تهران در دو روز شنبه و یکشنبه ۱۳ و ۱۴ تیر (مصادف با ۴ و ۵ ژوئیه) میزبان مراسم «وداع عمومی» با علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران بود که چهار ماه پیش از این در ۹ اسفندماه (۲۸ فوریه ۲۰۲۶ میلادی) در اولین روز عملیات «خشم حماسی» آمریکا و اسرائیل علیه ایران کشته شد.
مراسمی که اکنون حکومت برای خاکسپاری او تدارک دیده ادامه دارد: روز دوشنبه ۱۵ تیر مراسم تشییع رسمی جنازه در تهران و روز سهشنبه در شهر قم برگزار میشود. روز چهارشنبه جسد علی خامنهای به شهرهای نجف و کربلا در عراق منتقل خواهد شد و درنهایت پنجشنبه ۱۸ تیر این مراسم چندروزه با تشییع جنازه نهایی و خاکسپاری او در شهر مشهد پایان خواهد یافت.
وسایت «صدای میراث» به نقل از برگزار کنندگان مراسم تشییع مینویسد که انتظار میرود در مجموع ۲۰ تا ۳۰ میلیون نفر در آیینهای تشییع تهران، قم، عراق و مشهد شرکت کنند.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت نیز روز یکشنبه گفت اگرچه از تعداد شرکت کنندگان در برنامه دوروزه «وداع عمومی» در تهران آمار دقیقی ندارد اما به نظر میرسد «بیش از ۱۵ میلیون نفر» در این مراسم شرکت کردهاند.
وبسایت «صدای میراث» همچنین ادعا میکند که براساس محاسباتش، حدود ۵ میلیون نفر از شهرهای مختلف به مصلای تهران آمدند و مراسم نماز بر پیکر علی خامنهای را برگزار کردند.
چند نفر در مراسم «وداع عمومی» با خامنهای در تهران شرکت کردند؟
انتشار روایتهای مختلف از جمله حضور ۱۵ میلیون نفری جمعیت در شهر تهران، یورونیوز را بر آن داشت تا با توجه به ظرفیت فیزیکی پایتخت ایران، درستی این ادعا را بسنجد.
برای ارزیابی این ادعاها نیز از مدل ساده هندسی استفاده شد و در چهارچوب آن، با بررسی مساحت معابر شهری، تخمین طول و عرض محورهای اصلی در پایتخت، سناریوهای مختلف تراکم جمعیت (۰٫۵ تا ۴ نفر در هر مترمربع) و تفکیک فضاهای کلیدی (خیابانها، میدانها و محورها) سعی شد برآوردی در این باره که « طولانیترین و محوریترین خیابانهای شهر تهران حداکثر ظرفیت پذیرش چه تعداد جمعیت را دارد» حاصل شود.
باید توجه داشت که این تحلیل فقط «ظرفیت نظری فضا» را بررسی میکند؛ نه درباره تعداد واقعی شرکتکنندگان.
یافتههای به دست آمده به شرح زیر است:
۱- (محور شمال–جنوب) خیابان ولیعصر؛ طولانیترین خیابان تهران
طول خیابان: حدود ۱۷٫۹ کیلومتر
عرض قابل استفاده: ۲۵ تا ۴۰ متر
مساحت قابل اشغال: ۴۵۰ تا ۷۲۰ هزار مترمربع
- گنجایش جمعیت:
در شرایط عادی: ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار نفر
ظرفیت متراکم: ۱ تا ۱٫۵ میلیون نفر
سقف نظری: ۲ تا ۳ میلیون نفر
۲- (محور غرب–شرق) میدان آزادی تا میدان امام حسین
این محور یکی از طولانیترین مسیرهای شهری قابل اتصال در تهران برای حرکت جمعیت است و از غرب (میدان آزادی) تا مرکز-شرق (میدان امام حسین) امتداد دارد.
طول تقریبی مسیر: حدود ۱۲ تا ۱۵ کیلومتر (بسته به مسیر دقیقتر خیابان انقلاب–آزادی–دماوند و انشعابات)
عرض موثر قابل استفاده در تجمات: حدود ۳۰ تا ۵۰ متر (شامل خیابان + پیادهروها + بخشهایی از میادین)
مساحت قابل اشغال: حدود ۳۶۰ هزار تا ۷۵۰ هزار مترمربع
گنجایش جمعیت:
تراکم جمعیت بر اساس ۱ نفر در هر متر مربع: ۳۶۰ تا ۷۵۰ هزار نفر
تراکم جمعیت بر اساس ۲ نفر در هر متر مربع:۷۲۰ هزار تا ۱٫۵ میلیون نفر
تراکم بسیار فشرده (۳–۴ نفر در هر متر مربع): تا حدود ۱٫۱ تا ۳ میلیون نفر (ظرفیت حداکثری و غیرایمن)
محور ولیعصر با وجود طولانیتر بودن، در مجموع باریکتر از این محور است و وجود جویهای پهن، درختان و موانع متعدد دیگر، استقرار جمعیت را در مقایسه با این محور، محدودتر میکند.
محور انقلاب–آزادی، در بخشهایی (میدان آزادی، انقلاب، تقاطعها) عرض خیابان بیشتر و ظرفیت آن در پذیرش جمعیت، کمی بالاتر است.
۳- ظرفیت مصلای تهران
بر اساس گزارشهای منتشر شده از مجموعه مصلای تهران با مساحت ۶۳ هکتار، ظرفیت تقریبی آن در زمان استفاده عادی حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار نفر و در زمان تراکم بالا حدود ۴۰۰ تا ۶۰۰ هزار نفر است.
بنابراین حداکثر گنجایش مجموعه مصلای تهران حتی با احتساب همه محوطههای باز اطراف آن نیز کمتر از یک میلون نفر است و استفاده از ظرفیت خیابانها و فضاهای پیرامونی این مکان نیز نمیتواند ظرفیت آن را به «چند میلیون نفر» برساند.
برخی رسانههای داخل ایران ظرفیت مصلای تهران را حتی کمتر از این آمار اعلام کردهاند. مشرق نیوز مینویسد طبقه اول شبستان مصلی تهران حدود ۳۸ هزار متر مربع است که با احتساب حضور حداقل ۳ نفر در هر متر مربع، کف جمعیت حاضر در شبستان اصلی بالغ بر یکصد و ده هزار نفر خواهد بود و اگر در هر متر مربع حضور ۴ نفر را در نظر بگیریم، آنگاه بدون احتساب ظرفیت طبقه دوم، تعداد افراد حاضر بالغ بر ۱۵۰ هزار نفر خواهند شد.
دانشمندان چگونه تعداد جمعیت را در رویدادهای عمومی تخمین میزنند؟
تعداد جمعیت از آن رو اهمیت دارد که رژیمها و انقلابها میتوانند از اندازه جمعیت به عنوان ابزاری تبلیغاتی برای خود استفاده کنند. به همین دلیل است که اغلب انگیزههای قوی برای بزرگنمایی (یا کوچکنمایی) این آمارها وجود دارد.
برای ارزیابی آمار واقعی مشارکتها در تجمعات روشهای مختلفی وجود دارد؛ از ارزیابی تصاویر هوایی یا ماهوارهای گرفته تا تحلیل فتوگرامتری، و حتی ارزیابی دادههای زمانی (ورود و خروج جمعیت).
- قدیمیترین و همزمان سادهترین روش، بررسی تراکم افراد در هر متر مربع است. برای این کار در چند قطعه نمونه از جمعیت (که اغلب از تصاویر هوایی استنباط میشود) میزان حضور را ارزیابی و سپس در کل مساحت اشغال شده ضرب میکنند.
- دومین تکنیک، بینایی رایانهای نام دارد. در این روش نیز از تصاویر دوربینهای مداربسته، عکسهای هوایی و تصاویر پهپادی برای شمارش خودکار جمعیت با استفاده از تکنیکهای پردازش تصویر استفاده میشود. با این روش میتواند بویژه در فضاهای باز با خطوط دید واضح، نتایج دقیق به دست آورد اما سایهها، نور کم، شرایط آب و هوایی نامناسب، موانع و انسداد در تجمعات متراکم میتواند از دقت آنها بکاهد.
- اندازه جمعیت را میتوان با استفاده از سیگنالهای وایفای یا بلوتوث تلفنهای هوشمند یا فعالیت دکلهای تلفن همراه (چند تلفن در یک منطقه تماس، پیامک و داده برقرار میکردند) نیز استنباط کرد. این روشها برای جمعیتهای بزرگ و پراکنده به خوبی کار میکنند و میتوانند به ویژه در مواردی که تصویربرداری هوایی غیرعملی است، مفید باشند.
- در سیستمهای مدرن شمارش جمعیت اغلب از هوش مصنوعی نیز استفاده میشود که با اتکا به تصاویر دریافتی، «نقشههای تراکم» ایجاد میکنند و نشان میدهند که افراد کجا هستند و چقدر به هم فشرده شدهاند.
هیچ یک از روشها بدون خطا نیستند و دقیقترین سیستمها روشهای ترکیبی هستند.
این ادعا که تعداد جمعیت شرکت کننده در مراسم چون «وداع عمومی» در تهران ثابت نبوده زیرا در طول دوران برگزاری دوروزه آن مردم در رفت و آمد بودند و به همین دلیل آمارهای اعلام شده بسیار بالا است نیز چندان قابل پذیرش نیست؛ زیرا در سراسر جهان آمار نهایی میزان جمعیت شرکت کننده در یک مراسم، بر اساس میزان حضور آنها در وضعیت «پیک جمعیت» اعلام میشود.
به عبارت دیگر، برآوردهای رسمی پلیس و رسانهها در سراسر جهان از میزان مشارکت مردم در یک مراسم، همان «حداکثر جمعیت حاضر در یک بازه زمانی یا لحظه اوج» است و نه مجموع کل افرادی که در جریان برگزاری آن زمان آمدند و رفتهاند.
لحاظ کردن روند جمعیتی که پیوسته وارد مراسم میشوند یا از آن خارج میشوند، باعث تورم شدید ارقام و دوبارهشماری (double counting) افراد میشود و معتبر نیست.
البته در برخی تحلیلهای خاص از جمله برای راهپیماییها ممکن است از روش «flow counting» استفاده شود که شمارش جریان افراد در یک مکان مشخص است (تعداد نفر عبوری در دقیقه × زمان). اما این روش برای برآورد «کل حرکت» استفاده میشود و نه عدد رسمی «جمعیت حاضر».
بنابراین، هر چند که رسانههای ایرانی تا کنون مدعی حضور مردم در شبکه گستردهای از معابر و خیابانهای شهر تهران نشدهاند ولی از نظر صرفِ مساحت، ادعای حضور ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر با توجه به گستردگی شبکه معابر شهر تهران ( حدود ۱۴۶ تا ۲۱۹ میلیون مترمربع) ذاتا ناممکن نیست. اما ظرفیت فیزیکی بهتنهایی دلیلی برای تایید ادعای حضور آن تعداد نیز نیست و بدون شواهد مستقلی مانند تصاویر هوایی، تحلیل تراکم یا برآوردهای علمی، درباره تعداد واقعی شرکتکنندگان نمیتوان ادعاهای مطرح شده را تایید کرد.
