سازه آبی شوشتر، هخامنشیان و لیوان آب گل‌آلود-با استفاده از کانوا و هوش مصنوعی
شاهان هخامنشی تنها از آب رودخانه مجاور شوش می‌نوشیدند و هنگام سفر هم آب جوشانده این رود را در ظروف نقره با خود می‌بردند
خوزستان با رودخانه‌هایی چون کارون، کرخه، دز، مارون، اروند و بهمنشیر، بستر بخش قابل‌توجهی از آب‌های جاری ایران است، با این حال، بیشتر شهرها و روستاهای این استان به آب لوله‌کشی سالم دسترسی ندارند و افت کیفیت و شوری آب، ورود گل‌ولای و رسوبات به شبکه، فرسودگی خطوط انتقال و توزیع، قطعی‌های مکرر و کمبود آب شرب ساکنان استان را به خرید آب یا استفاده از دستگاه‌های تصفیه خانگی و مخازن ذخیره واداشته است.
مقام‌های حکومت ایران در دو دهه گذشته، بارها از اجرای طرح‌های آبرسانی، احداث و نوسازی تصفیه‌خانه‌ها، اصلاح شبکه‌های فرسوده و تغییر منابع تامین آب سخن گفته‌اند. طرح‌هایی مانند «غدیر»، «فدک» و «کوثر» نیز با وعده بهبود کیفیت و کمیت آب آغاز شدند، اما روایت‌های مردمی و تکرار گزارش‌های مربوط به آب گل‌آلود، شور یا بدبو نشان می‌دهد که مشکل آب شرب در این استان همچنان ادامه دارد.
این بحران که به آب آشامیدنی هم محدود نمانده و کشاورزی، تالاب‌ها، محیط‌زیست، معیشت و زندگی روزمره ساکنان استان را نیز دربر گرفته، در استانی رخ داده است که پیشینه مدیریت و بهره‌برداری بهینه از آب هزاران سال قدمت دارد.
پیشینه باستانی مدیریت آب در خوزستان
مشکلات کنونی آب در استانی رخ می‌دهد که بخشی از پیشینه باستانی و تاریخی آن با مهار، هدایت و توزیع هوشمندانه آب شکل گرفته است. بهترین مثال نیز سازه‌های آبی شوشترند که با مجموعه‌ای پیوسته از بندها، پل‌ها، کانال‌ها، تونل‌ها، آبشارها و آسیاب‌های آبی، برای تقسیم آب کارون، آبیاری زمین‌های کشاورزی، تامین آب شهر و به‌کارگیری نیروی آب ساخته شدند.
این مجموعه که یکی از قدیمی‌ترین سازه‌های مهندسی آب به شمار می‌رود، به‌صورت یک سیستم واحد هیدرولیکی و در ارتباط با یکدیگر عمل می‌کرد و در دوران هخامنشیان تا ساسانیان، به منظور بهره‌گیری بیشتر از آب ساخته شد.
ژان دیولافوآ، باستان‌شناس فرانسوی، در سفرنامه‌اش، سازه‌های آبی شوشتر را بزرگ‌ترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی دانسته است. هرودوت نیز در کتاب نخست «تواریخ» نوشته است که شاهان هخامنشی تنها از آب رود خواسپ، در مجاورت شوش می‌نوشیدند و هنگام سفر، آب جوشانده این رود را در ظروف‌های نقره همراه خود می‌بردند.
اعتراض‌های مردمی به بحران آب در خوزستان
اعتراض به کمبود و شوری آب در خوزستان سابقه‌ای دست‌کم ۲۵ ساله دارد و در سه مقطع به صورت گسترده برگزار شده است. از جمله در تابستان سال ۱۳۷۹ که ساکنان آبادان و خرمشهر تجمع اعتراضی برگزار کردند. اعتراض دیگری نیز سال ۱۳۹۷ برگزار شد. تیرماه ۱۴۰۰ نیز اعتراض‌ها به بحران آب از شهرهای شادگان، سوسنگرد، حمیدیه، اهواز، ماهشهر و ایذه شروع شد، اما به‌سرعت در تمام نقاط ایران گسترش یافت.
در هر سه مورد، نیروهای امنیتی با برخورد خشونت‌آمیز معترضان را سرکوب کردند. در جریان اعتراض‌های تیر ۱۴۰۰ نیروهای امنیتی با گلوله جنگی و ساچمه‌ای به معترضان شلیک کردند و دست‌کم هشت معترض و رهگذر، از جمله یک نوجوان، در هفت شهر کشته شدند. ده‌ها نفر نیز زخمی و شماری بازداشت شدند.
هم‌زمان مسئولان حکومتی حل بحران آب در خوزستان را وعده دادند که البته تاکنون محقق نشده و حالا برای بسیاری از مردم این استان دسترسی به آب سالم لوله‌کشی دیگر به رویا تبدیل شده است. در صورتی که تا چند دهه قبل، آب استان خوزستان کیفیت خوبی داشت.
وب‌سایت فرارو در گزارشی به نقل از برخی اهالی این استان، به این موضوع پرداخت و به نقل از یکی از ساکنان نوشت: «زمانی که کودک بودم، همیشه گفته می‌شد آب اهواز یکی از زلال‌ترین و شیرین‌ترین آب‌های کشور است. این تصور در ذهن همه ما وجود داشت و واقعا هم آب بسیار باکیفیت و خوش‌طعمی بود.»
روایت‌های مردم در این گزارش نشان می‌دهد از اوایل دهه ۱۳۸۰ خرید آب، استفاده از آب‌فروشی‌های سیار و نصب دستگاه‌های تصفیه خانگی بهتدریج در زندگی بسیاری از خانواده‌ها جا افتاد و حالا دیگر همه ساکنان استان خوزستان، «چه افراد مرفه و چه خانواده‌های کم‌برخوردار، پذیرفته‌اند که آب لوله‌کشی قابل‌آشامیدن نیست و یا باید آب معدنی بخرند یا از دستگاه تصفیه آب استفاده کنند.»
بحران آب خوزستان چرا و چگونه شروع شد؟
نتایج تحقیقات دانشگاهی و مستقل نشان می‌دهد که بحران آب در خوزستان چندوجهی است و در دوره‌های مختلف، عواملی چون فرسودگی تاسیسات و شبکه آبرسانی، افزایش مصرف در بخش‌های کشاورزی و صنعت، ورود فاضلاب و زه‌آب به رودخانه‌ها، سدسازی و انتقال آب، کاهش بارندگی و افزایش دما بر کمیت و کیفیت آب استان اثر گذاشتند.
این بحران طی سال‌های متمادی و بهتدریج شکل گرفت، اما نشانه‌های آن از اواخر دهه ۱۳۷۰ آشکار شد و در دهه ۱۳۸۰ گسترش یافت. در همان مقطع، بررسی‌های تخصصی نیز از کاهش کیفیت آب خبر می‌دادند.
نادر حسینی‌زارع و نغمه سعادتی، از کارشناسان وقت سازمان آب و برق خوزستان، در مقاله‌ای که سال ۱۳۸۰ منتشر شد، خشکسالی سه‌ساله، افزایش برداشت آب، آغاز بهره‌برداری از طرح‌های توسعه کشاورزی و ورود پساب‌ها و منابع آلاینده به کارون و دز را از عوامل افزایش شوری و افت کیفیت آب این دو رودخانه برشمردند.
بر اساس این مقاله، در آن زمان بین ۵۰ تا ۷۰ مترمکعب در ثانیه منابع آلاینده و آب‌های برگشتی وارد کارون و دز می‌شد. نویسندگان همچنین درباره پیشروی آب شور به بهمنشیر و پیامدهای آن برای تامین آب آشامیدنی آبادان و خرمشهر هشدار داده بودند.
از این دوره به بعد، بحران آب خوزستان هم‌زمان در دو مسیر پیش رفت؛ به این صورت که هم مقدار آب در دسترس کاهش یافت و هم کیفیت منابع موجود افت کرد. کاهش آورد رودخانه‌ها در دوره‌های خشکسالی، برداشت آب برای کشاورزی و صنایع، انتقال آب از سرشاخه‌ها و محدود شدن جریان پایین‌دست، توان رودخانه‌ها را برای رقیق کردن فاضلاب، زه‌آب کشاورزی و املاح طبیعی کاهش داد. در مناطق جنوبی نیز کاهش جریان آب شیرین زمینه پیشروی آب شور شد و افزایش شوری کارون، بهمنشیر، منابع تامین آب آبادان و خرمشهر را متاثر کرد.
گسترش کشاورزی آب‌بر نیز در همین روند نقش داشت. اجرای طرح‌های توسعه نیشکر، افزایش سطح زیرکشت و ورود زه‌آب اراضی کشاورزی به رودخانه‌ها، هم بر مقدار برداشت و هم بر کیفیت آب اثر گذاشت. در سال ۱۳۹۲، مدیر امور آب منطقه مرکز سازمان آب و برق خوزستان اعلام کرد که برداشت‌های خارج از مجوز شرکت‌های نیشکر و ورود زه‌آب این واحدها، شوری کارون و در پی آن شوری آب آبادان و خرمشهر را افزایش داده است.
در سوی دیگر، شبکه‌های فرسوده انتقال و توزیع و ظرفیت محدود برخی تصفیه‌خانه‌ها باعث شد آبی که از منابع سطحی برداشت می‌شد، همیشه با کیفیت یکسان به مصرف‌کننده نرسد.
به همه این موارد باید این نکته را نیز افزود که فعالیت‌های سپاه پاسداران و قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا در پروژه‌های آب و انرژی نیز بر وضعیت منابع آبی خوزستان اثر گذاشت. چنانچه در هورالعظیم، توسعه میدان‌های نفتی و ساخت جاده، خاکریز و سکوهای استخراج، مسیر طبیعی گردش آب میان حوضچه‌های تالاب را محدود کرد.
وزارت نفت نیز در سال ۱۳۹۵ مطالعه میدان‌های آزادگان جنوبی، منصوری و آب‌تیمور را به شرکت «تنکو»، از زیرمجموعه‌های قرارگاه خاتم، واگذار کرد. این قرارگاه هم‌زمان در اجرای طرح‌های سدسازی، انتقال و آبرسانی خوزستان، از جمله غدیر، غیزانیه و فدک نیز حضور داشت. فعالان و متخصصان محیط‌زیست فعالیت این مجموعه و شرکت‌های وابسته به آن را از عوامل کاهش تاب‌آوری آبی و تغییر چشم‌انداز طبیعی خوزستان دانسته‌اند.
استان خوزستان در مناطق خشک و نیمه‌خشک در جنوب غربی ایران و در امتداد مرز عراق و سواحل شمالی خلیج فارس قرار دارد. این استان از شمال به لرستان، از شمال شرق و شرق به چهارمحال‌وبختیاری و کهگیلویه و بویراحمد، از جنوب شرق به بوشهر، از جنوب به خلیج فارس و از غرب به عراق محدود می‌شود.
بخش‌های شمالی و شرقی آن در دامنه‌های زاگرس قرار گرفته‌اند و با حرکت به سوی مرکز، جنوب و غرب استان به جلگه خوزستان می‌رسد. رودخانه‌هایی که از ارتفاعات زاگرس سرچشمه می‌گیرند، پس از عبور از این جلگه به تالاب‌های مرزی، اروندرود یا خلیج فارس می‌ریزند.
پنج سامانه اصلی آب‌های سطحی خوزستان را رودخانه‌های کارون، دز، کرخه، مارون‌‌ــ‌جراحی و زهره تشکیل می‌دهند. کارون پس از ورود به جلگه خوزستان از شوشتر و اهواز می‌گذرد و در پایین‌دست، به شاخه‌هایی از جمله بهمنشیر تقسیم می‌شود. رود دز نیز پس از عبور از دزفول و شوشتر به کارون می‌پیوندد. کرخه از غرب شوش می‌گذرد و آب آن به محدوده هورالعظیم در مرز ایران و عراق می‌رسد. مارون در جنوب‌شرق استان، پس از پیوستن به رود الله، جراحی را شکل می‌دهد و به تالاب شادگان می‌ریزد. زهره نیز در پایین‌دست با نام هندیجان به خلیج فارس می‌رسد. اروندرود نیز در مرز جنوب‌غربی استان جریان دارد و پس از پیوستن کارون، به خلیج فارس می‌ریزد.