بسیاری از شهروندان، حکم دادگاه قم علیه پرستو احمدی خوانندهٔ «کنسرت فرضی کاروانسرا» را با مجازاتهایش به خاطر سپردند؛ ۷۴ ضربه شلاق، ممنوعیت فعالیت و ممنوعیت خروج از کشور.
اما اگر متن رأی را دقیقتر بخوانیم، به نکتهٔ دیگری میرسیم؛ دادگاه فقط یک اجرای موسیقی را محاکمه نکرده است. در متن حکم، بارها از بازنشر، فضای مجازی، افکار عمومی و اثرگذاری این اجرا گفته میشود؛ گویی آنچه موضوع رسیدگی قرار گرفته، نه فقط صدای یک زن، بلکه گردش اجتماعی یک صدا و یک تصویر است.
نکتهای که گوگوش خواننده جریانساز موسیقی ایران در آذرماه ۱۴۰۳، چند روز پس از انتشار «کنسرت فرضی کاروانسرا»، در گفتوگو با برنامهٔ رادیویی «پاراگراف اول» به آن اشاره کرد؛ وقتی این اجرا را «اتفاقی تاریخی» خواند و گفت اهمیت آن در «دیده شدن گستردهاش است»؛ رویدادی که به باور او، همانند «حضور بیحجاب قمرالملوک وزیری» در یک قرن پیش، در آینده به آن رجوع خواهد شد.
در برنامهٔ رادیویی «پاراگراف اول»، با گفتاری از وحید پوراستاد، همکار رادیو فردا، گفتوگو با صدیقه وسمقی، پژوهشگر دینی در تهران، پیمان سلطانی، موسیقیدان و رهبر ارکستر در تهران، و ماندانا خضرایی، خوانندهٔ موسیقی سنتی در ویرجینیا، به اثرگذاری صدای زن؛ نه فقط بهعنوان آواز، بلکه بهعنوان امکانی برای دیده شدن، بازنشر و حضور در عرصه عمومی ایران پرداختهایم.
صدیقه وسمقی: مسئله، عاملیت زن است نه آواز
صدیقه وسمقی با اشاره به نبود «حکم مشخصی دربارهٔ حرام بودن صدای زن در قرآن و قوانین شرعی»، واکنش امروز جمهوری اسلامی به آواز خواندن زنان را حاصل نگاه فقیهانی میداند که «زن را با مرد برابر نمیدانند».
به گفتهٔ این پژوهشگر دینی، بسیاری از فقیهان معاصر، پیش از مراجعه به منابع دینی، با این پیشفرض به مسائل زنان و موضوعاتی مانند دوچرخهسواری، موتورسواری، سفر، انتخاب پوشش، حضور در ورزشگاه و آواز خواندن پاسخ دادهاند.
خانم وسمقی حتی استناد به گفتههایی درباره «غنا» (صدای آواز و موسیقیِ طربانگیز به قصد لذت بردن) را مفهومی متعلق به شرایط تاریخی گذشته میداند و میگوید مصداق چنین مفهومی برای گویندگان این اصطلاح روشن نیست و بیشتر تابع برداشتها و سلیقه شخصی روایتکنندگان این گفتههاست.
خانم وسمقی حکم صادرشده برای پرستو احمدی، خواننده «کنسرت فرضی کاروانسرا»، را برخاسته از «نگاه فقیهانهای» میداند که موضوع اصلی آن «عاملیت زن» و «در مرکز توجه قرار گرفتن» اوست.
او میگوید: «آنها هر جا که زن بخواهد تجلی پیدا کند و حضور اجتماعی و آشکار داشته باشد، مخالفت میکنند».
از نگاه نویسندهٔ کتاب «زن، فقه، اسلام»، مسئلهٔ اصلی دیگر صرفاً آواز خواندن یا صدای زن نیست، بلکه محدود کردن حضور اجتماعی زنان است.
او معتقد است در فقه اسلامی، قاعدهای نانوشته شکل گرفته که بر اساس آن «زن باید پنهان بماند» و در عمل، این اصل بر بسیاری از احکام مربوط به زنان سایه انداخته است.
به گفتهٔ خانم وسمقی، در این نگاه، «همهچیز برای زن حرام است، مگر اینکه خلافش ثابت شود».
خانم وسمقی با ابراز نگرانی از صدور این حکم برای آواز خواندن یک زن، آن را «نوعی اخطار به زنان» تلقی میکند.
به اعتقاد صدیقه وسمقی، صدور اینگونه احکام پس از اعتراضهای سالهای اخیر و وقوع دو جنگ در فاصله یک سال، این پیام را میدهد که «همان سختگیریهای گذشته، اینبار شدیدتر در انتظار زنان است».
صدیقه وسمقی در پاسخ به این پرسش که چگونه تشدید محدودیتها با انتشار تصاویری از حضور زنان بدون حجاب اجباری در برخی تجمعهای رسمی، کافهها، خیابانها و کنسرتها قابل جمع است، میگوید: معیار حکومت نه «مباحث شرعی»، بلکه «نسبت افراد یا اقدامشان با حکومت» است.
خانم وسمقی معتقد است در نگاه حکومت، اگر زنی در حمایت از جمهوری اسلامی آواز بخواند، حتی ممکن است مورد تمجید قرار گیرد. او در این زمینه به پخش آواز جولیا پطروس، خواننده لبنانی، در یکی از تجمعهای حامیان حکومت اشاره کرده و میگوید: اگر زنان ایرانی هم در همان جهت بخوانند، حکومت از آنها نیز استفاده خواهد کرد.
ادامه در رادیو فردا