ایران وایر
«رحیم شیلانی»، ۴۹ساله و «آزاد رسولیفرد»، ۴۵ساله، دو شهروند کُرد اهل بوکان که پیشتر نزدیک به سه ماه در بازداشت موقت و بخشی از آن را «تحت شکنجههای شدید جسمی» بودند، به اتهام «خرید و فروش تجهیزات ماهوارهای استارلینک» هر کدام به دو سال حبس تعزیری محکوم شدند.
از زمان اعتراضات «زن زندگی آزادی» و رایجتر شدن استارلینک در ایران، هر ازگاهی اخبار بازداشت و تعقیب قضایی شهروندان بهدلیل خرید، فروش و حتی استفاده از استارلینک در رسانهها منتشر شده است؛ موضوعیکه این پرسش را که چطور حکومت به هویت کاربران اینترنت استارلینک دست پیدا میکند، بیش از پیش برجسته میکند. پاسخ البته ساده است، اگر مسایل امنیتی رعایت شوند، خطر لو رفتن هویت کاربران استارلینک به حداقل میرسد.
این گزارش در گفتوگو با «علیرضا منافی»، پژوهشگر دسترسی به اینترنت در سازمان اصل ۱۹، راهنمایی گامبهگام درباره تامین امنیت در استفاده از استارلینک است؛ حتی پیش از اینکه با فروشنده استارلینک تماس بگیرید.
از بازداشت و تعقیب قضایی شهروندان بهدلیل خرید و فروش و استفاده از استارلینک چه میدانیم؟
از زمان جنبش ژینا در شهریور۱۴۰۱، تعداد دستگاههای استارلینک در ایران به حدود صدهزار رسیده است. بر اساس یکی از آخرین نظرسنجی ا که در داخل ایران و توسط موسسه «ایسپا» انجام شده، ۲۰ میلیون نفر از ایرانیان گفتهاند که خواهان اینترنت استارلینک هستند. از این میان، ۳۸درصد موانع قانونی را بهعنوان دلایل تهیه نکردن این اینترنت مطرح شده و مابقی «هزینههای دلاری» آن، یعنی حق اشتراک ماهانه را که در حدود صد دلار آمریکاست، عنوان کردهاند.
با اینوجود، استارلینک به ویژه در تاریکی مطلق بعد از ۱۸ و ۱۹دی۱۴۰۴ برای بسیاری از ایرانیان تنها دریچه وصل شدن به جهان بیرون بوده است. در آن روزها و روزهای جنگ ۴۰ روزه و سپس هفتههای نخست بعد از آتشبس، کاربرانی بودند که با استارلینک و با وجود تمام خطرات آن صدای مردم معترض را به جهان بیرون میرساندند.
در ایران خرید و فروش و استفاده از استارلینک ممنوع و قابل پیگرد قانونی است. از زمان جنگ ۱۲روزه و بعد از آن با تصویب قانون «تشدید مجازات جاسوسان و همکاریکنندگان با دول متخاصم»، سختگیریها بیشتر هم شده است.
سازمانهای حقوقبشری از خشونت بی مثال نهادهای امنیتی در مواجهه با شهروندانی که استارلینک دارند یا آن را خرید و فروش میکنند، خبر میدهند. عریانترین نوع این خشونت، مرگ یک تاجر در ایران بهنام «حسام علاالدین» است، مرد جوانی که برای پیگیری وضعیت برادر بازداشتشدهاش رفته بود ولی در اثر ضرب و جرح ماموران امنیتی جان باخت.
اواخر فروردینماه۱۴۰۵، او که از بستگان مالک پاساژ علاالدین در تهران بود، با اتهاماتی از جمله «مالکیت اینترنت استارلینک» بازداشت شد و دو هفته بعد زیر شکنجه ماموران امنیتی جان باخت. همانزمان، «ایرانوایر» مطلع شد که پیکر آقای علاالدین روز چهارشنبه ۹اردیبهشت۱۴۰۵، تحت تدابیر امنیتی و با محدودیت برای اطلاعرسانی، به خاک سپرده شده است. به گفته منابع مطلع، نهادهای امنیتی پس از این حادثه در بازداشت، خبر مرگ او را پنهان کرده و پیکرش را به مکان نامعلومی منتقل کرده بودند. پیکر او چند روز بعد و پس از اخذ تعهد از خانواده مبنی بر عدم اطلاعرسانی، برای خاکسپاری به آنان تحویل داده شد.
در گزارشی که اخیرا رسانه حقوقبشری «ههنگاو» از صدور حکم حبس برای دو شهروند کُرد اهل بوکان منتشر کرده نیز به شکنجههای جسمی شدید آنها اشاره شده است.
پیشتر یک منبع مطلع و نزدیک به یکی از افراد بازداشتشده در ایران که اتهام او «مالکیت استارلینک» بود موضوع خشونت ماموران امنیتی در مقابل شهروندانی که استارلینک دارند را تایید کرده بود: «این قانون تشدید مجازات جاسوسان به آنها این قدرت را داده که واقعا مردمی که فقط دنبال اینترنت هستند را جاسوس تلقی کنند و رفتارهای خیلی خشنی از خود نشان بدهند. مواردی هست که بازگو کردنش فقط موجب رنج میشود ولی از ابتدای بازجویی با این شروع میکنند که اعدامت میکنیم، کتک میزنند تا به هر کار نکردی اعتراف کنی و در حرفهای تحت شکنجهات چیزی پیدا میکنند که به جاسوسی وصلت کنند.»
بر اساس ماده ۵ قانون «تشدید مجازات جاسوسان و همکاریکنندگان با دول متخاصم»، واردات، خرید، فروش، حمل، نگهداری و استفاده شخصی از تجهیزات اینترنت ماهوارهای استارلینک در ایران رسما جرمانگاری و ممنوع شده است. استفاده شخصی از این فناوری مشمول حبس از ۶ ماه تا ۲ سال است. با اینحال بازجوها عموما با فشار، اعترافاتی را اخذ میکنند تا بتوانند در موارد دیگر اتهامی احکام سنگینتری برای متهم بتراشند؛ موضوعی که برای چندین بارد ر طی سالهیا اخیر مساله دقت در مسایل امنیتی پیش، حین و پس از استفاده از استارلینک را برجستهتر از قبل میکند.
مسایل امنیتی را حتی پیش از اینکه استارلینک بخرید جدی بگیرید
علیرضا منافی، پژوهشگر دسترسی به اینترنت در سازمان اصل ۱۹ به ایرانوایر میگوید که «چون تمرکز حکومت روی استارلیک خیلی زیاد است و تلاش میکند فروشندهها و خریداران را شناسایی کند به همین دلیل از اولین مرحله کسی که میخواهد استارلینک بگیرد، مهم است که چهکار میکند و چقدر امن فعالیت میکند.»
او با تاکید بر اینکه «همان اولین مرحله که فرستادن یک مسیج است برای فروشنده برای برقراری ارتباط هم مهم است»، میگوید: «کاربر نباید با یک پروفایل اصلی به فروشنده مراجعه کند. کسی که میخواهد استارلینک بگیرد با تماس تلفنی با خطی که به خودش مرتبط باشد و هویتش را فاش کند نباید با فروشنده در ارتباط باشد. دستگاه را وقتی میخواهد تحویل بگیرد نباید در نزدیکی محل سکونتش قرار بگذارد. همه اینها به این دلیل است که یک شاید فروشنده، فروشنده امنی نباشد و دو اگر احیانا موقعی فروشنده لو رفت، باعث نشود به دستگیریاش بدل شود. چه از طریق اعتراف و چه از این طریق که فروشنده را زیر نظر داشته باشند، رفت و آمدهایش را زیر نظر داشته باشند و از آن طریق کسانیکه استارلینک خریدند را بخواهند شناسایی کنند.»
به گفته آقای منافی، امنیت در اینترنت استارلینک، «مرحله به مرحله و قدم به قدم»، مهم است و نباید هیچ توصیه امنیتی سرسری گرفته شود یا پشتگوش انداخته شود.
او به مسایل امنیتی مرحله نصب استارلینک نیز اشاره کرده و میگوید: «نصب استارلینک شرایط ویژهای دارد. دید آسمان رو به شمال باید باشد که کاربر بتواند دستگاه را نصب کند و باید در فضای نسبتا باز باشد. به همین دلیل نباید دستگاه را جایی بگذارند که همسایهای ببیند که منجر به لو رفتنشان شود.»
به گفته این پژوهشگر دسترسی به اینترنت، آیپی یا شماره شناسایی یکتایی که به هر دستگاه متصل به شبکه یا اینترنت داده میشود، در مورد استارلینک مشخص است. او توضیح میدهد: «اینکه آیپی از کجا میآید، مساله مهمی است. محدوده آیپی که استارلینک معمولا به ایران میدهد، مربوط به بلغارستان است. به همیندلیل اولینکاری که کاربر باید بکند این است که بهوسیله یک ویپیان آدرس آیپی خود را تغییر دهد. یا اینکه یک دستگاه میکروتیک بگیرد و سرویس نسنت را نصب کند که آیپیاش را تغییر دهد تا مشخص نشود این آیپی، آیپی استارلینک است.»
به گفته او این نگرانی که سرویسهای داخلی در ایران از جمله پیام رسانهایی چون «بله» و «روبیکا» که در دوران قطعی گسترده اینترنت در اواخر سال قبل و اوایل سال جاری رایج شدهاند، در پسزمینه مشغول بهکارند: «چون اگر یک موقعی حواسش نباشد سرویس داخلی سر بزند، از این طریق آیپیاش لو می رود. حتی شنیدههایی هست که نیاز است کاربر اصلابه سرویس داخلی سر بزند. سرویسهای داخلی معمولا در پسزمینه دارند کار میکنند و فعالیت میکنند و حتی اگر شما بله و روبیکا روی گوشی داشته باشید اما بازشان نکرده باشید باز هم این امکان وجود دارد که بتوانند آیپی را بهدست بیاورند و ببینند به استارلینک وصل هستید یا خیر. اینها در حد شنیده است البته و کسی در نظر بگیرد بهتر از این است که به آن توجه نکند.»
استارلینک فقط در شرایط اضطراری؛ نباید جایگزین اینترنت روزمره شود
توصیه بعدی آقای منافی این است که نباید از استارلینک به صورت مداوم، طولانیمدت و در شرایطی که اینترنت در ایران قطع است، بهطور مستمر استفاده کرد. او تاکید دارد که استارلینک نباید جایگزین اینترنت شود: «استارلینک هنوز یک سرویس جدید است در ایران و از آن طرف ما نمیدانیم جمهوری اسلامی دارد چهکار میکند؟! چقدر تجهیزات و تکنولوژی دارد. خب حرفها و اسنادی هست ولی ما دقیقا نمیدانیم چه اتفاقی دارد میافتد. مثلا سال ۱۴۰۱ در جنبش زن زندگی آزادی یکسری اسناد توسط یک گروه هکری آمد بیرون که از هک وزارت ارتباطات بهدست آورده بود که نشان میداد وزارت ارتباطات دستگاههای شناسایی را از آلمان خریداری کرده و یک سری شهرک صنعتی راه انداخته که تجهیزاتی را تولید کند برای شناسایی امواج استارلینک. به این سادگی نیست، ولی از آن طرف هم جمهوری اسلامی بیکار ننشسته به همین دلیل استارلینک باید بهعنوان یک سرویس برای مواقع اضطراری در نظر گرفته شود مخصوصا وقتی اینترنت قطع است.»
این پژوهشگر دسترسی به اینترنت با تاکید بر اینکه، «وقتی اینترنت قطع است، ترافیک شبکه پایین است و در نهایت کسی که بخواهد زیاد و طولانیمدت به استارلینک وصل باشد، مخصوصا اگر ویپیانی روی استارلینک راه انداخته باشد و به بقیه دسترسی داده باشد»، میگوید: «این عملا یعنی روی شبکه ملی اطلاعات یک نفر رو به استارلینک وصل کرده. ترافیک میرود بالا و ممکن است توجه شرکت اینترنتی را جلب کند و این حساسیت را ایجاد کند که الان که اینترنت قطع است چرا این کاربر این حجم بالای ترافیک را جابهجا میکند. همه اینها را گفتم که بدانیم استارلینک یک جایگزین برای مواقع اضطراری است و جایگزین اینترنت روزمره نباید بشود.»
علیرضا منافی با گفتن اینکه، «اگر همه این موارد رعایت شود و کاربرها آیپیشان را با ویپیان تغییر بدهند که آیپی استارلینک نباشد. اسم وایفایشان را تغییر بدهند چون وقتی استارلینک بگیری، روشناش که بکنید اسم وایفای استارلینک است»، میگوید: «این موارد باید همان ابتدا تغییر کند و اگر مسایل امنیتی در نظر گرفته شود با خیال راحتتر میشود فعالیت کرد.»
چک لیست امنیتی داشته باشید
آقای منافی با تاکید بر اینکه هرکس باید خودش تشخیص دهد چه زمانی، زمان استفاده اضطراری از استارلینک است، میگوید: «دستور کلی نمیتواند وجود داشته باشد. به نظر من یک نفر در مدتی که تصمیم میگیرد استارلینک بگیرد تا موقعیکه میخواهد شروع کند استارلینک را نصب کند و استفاده کند، خوب است که یک چکلیستی برای خودش داشته باشد. چک لیست را همیشه بررسی کند و واقعا همیشه بررسی کند. قبل از وصلشدن از خودش بپرسد اگر میخواهم وصل شوم، چهچیزهایی را باید رعایت کنم. حین وصلشدن به چه مسایلی باید اهمیت بدهد. واقعیت این است که باید خودشان تشخیص دهند و بدانند که چه موقعی نیاز دارند و چه موقعی ندارند.»
این پژوهشگر دسترسی به اینترنت در سازمان اصل ۱۹ میگوید که «فقط موارد مهم باید جدی گرفته شود و سرسری از آن رد نشوند»: «مثلا نگویند همین بار اول را بدون ویپیان میروم و فردا ویپیان وصل میکنم. یا اینکه اگر به فرد دیگری بخواهد دسترسی بدهد بگوید دسترسی را باز میگذارم، فردا محدودش میکنم. اینها موارد خیلی مهمی است. اگر کسی میخواهد روی استارلینک دسترسی به اطرافیانش بدهد، خوب است که محدودیت حجمی برایش در نظر گرفته شود و مدام آن حسابها را بررسی کند و ببیند که با چند دستگاه به آن وصل هستند که بتواند ریسکها را شناسایی کند که خودش هم به خطر نیوفتد، علاوه بر اینکه امنیت بقیه هم باید حفظ شود.»