امروز وقتی علیرضا فغانی برای قضاوت دیدار فرانسه و سنگال در جام جهانی ۲۰۲۶ وارد زمین شود، چهارمین حضورش در بزرگترین تورنمنت فوتبال جهان را تجربه خواهد کرد. داوری که روزی در لیگهای پایین فوتبال ایران بازی میکرد، حالا به یکی از شناختهشدهترین چهرههای داوری جهان تبدیل شده است؛ چهرهای که نامش فقط با فوتبال گره نخورده و در سالهای اخیر به بخشی از روایت مهاجرت، سیاست و رابطه جمهوری اسلامی با ورزشکاران مستقل هم تبدیل شده است.
***
فرانسه و سنگال؛ بازگشت به بزرگترین صحنه
برای بسیاری از داوران، حضور در یک جام جهانی اوج دوران حرفهای محسوب میشود. فغانی اما به مرحلهای رسیده که حضور در جام جهانی به بخشی عادی از کارنامهاش تبدیل شده است.
انتخاب او برای قضاوت دیدار فرانسه و سنگال در جام جهانی ۲۰۲۶، ادامه مسیری است که از جام جهانی ۲۰۱۴ برزیل آغاز شد و از روسیه و قطر گذشت. کمتر داوری در تاریخ فوتبال توانسته در چهار دوره متوالی جام جهانی حضور داشته باشد. همین سابقه باعث میشود داور نخبه ایرانی، امروز یکی از قابل اعتمادترین داوران فیفا به حساب بیاید. بسیاری او را شانس اول قضاوت در مهمترین بازیهای این جام و فینال مسابقات هم میدانند.
داوری که از فوتبالیستها مشهورتر شد
نه فقط در فوتبال ایران که براساس قاعده و در فوتبال جهان، معمولا بازیکنان و مربیان در مرکز توجه قرار دارند و داوران در حاشیه میمانند. فغانی اما از این قاعده خارج شد.
قضاوت در فینال جام ملتهای آسیا، فینال المپیک ریو، مسابقات حساس جام جهانی و فینال جام باشگاههای جهان، نام او را به بیرون از جامعه داوری برد.
در سالهایی که بسیاری از ستارههای فوتبال ایران فقط در داخل کشور شناخته میشدند، فغانی در مهمترین مسابقات جهان سوت میزد. جایی که هیچ بازیکن و مربی ایرانی شانس حضور در آن را پیدا نکردند و حتی داوران ایرانی نزدیک به قضاوت این بازیها هم نشدند.
داور محبوب بازیکنان، داور نامحبوب مربیان
فغانی همیشه تلاش کرده با بازیکنان ارتباط مستقیم برقرار کند. بسیاری از فوتبالیستها از شیوه توضیح دادن تصمیمهایش، حضور نزدیکش در جریان بازی و حتی برخوردهای گاه تند و فیزیکیاش تمجید کردهاند.
اما همین ویژگی برای مربیان همیشه خوشایند نبوده است. او از آن دسته داورانی است که کمتر تحت تاثیر اعتراض نیمکتها قرار میگیرد و همین موضوع بارها موجب درگیری لفظی با مربیان میشود. فغانی به سادگی کارت قرمز را برای مربیان از جیب بیرون میکشد و شاید همین برای مردان روی نیمکت ترسناک باشد.
اشتباهاتی که فراموش نشدند
هیچ داوری بدون اشتباه نیست و فغانی هم از این قاعده مستثنا نبود. در حافظه هواداران تراکتور، نام فغانی همچنان با دیدار جنجالی ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۴ برابر نفت تهران گره خورده است؛ مسابقهای در هفته پایانی لیگ چهاردهم که با تساوی ۳-۳ به پایان رسید و اعتراض گسترده تراکتوریها به اخراج آندرانیک تیموریان و اعلام نشدن یک پنالتی، سالها ادامه پیدا کرد.
سالها بعد، در جریان جام ملتهای آسیا ۲۰۲۳ که زمستان ۱۴۰۲ در قطر برگزار شد، فغانی بار دیگر در مرکز یک جنجال بزرگ قرار گرفت. او در دیدار مرحله یکهشتم نهایی میان عراق و اردن، «ایمن حسین» مهاجم عراق را پس از شادی گل اخراج کرد.
عراق که تا آن لحظه از حریف پیش بود، در دقایق پایانی دو گل دریافت کرد و حذف شد. تصمیم فغانی با اعتراض گسترده رسانهها، هواداران و فدراسیون فوتبال عراق روبهرو شد و برای هفتهها به یکی از بحثبرانگیزترین داوریهای آن دوره جام ملتهای آسیا تبدیل شد.
سوتی که از ایران دور شد
مهاجرت فغانی به استرالیا فقط تغییر محل زندگی یک داور نبود. او در حالی به استرالیا رفت که همچنان یکی از بهترین داوران آسیا محسوب میشد. چند سال بعد نامش در فهرست بینالمللی داوران استرالیا ثبت شد و با همین عنوان در مسابقات فیفا حضور یافت.
او میتوانست همچنان داور ایرانی در رقابتهای بینالمللی باشد، اگر «خداداد افشاریان» رییس وقت کمیته داوران و «مهدی تاج» رییس کنونی این فدراسیون، نام او را از فهرست داوران بینالملی فوتبال کشور خارج نمیکردند.
با این حال کمتر ایرانی را در سراسر جهان میشناسید که بگوید فغانی داور استرالیایی جام جهانی ۲۰۲۶ است.
داوری که تلویزیون نمیخواست دیده شود
شاید عجیبترین فصل زندگی حرفهای فغانی نه در زمین فوتبال، بلکه بیرون از آن رقم خورد. پس از قضاوت فینال جام باشگاههای جهان ۲۰۲۵، تصاویر دریافت مدال او از دست «دونالد ترامپ» رییس جمهوری آمریکا در سراسر جهان منتشر شد.
ساعاتی بعد از مراسم اما بسیاری از کاربران ایرانی متوجه شدند که تلویزیون جمهوری اسلامی این بخش از مراسم را پوشش نداده است. همان زمان، موجی از حملات رسانههای نزدیک به حکومت علیه فغانی آغاز شد؛ آنچه در بسیاری از کشورها فقط یک مراسم تشریفاتی ورزشی بود، از سوی تندروها، «خیانت به نظام و کشور» نامیده میشد.
از ورزشگاه آزادی تا ترامپ
علیرضا فغانی هیچ موضع سیاسی در آن مراسم نگرفت. او مانند سایر اعضای تیم داوری روی سکو رفت و مدالش را دریافت کرد. اما در فضای سیاسی ایران، همین تصویر کافی بود تا نامش دوباره به صدر خبرها برگردد.
رسانههای حکومتی و برخی چهرههای سیاسی به او حمله کردند و شبکههای اجتماعی فضایی متناقض داشت؛ مردم از او حمایت کردند، چهرههای حکومتی به او تاختند.
بخش خاکستری ماجرا اینجا بود که داوری که سالها به عنوان نماینده فوتبال ایران شناخته میشد، حالا بیش از هر زمان دیگری به خاطر موفقیت حرفهایاش هدف حمله قرار میگرفت.
اگر فغانی فوتبالیست میشد
فغانی پیش از داوری، فوتبالیست بود. او در تیمهای پایه تهران بازی کرد و میتوانست مسیرش را در زمین فوتبال ادامه دهد.
اما احتمالا اگر همان راه را میرفت، امروز یکی از صدها بازیکنی بود که نامشان در حافظه فوتبال ایران باقی نمانده است.
داوری انتخابی بود که زندگی او را تغییر داد. سوتی که روزی در زمینهای کوچک و زمینهای خاکی فوتبال تهران در دست گرفت و به صدا درآورد او را به فینال المپیک، فینال جام باشگاههای جهان، فینال جام ملتهای آسیا، فینال لیگ قهرمانان آسیا و چهار دوره جام جهانی رساند.
شاید همین بزرگترین تفاوت میان علیرضا فغانی و بسیاری از همنسلانش باشد؛ او راهی را انتخاب کرد که کمتر کسی حاضر بود حتی به آن فکر کند.
صدای فغانی؛ مردی در سه اپیزود
در میان همه جنجالها، حملات، سقوطها و موفقیتها، شاید بهترین راه شناختن فغانی شنیدن حرفهای خودش باشد.
او سال ۱۴۰۴ در گفتوگو با وبسایت «موزه فیفا» گفت: «با وجود همه نوآوریها و فناوریهای جدید، ما باید از نظر جسمی و ذهنی برای مسابقات بزرگ آماده باشیم.»
فغانی پس از انتخاب برای فینال جام باشگاههای جهان ۲۰۲۵ نیز گفت: «۴۷ ساله هستم و احتمالا این یکی از آخرین تورنمنتهای بزرگ من خواهد بود. سعی میکنم از هر لحظه آن لذت ببرم.» و شاید مهمترین جملهاش همان باشد که پس از یکی از جنجالیترین روزهای دوران حرفهایاش گفته بود: «از همه تیمهایی که از اشتباهات داوری من آسیب دیدهاند عذرخواهی میکنم.»
میان این سه جمله، میتوان تصویری از فغانی را دید؛ داوری که به کارش افتخار میکند، کارش را از اشتباه مصون نمیداند و هنوز بعد از سالها، فوتبال و داوری فوتبال را جدی میگیرد.