دیدار هیأت طالبان با برخی از غارنشینان بامیانــ Drnazari18/X@
حمایت شاهان کوشانی، بهویژه کانیشکا، از آیین بودا سبب شد بامیان به یکی از مهمترین مراکز آیین بودا در جهان تبدیل شود و صدها صومعه، معبد و غار برای عبادت راهبان بودایی و آموزش این آیین در دل کوههای آن ساخته شود
در قرن بیستویکم هنوز هم در افغانستان صدها خانواده در غارهای کوهستانی اطراف تندیسهای تخریبشده بودا در استان بامیان، در مرکز افغانستان، زندگی میکنند و از ابتداییترین امکانات زندگی محروماند.
در گزارش سازمان یونسکو با عنوان «چشمانداز فرهنگی و بقایای باستانی دره بامیان» آمده است که قدمت غارهای بامیان که در گذشته عبادتگاه راهبان بودایی بودند و در دل صخرهها کنده شدهاند، به قرن سوم تا پنجم میلادی بازمیگردد.
محمدعلی که بیش از ۴۰ سال سن دارد، تمام عمرش را در همین غارها زندگی کرده است. او به دلیل مشکلات اقتصادی نتوانسته است غارنشینی را ترک کند و در جای دیگری خانه بسازد. او در توصیف وضعیت زندگی خود در این غارها میگوید: «ما در منطقه زورغول زندگی میکنیم. زندهایم، اما زندگی نداریم. به خصوص در فصل سرما مشکلات ما خیلی بیشتر میشود. من همینجا (غارها) متولد شدم. در این غارها برای خودم خانه ساختم. حتی به چشم خود دیدم که هشت نفر کشته شدند، چرا که خانهشان در این غارها فرو ریخت.»
زندگی در این غارها با کمترین امکانات اولیه جریان دارد. این غارها در ارتفاع قرار گرفتهاند و ساکنان آنها ناچارند تمام نیازهای اولیه از جمله آب، سوخت و مواد غذایی را از پایین کوه به داخل غارها منتقل کنند که زندگی روزمره را برای آنان بسیار دشوار کرده است.
خیلی از غارنشینان، از جمله محمدعلی، برای قابلسکونت کردن این غارها، در و کلکین (پنجره) نصب کردهاند تا شکل خانه به خود بگیرند. با این حال، کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند این تغییرات به غارهای تاریخی، که یادگار راهبان بوداییاند، آسیب وارد میکند، در حالی که این آثار باید بدون هیچگونه دخلوتصرف یا سکونت انسانی، بهعنوان بخشی از میراث فرهنگی حفظ شوند.
بر اساس آمارهای حکومت پیشین افغانستان، بیش از ۱۰۰ خانواده در غارهای بامیان زندگی میکنند. گفته میشود شمار خانوادههای غارنشین در سالهای حاکمیت دوباره طالبان، به دلیل گسترش فقر، بیکاری و ناتوانی در تامین مسکن، افزایش یافته است.
حکومت پیشین افغانستان تلاش کرد ساکنان این غارها را به ترک محل زندگیشان متقاعد کند، اما به دلیل فراهم نشدن سرپناه مناسب برای این خانوادهها، این برنامه موفقیت چندانی نداشت.
در نخستین دوره حاکمیت طالبان، میان سالهای ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱، حمله این گروه به استان بامیان باعث تخریب بخشی از خانههای مسکونی شد و شماری از ساکنان این منطقه نیز آواره شدند. پس از سقوط رژیم طالبان در پی حمله ائتلاف جهانی به رهبری ایالات متحده آمریکا، هنگامی که آوارگان به زادگاه خود بازگشتند، دیگر خانهای برای زندگی نداشتند. در نتیجه بسیاری از آنان از شدت فقر و ناتوانی در ساخت یا کرایه خانه، ناچار شدند به غارها پناه ببرند و هنوز نیز در همان غارها زندگی میکنند.
غارنشینان به ایندپندنت فارسی میگویند که این غارها در تمام طول سال نم دارند و این رطوبت در زمستان، به دلیل بارندگی و بارش برف، بیشتر میشود. در فصل بارندگی هم ریزش سنگریزهها هم زندگی در این غارها را برایشان دشوارتر و خطرناکتر میکند.
بامیان یکی از مهمترین مقاصد گردشگری افغانستان به شمار میرود و بیشتر گردشگران خارجی که قصد سفر به افغانستان را دارند، از این استان دیدن میکنند تا دو تندیس تخریبشده بودا را که به دستور ملا عمر، بنیانگذار و نخستین رهبر طالبان، با شلیک مکرر راکتها تخریب شد، از نزدیک ببینند.
دو تندیس بودا که ارتفاع یکی از آنها ۵۳ متر و دیگری ۳۵ متر بود، از مشهورترین آثار باستانی بامیان و از مهمترین جاذبههای گردشگری افغانستان به شمار میرفتند. تندیس بزرگ (صلصال) با ارتفاع ۵۳ متر در سال ۵۵۴ میلادی و تندیس کوچک (شمامه) با ارتفاع ۳۵ متر در سال ۵۰۷ میلادی ساخته شده بود.
با این حال اکنون گردشگرانی که از محل این تندیسها بازدید میکنند، در کنار شکوه تاریخی این آثار، با واقعیتی دیگر نیز روبرو میشوند: غارنشینانی که در اطراف این دو تندیس زندگی میکنند و در قرن بیستویکم، در روزگاری که هوش مصنوعی و فناوری با سرعتی چشمگیر پیشرفت کرده است، همچنان به شیوهای شبیه چندین قرن پیش زندگی میکنند و از ابتداییترین امکانات زندگی محروماند.
در دوره امپراتوری کوشانیان، آیین بودا در قلمرو این امپراتوری که بخشهای وسیعی از افغانستان کنونی، از جمله بامیان را در بر میگرفت، به اوج شکوفایی رسید. حمایت شاهان کوشانی، بهویژه کانیشکا، از آیین بودا سبب شد که بامیان به یکی از مهمترین مراکز بودایی در جهان تبدیل شود و صدها صومعه، معبد و غار برای عبادت راهبان و آموزش این آیین در دل کوهها ساخته شود.
بخش بزرگی از میراث بودایی افغانستان، از جمله غارهای دستساز، نقاشیهای دیواری، تندیسهای بودا و دیگر آثار باستانی، یادگار همین دوره است و امروزه مهمترین شواهد حضور و شکوفایی آیین بودا در افغانستان در مجموعه غارهای تاریخی بامیان قابل مشاهده است.
افزون بر غارهای بامیان،در شهرستان جاغوری استان غزنی نیز غارهایی وجود دارد که با نام «قلعه شهر زایده» شناخته میشود. حمیدالله نثار، مسئول فرهنگی رژیم طالبان در غزنی، اعلام کرده که «قلعه شهر زایده» که پیش از ظهور اسلام در جاغوری ساخته شد، باید به یکی از مناطق گردشگری افغانستان تبدیل شود.
در غارهای «شهر زایده» نیز خانوادههایی زندگی میکنند. این غارها در دل کوهها کنده شدهاند و در بخشهایی از آنها هنوز هم سالنهای تجمع برای برگزاری مراسم دینی وجود دارد. در برخی از این غارها نیز نقشونگارهایی بر دیوارها است که نشاندهنده پیشینه تاریخی این مجموعه است.
در ویدیوهایی که از این غارها منتشر شده، دیده میشود که پلههای سنگی تا بخشهای زیرزمینی امتداد دارند، اما مسیر ادامه آنها طی قرون متوالی با خاک پر شده است و دسترسی به آن ممکن نیست.
رمضان، یکی از ساکنان جاغوری، میگوید میترسد و حاضر نیست از این پلههای سنگی تا عمق زمین پایین برود، اما میداند که زیر آنها آب جریان دارد: «آب به دو طرف جریان دارد و ما خاک بخشی از پلهها را خالی کردیم، اما امکانات نداشتیم که تحقیق بیشتری انجام دهیم. نمیدانیم که این پلههای زیرزمینی کجا میروند و تا کجا امتداد دارد.»
حدود نیم قرن جنگ، ناامنی و بیثباتی در افغانستان باعث شده است که درباره غارهای تاریخی این کشور، از جمله بامیان و جاغوری، پژوهشهای اندکی انجام شود. در دوران حاکمیت دوباره طالبان نیز بعید به نظر میرسد که این گروه در زمینه پژوهش، مرمت آثار باستانی و حفاظت از این غارهای تاریخی اقدام موثری انجام دهد.