به نظر میرسد که نوسانات رفت و برگشتی رئیسجمهوری ایالات متحده در قبال ایران، بیش از اینکه برآمده از یک استراتژی مشخص باشد، از حال و هوای لحظهای او ناشی میشود. رویکرد دونالد ترامپ در قبال جنگی که سه ماه پیش همراه با اسرائیل علیه ایران آغاز کرد، همچنان بینظم است و متحدان داخلی و خارجی را سردرگم کرده است. او بهطور مداوم میان توافق دیپلماتیک، حملۀ نظامی، و ایدههایی دور از ذهن، در نوسان است.
ترامپ احتمالاً در آستانۀ دستیابی به یک توافق است؛ توافقی که هر دو طرف ضمن تأکید بر «موقتی» بودن آن، میگویند که تنگۀ هرمز را بازگشایی خواهد کرد و مذاکرات مفصلی دربارۀ برنامۀ هستهای ایران، پس از آن آغاز خواهد شد. با این حال، مقامات آمریکایی روز پنجشنبه گفتند که ترامپ هنوز توافق را امضا نکرده، و تاکنون چندین توافق دیگر نیز بینتیجه مانده است.
پیشرفتهای دیپلماتیک اخیر، درست پس از آن صورت میگیرد که میان ایالات متحده و ایران درگیریهای جدیدی رخ داد و آتشبس شکنندهای که از اوایل آوریل برقرار شده بود، با این درگیریها به آزمون گذاشته شد. دونالد ترامپ تهدید کرد که اگر ایران تنگۀ هرمز را به روی کشتیهای تجاری بازگشایی نکند، جنگ را از سر خواهد گرفت. روز جمعۀ هفته گذشته، مقامات آمریکایی اشاره کردند که او دارد گزینههای نظامی را برای از سرگیری بمباران بررسی میکند.
یادداشت طولانی دونالد ترامپ که روز دوشنبه در تروث سوشال منتشر کرد، تناقضهای او را به خوبی نشان میدهد: از یک طرف میگفت که مذاکرات با ایران «به خوبی پیش میرود» و از طرف دیگر تهدید میکرد که معنای هر توافقی جز یک «توافق عالی»، «بازگشت به جبهۀ جنگ و تیراندازی خواهد بود، اما بزرگتر و قویتر از گذشته – چیزی که هیچکس خواهانش نیست!»
در وزارت دفاع ایالات متحده هم، مقامات نظامی از ماهیت نامشخص درگیری ابراز سردرگمی کردهاند. یک مقام ارشد دفاعی گفت که بیش از ۵۰ هزار نیروی آمریکایی در خاورمیانه، اروپا و ایالات متحده، دربارۀ ایران مأموریت دریافت کردهاند اما با جهشهای پیدرپی دونالد ترامپ از یک گزینه به گزینهای دیگر، در «بلاتکلیفی» به سر میبرند.
قرنهاست که دولتمردان میگویند دیپلماسی زمانی بیشترین تأثیرگذاری را خواهد داشت که با زور پشتیبانی شود. اتو فون بیسمارک، که به صدر اعظم آهنین آلمان شهرت داشت، و هنری کیسینجر، که در دولتهای ریچارد نیکسون و جرالد فورد وزیر امور خارجه و مشاور امنیت ملی بود، چنین عقیده داشتند. همچنین، جرج پی. شولتز، وزیر امور خارجه در زمان ریاست جمهوری رونالد ریگان نیز، در یک سخنرانی در ۱۹۸۶ گفته بود: «اگر سایۀ قدرت بر سر میز مذاکره نیفتد، به تلاش برای تسلیم شدن برداشت میشود.»
اما دربارۀ نوسانات ترامپ در قبال ایران، به نظر میرسد که نه با یک استراتژی مشخص، که با احساسات و هیجانات لحظهای او مواجه هستیم. ادعاهای متعدد او دربارۀ پیشرفتهای دیپلماتیک با ایران، هر بار بیاساس از آب در آمد و سردرگمی را تشدید کرد.
این نوسانات، همچنین نشاندهندۀ کشمکشی سیاسی میان دو موضعگیری سیاسی است: کسانی که هوادار جنگ هستند و از او میخواهند ایران را سختتر هدف قرار دهد، و کسانی که با مداخلۀ نظامی مخالفاند، و در کنار آنان، جمهوریخواهانی که نگران افزایش قیمت بنزین و کاهش محبوبیت جناحشان در نظرسنجیها هستند.
برخی از کسانی که از جنگ علیه ایران حمایت میکنند، روز پنجشنبه با آشکار شدن جزئیات توافق موقت، خشمگین شدند. آنان نگران بودند که ایالات متحده برای بازگشایی تنگۀ هرمز، فشار را بر ایران کاهش دهد بدون آنکه تعهدی برای تسلیم اورانیوم غنیشده یا توقف غنیسازی از آن بگیرد.
مایکل ماکُوفسکی، رئیس و مدیر اجرایی موسسۀ یهودی امنیت ملی آمریکا که اندیشکدهای مستقر در واشنگتن است و سیاستهای جنگطلبانۀ حامی اسرائیل را ترویج میدهد، گفت: «آتشبس کاملاً مضحک شده است. این آتشبس توان ایالات متحده برای یک توافق خوب را کاهش داده و آمریکا را ضعیف جلوه داده است – نشان داده است که اگر قیمت بنزین از پنج دلار بالاتر برود، ما آسیبپذیر میشویم.»
او در ادامه از ترامپ خواست که به محاصرۀ نفتی ایران و حمله به پایگاههای نظامی و هستهای این کشور ادامه دهد: «هیچ توافقی با این رژیم، ارزش کاغذی که روی آن نوشته شده را نخواهد داشت و بهتر است این جنگ را با یک ضربۀ محکم به پایان برسانیم، نه با ناله و شکایت.»
دونالد ترامپ با اظهارات اخیرش که به نظر میرسد چندان فکرشده نیستند، اوضاع را بیش از پیش متشنج کرده است.
برای مثال، روز دوشنبه، او پیشنهاد کرد که توافق صلح با ایران، باید شامل تعهدات چندین کشور عربی برای عادیسازی روابط دیپلماتیک با اسرائیل و پیوستن به پیمان معروف به توافق ابراهیم باشد. اظهار نظری که متحدان ایالات متحده در خاورمیانه را گیج کرد.
بعدتر، در روز چهارشنبه او تهدید کرد که اگر عمان وارد توافق فرضی با ایران برای تقسیم کنترل تنگۀ هرمز شود، ایالات متحده به این کشور هم حمله خواهد کرد. او گفت: «باید آنها را منفجر کنیم.» و بعد اشاره کرد که این اتفاق بعید است.
از همه مهمتر، ترامپ تقریباً بلافاصله پس از رونمایی از طرح اسکورت نفتکشهای سرگردان توسط کشتیهای جنگی ایالات متحده در تنگۀ هرمز، مسیر خود را تغییر داد. مخالفت شدید عربستان سعودی – که غافلگیر شده بود و نگران بود که ایران با تشدید تنش پاسخ دهد – ترامپ را مجبور کرد تا عملیاتی را که «پروژۀ آزادی» نام داشت، تنها پس از یک روز لغو کند.
جیمز اف. جفری، دیپلمات بازنشستهای که در کاخ سفید در دوران جورج دبلیو بوش کار میکرد و در دورۀ اول ریاست جمهوری ترامپ فرستادۀ ویژۀ سوریه بود، گفت: «اظهارات ترامپ همه را گیج کرده است.» و سپس افزود که جهان تا حدودی به نمایشهای آقای ترامپ عادت کرده است. او گفت: «این اقدامات زشت و گیجکننده است، اما حالا بعد از شش سال، کمکم از این اظهارات عجیب و غریب رئیس جمهوری چشمپوشی میشود.»
مقامات ایرانی نیز گفتهاند که تغییر موضع آقای ترامپ، دیپلماسی را دشوارتر کرده است. معاون وزیر امور خارجۀ ایران، سعید خطیبزاده، در جریان سفری به ترکیه در اواسط آوریل به خبرنگاران گفت: «طرف آمریکایی زیاد توییت میکند، زیاد صحبت میکند. گاهی اوقات گیجکننده و گاهی اوقات، میدانید، متناقض است.»
نیروهای آمریکایی و ایرانی از زمان برقراری آتشبسی که بیش از هفت هفته از آن میگذرد، درگیریهای دیگری نیز داشتهاند. اما دور اخیر اقدامات نظامی نشان میدهد که اگر آخرین پیشنهاد دیپلماتیک شکست بخورد، امکان تشدید تنشها کاملاً وجود دارد.
آخرین درگیری اواخر چهارشنبه شب، و زمانی رخ داد که نیروهای آمریکایی چهار پهپاد را که به گفتۀ یک مقام آمریکایی «توسط ایران بر فراز تنگۀ هرمز به پرواز درآمده بودند»، سرنگون کردند. به گفتۀ این مقام، پهپادها نیروهای هوایی و دریایی ایالات متحده در منطقه و ترافیک دریایی تجاری اندکی که از تنگۀ عبور میکند را تهدید میکردند. ایران تنگۀ هرمز را با تهدید مین، قایقهای مسلح، پهپاد و موشک، عملاً مسدود کرده است.
این مقام که به دلیل بحث در مورد مسائل عملیاتی خواست نامش فاش نشود، گفت که ارتش ایالات متحده پیش از آنکه ایران بتواند پنجمین پهپاد خود را شلیک کند، حملات هوایی را علیه یک ایستگاه کنترل زمینی در نزدیکی بندرعباس، یک بندر تجاری بزرگ و پایگاه نیروی دریایی در جنوب ایران، انجام داده است.
روز پنجشنبه، ساعاتی پس از حمله ایالات متحده به اهدافی در بندرعباس، فرماندهی مرکزی ایالات متحده، ایران را به نقض آتشبس با پرتاب موشک بالستیک به سمت کویت، متهم کرد. فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد که روز دوشنبه، نیروهای آمریکایی به پایگاههای پرتاب موشک و قایقهای ایرانی که سعی در مینگذاری در تنگۀ هرمز داشتند، حمله کردهاند.
کاپیتان تیم هاوکینز، سخنگوی فرماندهی مرکزی، گفت که حملات روز دوشنبه برای «دفاع از خود» و به منظور «محافظت از نیروهای ما در برابر تهدیدات نیروهای ایرانی» انجام شده است.
در تلاشی آشکار برای کاهش نگرانیها مبنی بر تشدید درگیریها و تضعیف مذاکرات، فرماندهی مرکزی آمریکا بیانیهای در مورد این حملات صادر نکرد.
منبع: نیویورک تایمز
