بررسی «سیستما» نشان میدهد شماری از ایرانیانی که در روسیه تحصیل میکنند، در پروژههایی با کاربردهای نظامی مشارکت دارند و برخی از آنها پس از بازگشت به ایران به نهادهای مرتبط با نیروهای مسلح میپیوندند. این ارتباطات همچنان رو به گسترش است و شمار ایرانیان شاغل به تحصیل در دانشگاههای روسیه در سالهای جنگ مسکو علیه اوکراین بهطور چشمگیری افزایش یافته است.
علیمحمد عمویی، دانشجوی ایرانی، در سال ۲۰۰۰ میلادی تحصیلات خود را در «مؤسسه هوانوردی مسکو» (MAI)، یکی از دانشگاههای فنی معتبر روسیه در زمینهٔ مهندسی هوافضا و موشکی، به پایان رساند. حوزهٔ تخصص او موتورهای توربین گازی است؛ همان نوع موتورهایی که در هواپیماهای مسافربری و جنگندهها به کار میروند، اما در موشکهای کروز و پهپادها نیز کاربرد دارند.
بر اساس صفحهٔ لینکدین علیمحمد عمویی، او پس از بازگشت به ایران بهتدریج در صنعت هوانوردی ارتقا یافت و تا سال ۲۰۱۷ به یکی از مدیران ارشد شرکت «فارسکو» تبدیل شد. شرکت هواپیمایی ماهان، که آمریکا پیشتر بهدلیل ارتباط آن با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تحریم کرده بود، از جمله مالکان این شرکت است.
آمریکا در سال ۲۰۲۰ خود فارسکو را نیز تحریم کرد و این شرکت را به خرید غیرقانونی بالگردهای ساخت ایالات متحده متهم کرد.
محمد حسینپور خانمیری نیز در سال ۲۰۲۲، پس از چند سال اقامت در روسیه، به ایران بازگشت. او تحصیل در دانشگاه دولتی سنپترزبورگ را در سال ۲۰۱۵ آغاز کرده بود.
او و رومن بوگدانوف، پژوهشگر ارشد و استاد راهنمایش در این دانشگاه، روشی برای اندازهگیری نسبت ایزوتوپهای اورانیوم و توریم در نمونههای طبیعی مواد معدنی ابداع کردند. این همکاری بخشی از مشارکتی گستردهتر بود که سابقهٔ آن به اوایل دههٔ ۱۹۹۰ باز میگردد؛ زمانی که روسیه کمک به ایران برای ایجاد برنامهٔ هستهای و ساخت نیروگاه بوشهر، تنها نیروگاه هستهای ایران، را آغاز کرد.
خانمیری پس از بازگشت به ایران این روش را روی سنگ معدن استخراجشده از معدن ساغند که مهمترین معدن اورانیوم ایران است، به کار گرفت. اطلاعات موجود در منابع آنلاین نشان میدهد که او اکنون در سازمان انرژی اتمی ایران یا یکی از مؤسسات پژوهشی هستهای وابسته به آن کار میکند؛ مؤسسهای که هدف تحریمهای غرب قرار گرفته است.
محمدعلی عمویی و محمد حسینپور خانمیری تنها نمونههای این مسیر تحصیلی و حرفهای نیستند. روسیه دههها است که متخصصان ایرانی را آموزش میدهد و به آغاز فعالیت علمی آنها در حوزههایی کمک میکند که کاربردهای عملی در صنایع دفاعی و فعالیتهای هستهای دارند.
بررسی پژوهشهای منتشرشده در ۱۰ سال گذشته از سوی «سیستما»، واحد تحقیقات روسی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، نشان میدهد که روسیه و ایران همچنان در حوزههایی که اهمیت ویژهای برای صنایع دفاعی ایران دارند، همکاری میکنند.
این همکاری اکنون علاوه بر حوزههای سنتی مانند پیشران موشکی و غنیسازی اورانیوم، فناوریهایی را نیز شامل میشود که هم در جنگ روسیه علیه اوکراین و هم در جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران به کار گرفته شدهاند؛ از جمله جنگ الکترونیک، فریب سیگنالهای جیپیاس برای گمراه کردن سامانههای ناوبری و کاربرد هوش مصنوعی در پهپادها.
«دوستان ما در روسیه»
محمدجواد ظریف، وزیر خارجهٔ پیشین ایران، در سال ۲۰۲۰ گفته بود: «در بسیاری از موارد، ما از درجهای از خودکفایی دفاعی برخورداریم. در برخی موارد نیز نیاز جدی به همکاری تسلیحاتی با دوستانمان در روسیه و دیگر کشورها داریم».
دامنهٔ روابط دانشگاهی ایران و روسیه در طول سالها، متناسب با تحولات ژئوپولیتیک، فراز و فرود مناسبات دو کشور و روابط هر یک از آنها با غرب تغییر کرده است. شمار ایرانیانی که در دانشگاههای روسیه تحصیل میکنند، از زمان آغاز تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین به دستور ولادیمیر پوتین در سال ۲۰۲۲، بهشدت افزایش یافته است.
روابط نظامی و صنعتی روسیه و ایران در شرایطی بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته که جنگ روسیه علیه اوکراین به پنجمین سال خود نزدیک میشود و جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران نیز از ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد.
ایران علاوه بر گلولههای توپخانه و دیگر مهمات، شمار زیادی از پهپادهایی را تأمین کرد که روسیه در مراحل نخست تهاجم به اوکراین به کار میبرد. روسیه اکنون با استفاده از همان فناوری، نمونههای بومی آنها را با سرعت و در مقیاس بالا تولید میکند. کارشناسان میگویند این انتقال فناوری یکطرفه نبوده و مسکو نیز بهبودها و ارتقاهای فنی خود را در اختیار تهران قرار داده است.
فراتر از این، گزارش شده که روسیه در جریان جنگ آمریکا با ایران، اطلاعات و دادههای دیگری را در اختیار تهران قرار داده است تا به آن در هدف قرار دادن داراییهای آمریکا در منطقهٔ خلیج فارس کمک کند. روزنامهٔ فایننشال تایمز نیز در ماه جاری میلادی گزارش داد که روسیه از سال ۲۰۲۳ بهطور مخفیانه به ایران برای توسعهٔ موشکهای کروز پیشرفتهٔ مافوق صوت کمک کرده است.
همکاری در زمینهٔ مهندسی موشکی به دههٔ ۱۹۹۰ بازمیگردد؛ زمانی که مؤسسات و شرکتهای روسی برای توسعهٔ نخستین موشک بالستیک ساخت ایران به تهران کمک کردند.
در زمینهٔ موتور هواپیما نیز ایران تجربهٔ تعمیر موتور و ساخت برخی قطعات آن را دارد، اما هرگز یک موتور جت کامل برای هواپیماهای غیرنظامی را به تولید انبوه نرسانده است. آنچه ایران در این زمینه بر آن تسلط یافته، ساخت موتورهای کوچک توربین گازی، یعنی حوزهٔ تخصص محمدعلی عمویی، برای استفاده در موشکهای کروز و پهپادها است.
ادامه در رادیو فردا