در نظر بسیاری از افغانها، احمد ظاهر تنها یک آوازخوان نیست، بلکه بخشی از حافظه جمعی و هویت فرهنگی افغانستان است؛ هنرمندی که آثارش در شادیها، سفرها، محافل خانوادگی و حتی سالهای مهاجرت همراه مردم بوده است
۲۴ خرداد برابر است با چهلوهفتمین سالروز درگذشت احمد ظاهر آوازخوان نامدار افغانستان و ملقب به «الماس شرق». بیشتر فارسی زبانان جهان با نام احمد ظاهر آشنایند و پس از گذشت دههها، علاقهمندان به موسیقی همچنان آوازهای او را میشنوند.
احمد ظاهر در شاهراه سالنگ، در استان پروان، در پی حادثه رانندگی جان باخت. هرچند در تمام این سالها گمانهزنیهای فراوانی درباره به قتل رساندن او مطرح بوده است، اما با نبود اسناد و شواهد متقن، نمیتوان درباره چگونگی مرگ او با قاطعیت سخن گفت.
با آنکه بیشتر آثار بهجامانده از احمد ظاهر صوتی است، دو اثر تصویری نیز از او باقی مانده به نامهای «لیلی لیلی جان» و «خدا بود یارت». شماری از آهنگهای او با امکانات بسیار محدود و کیفیت فنی پایین آن دوران ضبط شدهاند، اما همین آثار نیز پس از گذشت سالها همچنان شنوندگان فراوانی دارند و آوازخوانان دیگر بارها آنها را بازخوانی کردهاند.
بسیاری از افغانهایی که سالها پس از مرگ احمد ظاهر به دنیا آمدهاند، با اینکه او را از طریق نوارهای صوتی، سیدیها، تلویزیون و شبکههای اجتماعی شناختهاند، اما همچنان آثارش را میشنوند. این موضوع نشان میدهد که محبوبیت احمد ظاهر تنها به نسل همعصر او محدود نمانده و آثارش با نسلهای مختلف ارتباط برقرار کرده است.
در نظر بسیاری از افغانها، احمد ظاهر تنها یک آوازخوان نیست، بلکه بخشی از حافظه جمعی و هویت فرهنگی افغانستان محسوب میشود، هنرمندی که آثارش در شادیها، سفرها، محافل خانوادگی و حتی سالهای مهاجرت همراه مردم بوده است.
یکی از ویژگیهای برجسته آثار احمد ظاهر و آنچه بسیاری از دوستدارانش از آن بهعنوان جادوی حنجره او یاد میکنند، این است که آهنگهایش حتی در دورههایی که موسیقی در افغانستان با محدودیت و ممنوعیت مواجه بود، همچنان در میان مردم شنیده میشد. محبوبیت گسترده، انتخاب شعرهای ماندگار و شیوه اجرای خاص او سبب شده است که بخش زیادی از آثارش در حافظه جمعی مردم باقی بماند و از نسلی به نسل دیگر منتقل شود.
محبوبیت احمد ظاهر تنها به افغانستان محدود نبوده است؛ بسیاری از آوازخوانان تاجیک آثار او را بازخوانی کردهاند. هنوز هم کاستهای صوتی او در برخی بازارهای تاجیکستان یافت میشود و شماری از مردم این کشور عکسهای او را در خانههایشان نگهداری میکنند. در سالهای مختلف نیز مراسم بزرگداشت او در تاجیکستان برگزار شده است.
در دوران نظام جمهوری، زمانی که برنامههای استعدادیابی موسیقی مانند «ستاره افغان» برگزار میشد، شرکتکنندگان آهنگهای احمد ظاهر را بیش از آثار هر آوازخوان دیگری بازخوانی میکردند. همچنین، بسیاری از هنرجویان و آوازخوانان جوان از رهگذر اجرای آثار او در میان مردم شناخته شدند و به شهرت رسیدند.
آرامگاه احمد ظاهر در زیارتگاه «شهدای صالحین» کابل قرار دارد. در دوران نظام جمهوری، همهساله در سالروز درگذشت او شماری از فرهنگیان، هنرمندان و دوستدارانش با حضور در این آرامگاه یاد و خاطره او را گرامی میداشتند.
اما با بازگشت طالبان به قدرت، محدودیتهایی برای برگزاری برخی برنامههای فرهنگی وضع شده است. با این حال، مردم همچنان در سالروز درگذشت احمد ظاهر به آرامگاه او میروند و یادش را گرامی میدارند. برخی گردشگران ایرانی نیز در سفر به افغانستان از آرامگاه احمد ظاهر بازدید میکنند.
بسیاری از علاقهمندان به موسیقی افغانستان بر این باورند که در نزدیک به پنج دهه گذشته هیچ آوازخوانی نتوانسته جایگاه و محبوبیتی همسنگ احمد ظاهر به دست آورد و او همچنان یکی از ماندگارترین و تاثیرگذارترین چهرههای موسیقی افغانستان است.
با گذشت ۴۷ سال از مرگ احمد ظاهر، او همچنان در حافظه فرهنگی مردم افغانستان حضور دارد و به یکی از ماندگارترین چهرههای هنری این کشور بدل شده است، هنرمندی که مرزهای زمان را پشت سر گذاشت و همچنان در زندگی میلیونها فارسی زبان حضور دارد.
احمد ظاهر در آخرین بیتهای آهنگ «ناله به دل شد گره» میخواند:
«مرد نمیرد به مرگ، مرگ از او نامجوست
نام چو جاوید شد، مردنش آسان کجاست؟»
شاید همین بیت، بیش از هر کلام دیگری، روایتگر سرنوشت خود او باشد؛ هنرمندی که نام و صدای او، سالها پس از مرگش، همچنان در یاد مردم زنده است.