بیستوهفتمین سالگرد حمله به خوابگاههای دانشجویی دانشگاه تهران در حالی فرا میرسد که پرونده یکی از مهمترین سرکوبهای دانشجویی تاریخ جمهوری اسلامی همچنان برای بسیاری از خانوادهها و فعالان دانشجویی نماد بیپاسخماندن خشونت حکومتی است.
اعتراضات ۱۸ تیر ۱۳۷۸ پس از تعطیلی روزنامه «سلام» و تصویب طرحی برای محدودتر کردن فعالیت مطبوعات آغاز شد. گروهی از دانشجویان دانشگاه تهران در اعتراض به این محدودیتها تجمع کردند، اما در ساعات اولیه بامداد ۱۸ تیر، خوابگاه دانشجویان دانشگاه تهران در کوی دانشگاه هدف حمله نیروهای لباسشخصی و نیروهای انتظامی قرار گرفت. گزارشهای سازمانهای حقوق بشری از ورود نیروهای وابسته به گروه انصار حزبالله و نیروهای امنیتی به خوابگاهها، ضربوشتم دانشجویان، تخریب اموال، و بازداشت گسترده آنان خبر دادند.
این حمله به سرعت به یکی از گستردهترین بحرانهای سیاسی دوران ریاستجمهوری محمد خاتمی تبدیل شد. در روزهای پس از حمله، اعتراضات دانشجویی به شهرهای دیگر نیز گسترش یافت و هزاران نفر بازداشت شدند. سازمان دیدهبان حقوق بشر شمار بازداشتشدگان را در هفتههای پس از اعتراضات بین حدود ۱۲۰۰ تا ۱۴۰۰ نفر برآورد کرده بود.
درباره شمار قربانیان این واقعه گزارشهای مختلفی منتشر شده است. مقامهای رسمی جمهوری اسلامی تنها مرگ چند نفر را تأیید کردند، اما فعالان دانشجویی و منابع حقوق بشری شمار کشتهشدگان را بیشتر اعلام کردهاند. سازمان دیدهبان حقوق بشر در گزارش سال ۲۰۰۰ خود از کشتهشدن دستکم چهار دانشجو در جریان حمله به خوابگاهها، صدها زخمی و صدها بازداشتشده خبر داد.
پس از این حوادث، شماری از دانشجویان و خانوادههای آسیبدیدگان با طرح شکایت خواستار رسیدگی قضایی و معرفی عاملان حمله شدند. با این حال، روند رسیدگی قضایی در نهایت به محکومیت محدودی برای برخی نیروهای رده پایین انجامید و بسیاری از دانشجویان و منتقدان معتقد بودند مسئولان اصلی و فرماندهان مرتبط با این حمله هرگز پاسخگو نشدند.
۱۸ تیر در سالهای بعد به نمادی از مطالبات دانشجویان ایرانی برای آزادی بیان، استقلال دانشگاه و حق اعتراض مسالمتآمیز تبدیل شد. هر سال در سالگرد این واقعه، یاد قربانیان و بازداشتشدگان آن روزها در میان فعالان دانشجویی و گروههای مدافع حقوق بشر گرامی داشته میشود.
برای بسیاری از دانشجویانی که آن روزها در دانشگاه تهران حضور داشتند، ۱۸ تیر تنها یک رویداد تاریخی نیست؛ بلکه یادآور نقطهای است که فاصله میان وعدههای اصلاحات سیاسی و واقعیت برخورد امنیتی با اعتراضات آشکار شد.
پس از گذشت ۲۷ سال، مسئله اصلی برای خانوادههای قربانیان و بازماندگان این است که چرا درباره عاملان اصلی حمله تحقیق مستقل و شفافی انجام نشد و چرا مسئولیت این خشونتها همچنان بدون پاسخ باقی مانده است.
۱۸ تیر ۱۳۷۸ همچنان در حافظه سیاسی ایران به عنوان یکی از مهمترین روزهای اعتراض دانشجویی باقی مانده است؛ روزی که سرکوب یک تجمع اعتراضی به نمادی از برخورد حکومت با جنبش دانشجویی و آزادی بیان تبدیل شد.
با وجود شکایت دانشجویان و خانوادههای آسیبدیدگان، رسیدگی قضایی به این پرونده هرگز به شناسایی و محاکمه آمران و عاملان اصلی حمله به کوی دانشگاه نینجامید و فرماندهان و مقامهای مسئول تبرئه شدند. از همین رو، ۱۸ تیر برای بسیاری از ایرانیان نه تنها یادآور سرکوب جنبش دانشجویی، بلکه نمادی از مصونیت عاملان نقض حقوق بشر از پاسخگویی است.
همچنین اعتراضات پس از حمله به کوی دانشگاه، نخستین موج گستردهای بود که در آن شخص علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، بهطور مستقیم هدف شعارهای معترضان قرار گرفت و در برخی تجمعات برای اولین بار تصاویر او نیز پاره شد؛ رخدادی که نقطه عطفی در تاریخ اعتراضات پس از انقلاب ۱۳۵۷ به شمار میرود.
اکنون، در بیستوهفتمین سالگرد وقایع ۱۸ تیر، علی خامنهای در حالی دفن میشود که مراسم تشییع او با حضور گسترده نیروهای امنیتی و تدابیر شدید حفاظتی برگزار شده است؛ همزمانیای که برای بسیاری از ناظران، یادآور یکی از ماندگارترین و پرهزینهترین سرکوبهای جنبش دانشجویی ایران است.
