامل چندین عامل داخلی و خارجی است: تحریمهای اقتصادی، سقوط ارزش پول ملی، رکود رشد اقتصادی، کاهش سرمایهگذاری، وابستگی به نفت، فساد ساختاری، ناکارآمدی حکمرانی، تنشهای اجتماعی داخلی و محدودیتهای بینالمللی.
برآیند این عوامل نهتنها موجب کاهش اندازه دلاری، اقتصاد ایران به قیمت جاری در شرایط فعلی به سطحی کمتر از نصف اندازه خود در اوایل دهه ۲۰۱۰ برسد؛ تحولی که نشاندهنده یک سقوط ساختاری عمیق در اقتصاد کشور است.