گردشگری سلامت برای ترکیه فقط یک صنعت پزشکی نیست بلکه بخشی از یک پروژه اقتصادی کلان است که طی دو دهه گذشته با حمایت دولت، سرمایهگذاری سنگین بخش خصوصی و تبلیغات گسترده منطقهای رشد کرده است. امروز ترکیه یکی از مهمترین قطبهای گردشگری درمانی در خاورمیانه و اروپا به شمار میرود. کشوری که سالانه صدها هزار بیمار خارجی را جذب میکند.
استانبول در قلب این صنعت قرار دارد. شهری که در آن تابلوهای فارسی، عربی و روسیِ کلینیکها تقریبا به اندازه تابلوهای ترکی دیده میشوند. از فرودگاه استانبول تا محلههای شیشلی، نیشانتاشی و باکرکوی، تبلیغات کاشت مو، جراحی بینی، دندانپزشکی و درمانهای تخصصی دیده میشود. در بسیاری از هتلهای این شهر، بیماران خارجی بخشی از مشتریان دایمی هستند.
ترکیه در سالهای اخیر بهویژه در حوزههای کاشت مو، جراحی زیبایی، دندانپزشکی، درمان ناباروری و IVF ، جراحی چاقی، چشمپزشکی و لیزیک، جراحی قلب، درمان سرطان، ارتوپدی و بازتوانی سرمایهگذاری وسیعی انجام داده است. بخش بزرگی از این رشد، به بیماران کشورهای همسایه از جمله ایران وابسته است.
اینجا حس میکنی آدم مهمی هستی
یکی از کارکنان ایرانی یک شرکت گردشگری سلامت در استانبول که نخواست نامش منتشر شود، میگوید بخش زیادی از بیماران ایرانی با این ذهنیت وارد ترکیه میشوند که خدمات درمانی این کشور «مدرنتر» و «دقیقتر» است.
او از مردی حدوداً چهل ساله تعریف میکند که چند هفته پیش برای کاشت مو از تهران به استانبول آمده بود و در لابی یک کلینیک در منطقه شیشلی منتظر معاینه بود. به گفته او، این مرد میگفت: «ترکیه شاید دو برابر ایران هزینه داشته باشد، اما کارشان خیلی تخصصیتر است. اصلاً معلوم نمیشود کاشت انجام دادهای.»
این کارمند میگوید بسیاری از بیماران ایرانی دقیقاً همین احساس را دارند. اینکه در ترکیه بیشتر به ظاهر طبیعی، جزییات و مراقبت بعد از عمل توجه میشود.
اما فقط کاشت مو نیست. تعداد زیادی از ایرانیها برای جراحی بینی، دندانپزشکی، درمان ناباروری و حتی درمان سرطان و بیماریهای قلبی به ترکیه سفر میکنند.
دندانپزشکی نیز یکی از حوزههایی است که سالانه هزاران ایرانی را به ترکیه میکشاند. «رضا»، ۴۷ ساله و ساکن تبریز که برای لمینت به استانبول سفر کرده، میگوید: «هزینه اینجا بیشتر بود، اما احساس کردم از مواد باکیفیتتری استفاده میکنند. مهمتر از آن، پزشک برایم وقت گذاشت و همه مراحل درمان را توضیح داد.»
او معتقد است تفاوت اصلی در نحوه برخورد با بیمار است: «اینجا احساس میکنی برای حل مشکلت اهمیت قائل هستند. بعد از درمان هم چند بار تماس گرفتند و وضعیتم را پرسیدند.»
یکی از کارکنان سابق یک شرکت گردشگری سلامت در استانبول نیز میگوید بسیاری از بیماران ایرانی پس از درمان دندانپزشکی بیش از نتیجه درمان، از نحوه برخورد پزشکان و پیگیریهای بعدی رضایت دارند و همین موضوع یکی از دلایل اصلی محبوبیت کلینیکهای ترکیه در میان ایرانیان است.
خواهرم در ایران یک ماه چسب زد
«زهرا»، زن ۲۹ سالهای که برای عمل بینی به استانبول آمده بود، میگوید تجربه خواهرش در ایران باعث شد تصمیم بگیرد جراحیاش را در ترکیه انجام دهد.
او میگوید: «خواهرم تو ایران عمل کرد و بیشتر از یک ماه فقط چسب زد. من سه روز زدم. هم ورمم کمتر بود، هم زودتر برگشتم سر کار.»
روایتهایی شبیه حرفهای زهرا در شبکههای اجتماعی فارسیزبان زیاد دیده میشود. مقایسههایی که معمولاً ترکیه را بهعنوان کشوری با جراحیهای «کمعارضهتر» معرفی میکنند.
یکی از جراحان بیمارستان بینالمللی ولیعصر تبریز در این مورد به ایرانوایر میگوید: «مدت دوران نقاهت فقط به کشور یا بیمارستان مربوط نیست و به تکنیک جراحی، شرایط بدنی بیمار و مراقبتهای بعد از عمل هم بستگی دارد. با این حال، تجربه شخصی بیماران نقش مهمی در شکلگیری تصویر ذهنی جامعه دارد.»
او در عین حال معتقد است که بخشی از استقبال ایرانیان از مراکز درمانی ترکیه به مشکلات ساختاری نظام درمانی ایران بازمیگردد. به گفته این پزشک، مشکلات اقتصادی، مهاجرت پزشکان و کاهش سرمایهگذاری در بخش سلامت باعث شده بسیاری از بیمارستانهای ایران با کمبود تجهیزات بهروز، فرسودگی زیرساختها و فشار بالای کاری بر پزشکان و پرستاران مواجه باشند. او میگوید: «با این حال در ایران پزشکان توانمند و متخصصان برجسته کم نیستند، اما امکانات و شرایط کاری همیشه در سطح مطلوب قرار ندارد.»
بیمار یا مشتری؛ ترکیه چه چیزی میفروشد؟
«امره»، کارمند سابق بخش بازاریابی یک هلدینگ گردشگری سلامت در استانبول که حالا از این حوزه خارج شده، میگوید موفقیت ترکیه فقط به کیفیت پزشکی مربوط نیست.
او میگوید: «ما فقط درمان نمیفروختیم، حس VIP بودن میفروختیم.» به گفته او، بسیاری از بیمارستانها و کلینیکهای خصوصی ترکیه برای بیماران خارجی خدماتی فراتر از درمان مثل، ترانسفر فرودگاهی، هتل، مترجم اختصاصی، پشتیبانی واتساپی ۲۴ ساعته، راننده اختصاصی، تور خرید و گردش ارائه میکنند.
او میگوید: «بیمار از لحظهای که وارد فرودگاه میشود، احساس میکند مهم است. برای همین حاضر است پول بیشتری بدهد.» در واقع ترکیه فقط خدمات درمانی نمیفروشد. بلکه «تجربه درمان» میفروشد.
ایران؛ پزشکان قوی، سیستم فرسوده
بسیاری از پزشکان و فعالان حوزه درمان معتقدند ایران از نظر دانش پزشکی در بسیاری از رشتهها چیزی کمتر از ترکیه ندارد. پزشکان ایرانی همچنان در خاورمیانه اعتبار بالایی دارند و حتی برخی پزشکان ترک نیز این موضوع را قبول دارند.
«دکتر ع.ن»، پزشک ایرانی که اکنون با یک مجموعه درمانی در آنکارا همکاری میکند، میگوید: «مشکل ایران کمبود پزشک خوب نیست. مشکل در مدیریت سیستم درمان و کیفیت خدمات جانبی است.»
او معتقد است بخش مهمی از مهاجرت درمانی ایرانیها به دلیل فرسودگی سیستم درمانی، شلوغی بیمارستانها، نبود دارو و تجربه ناخوشایند مراجعهکنندگان است.
به گفته او: «بیمار در ترکیه احساس میکند برایش وقت گذاشته میشود. در ایران حتی بیمار پولدار هم اغلب عصبی و خسته از بیمارستان بیرون میآید.»
بعضی بیماران تصور میکنند دستگاهها و فناوریهای ترکیه بهروزتر است. هرچند این موضوع در همه رشتهها صدق نمیکند.
اینستاگرام؛ موتور تبلیغات درمانی ترکیه
شبکههای اجتماعی نقش بزرگی در رونق گردشگری سلامت ترکیه دارند. صدها صفحه فارسیزبان هر روز تصاویر قبل و بعد عملهای زیبایی، کاشت مو و درمانهای مختلف را منتشر میکنند.
«نیلوفر»، مترجم سابق یک کلینیک زیبایی در استانبول، میگوید بخشی از این تبلیغات اغراقآمیز است. او میگوید: «گاهی عکسها واقعی نبود یا نور و زاویه طوری تنظیم میشد که نتیجه فوقالعاده به نظر برسد. بعضی اینفلوئنسرها فقط پول میگرفتند تبلیغ کنند.» به گفته او، هرچند نحوه برخورد پزشک و پرستار و امکانات عالی ترکیه از ایران خیلی بهتر است ولی بسیاری از بیماران تحت تأثیر همین تبلیغات تصمیم میگیرند.
او اضافه میکند: «وقتی بیمار از ایران میآید، دیگر سخت میتواند منصرف شود. بلیت خریده، هتل گرفته و خانوادهاش هم میدانند، آمده عمل کند.»
تجارت بزرگ واسطهها
در سالهای اخیر دهها شرکت واسطه ایرانی و ترک در استانبول شکل گرفتهاند. شرکتهایی که بیمار جذب میکنند، وقت کلینیک میگیرند، هتل رزرو میکنند و در ازای هر بیمار پورسانت دریافت میکنند.
«آرمان»، کارمند سابق یکی از این شرکتها، میگوید: «گاهی انتخاب بیمارستان بیشتر بر اساس میزان کمیسیون بود تا کیفیت واقعی خدمات.»
او توضیح میدهد که بازار ایران برای کلینیکهای ترکیه بسیار سودآور است: «ایرانیها معمولاً نقدی پول میدهند و نسبت به بیماران اروپایی کمتر شکایت حقوقی میکنند.»
به گفته او، رقابت بر سر جذب بیمار ایرانی آنقدر شدید است که بعضی شرکتها حتی هزینه بخشی از اقامت یا بلیت هواپیما را هم تقبل میکنند.
همه چیز هم بینقص نیست
با وجود تبلیغات گسترده، همه کسانی که به ترکیه میروند الزاماً تجربه موفقی ندارند. در سالهای اخیر گزارشهایی درباره عوارض جراحیهای زیبایی، کاشت موی ناموفق و فعالیت کلینیکهای غیرمعتبر منتشر شده است.
برخی بیماران نیز پس از بازگشت به ایران، برای پیگیری عوارض یا شکایت حقوقی با مشکل مواجه میشوند. بهویژه وقتی قراردادها به زبان ترکی تنظیم شدهاند یا کلینیکها مسئولیت محدودی قبول میکنند.
با این حال، بسیاری از بیماران همچنان از نظم، رسیدگی و خدمات پس از درمان در ترکیه رضایت دارند و همین تجربهها باعث میشود بازار گردشگری سلامت این کشور همچنان رو به رشد باشد.
ایرانیان ساکن ایران تنها مشتریان خدمات درمانی و زیبایی ترکیه یستند. هزینه دندانپزشکی و خدمات زیبایی برای بسیاری از ایرانیان ساکن اروپا هم به صرفهتر است مثل مهین که برای ایمپلنت همه ندندانهایش به جای پرداخت بیش از ۲۰ هزار پوند هشت هزار دلار در ترکیه پرداخته و از دندان هایش راضی است . او میگوید: «اگر این میخواستم این کار را در منچستر انجام دهم باید بیش از ۲۰ هزار پوند میپرداختم.»
سارا از آلمان برای لیفت شقیقه، افتادگی پلک و تزریق فیلر صورت به ترکیه آمده. او میگوید: « اگر میخواستم همه این کارها را در برلین انجام دهم باید دو برابر پ ول میدادم اما با حدود ۴ تا ۵ هزار دلار همه کارهای زیباییم را انجام دادم.»