از کابل تا هرات؛ گسترش شهرها به بهای فرسایش هویت تاریخی

ساخت‌وسازهای جدید در کابل و هرات، از ساختمان‌های بلندمرتبه تا مراکز تجارتی، سیمای بخش‌هایی از این شهرها را تغییر داده است. در محله‌های تاریخی و اطراف بناهای قدیمی، ساختمان‌هایی ساخته شده‌اند که از نظر ارتفاع، نما و مصالح با محیط پیرامونشان همخوانی ندارند. این روند که در دوران جمهوریت نیز وجود داشت، پس از بازگشت طالبان به قدرت ادامه یافته و بافت تاریخی شهرها را با خطر فرسایش تدریجی روبرو کرده است. 

تخریب خانه‌های قدیمی و جایگزینی آن‌ها با ساختمان‌های جدید بخشی از این دگرگونی است. ارزش این خانه‌ها در حیاط‌ها، سبک معماری، ارتباط با گذرها و جایگاهشان در زندگی محله نهفته است و با از میان رفتن آن‌ها، پیوند میان بناهای تاریخی و محیطی که این بناها در آن شکل گرفته‌اند، نیز آسیب می‌بیند. 

در کابل، ساخت‌وساز در گذرهای شهر قدیم و بخش‌هایی در دو سوی رود کابل، نمای محله‌های قدیمی را دگرگون کرده است. در بعضی نقاط، ساختمان‌های تجارتی و مسکونی جدید جای بناهای قدیمی را گرفته‌اند و تناسب میان ارتفاع ساختمان‌ها، عرض گذرها و سیمای تاریخی محله را تغییر داده‌اند. 

شهرداری کابل تحت ادارهٔ طالبان همزمان پروژه‌های ساخت و گسترش خیابان‌ها را پیش می‌برد. تسهیل رفت‌وآمد و دسترسی شهری از نیازهای پایتخت است، اما اجرای این پروژه‌ها در محدوده‌های تاریخی به ارزیابی پیامدهای آن‌ها بر خانه‌ها، گذرها و بناهای قدیمی نیز نیاز دارد. 

بخشی از برنامه‌های زیباسازی چهارراه‌ها با مشارکت شرکت‌های خصوصی انجام می‌شود. شهرداری کابل تحت ادارهٔ طالبان از بازرگانان خواسته بود در برنامه‌های زیباسازی شهر سهیم شوند. چنین مشارکتی می‌تواند منابع مالی پروژه‌های شهری را فراهم کند. با این حال، هماهنگی طرح‌ها با پیشینه و محیط هر محله مستلزم نظارت تخصصی و معیارهای روشن طراحی است. چهارراه‌ها و فضاهای عمومی ظرفیت آن را دارند که با استفادهٔ سنجیده از هنر و مصالح بومی، بخشی از هویت فرهنگی شهر را بازتاب دهند. 

در هرات، این مسئله با جایگاه تاریخی شهر پیوند عمیق‌تری دارد. مناره‌های مصلی، قلعهٔ اختیارالدین، مسجد جامع بزرگ و محله‌های شهر قدیم، مجموعه‌ای از میراث معماری دوره‌های مختلف را در خود جای داده‌اند. آثار دوره تیموری، به‌ویژه مجموعه مصلی و آرامگاه گوهرشاد، از برجسته‌ترین بخش‌های این میراث به شمار می‌روند. 

گسترش ساختمان‌های جدید اطراف این مجموعه‌ها رابطهٔ بصری آن‌ها را با محیط پیرامونشان تغییر می‌دهد. در معرفی‌نامهٔ شهر هرات که سال ۲۰۰۴ به مرکز میراث جهانی یونسکو ارائه شد، دربارهٔ خطر نابودی محله‌های مسکونی تاریخی بر اثر توسعه نامتناسب و نبود کنترل بر ساخت‌وساز هشدار داده شد. این سند شبکه گذرها، خانه‌های حیاط‌دار، باغچه‌ها و بناهای عمومی را از ویژگی‌های ارزشمند بافت شهر قدیم معرفی می‌کند.  

شهر هرات از سال ۲۰۰۴ در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارد، اما هنوز به ثبت نهایی نرسیده است. مجموعهٔ مصلی نیز در معرفی‌نامهٔ شهر مطرح شده است. بر اساس معیارهای یونسکو، حفاظت، مدیریت، اصالت و یکپارچگی آثار در ارزیابی ثبت جهانی اهمیت دارند. از این منظر، ساخت‌وسازهایی که به محیط تاریخی و چشم‌انداز بناها آسیب می‌زنند، می‌توانند حفاظت از ارزش‌های درحال ارزیابی را دشوارتر کنند. 

هرات در کنار بناهای تاریخی، مهارت‌های مرتبط با معماری سنتی را نیز حفظ کرده است. کاشی‌‌های دست‌ساز با رنگ‌ها و نقش‌های هندسی و خوشنویسی‌شده، بخشی از این میراث است. کارگاه کاشی‌‌سازی مسجد جامع بزرگ هرات همچنان فعالیت دارد، اما تولید آن کم است. حمایت از صنعت کاشی‌‌سازی می‌تواند هم به مرمت بناهای تاریخی کمک کند و هم زمینهٔ استفاده از هنر بومی در فضاهای شهری را فراهم کند. هماهنگی ساختمان‌های تازه با محیط تاریخی، به بررسی ارتفاع، حجم، نما، مصالح و موقعیت آن‌ها نیز وابسته است؛ عواملی که باید در طراحی و صدور مجوز ساخت در نظر گرفته شوند. 

بناهای تاریخی هرات از مقاصد گردشگران خارجی نیز هستند. بازتاب این سفرها و تصاویر بناهای تاریخی می‌تواند به معرفی میراث افغانستان کمک کند، اما بهره‌‌برداری گردشگری از این آثار به مدیریت بازدیدها و تأمین هزینهٔ نگهداری نیز نیاز دارد. 

در همین دوره، رژیم طالبان برای گردآوری و نمایش آنچه «آثار جهادی» می‌نامد، ساختار و موزه ایجاد کرده است. وزارت اطلاعات و فرهنگ این گروه در دوم مهر ۱۴۰۵ از افتتاح «موزه حفظ آثار جهادی» در قندهار خبر داد و اعلام کرد که بیش از ۱۰۰ اثر، شامل سلاح‌ها و یادگارهای جنگی، برای آن گردآوری شده است. ایجاد این موزه‌ها اهتمام طالبان را به حفظ و نمایش روایت خود از جنگ نشان می‌دهد. 

حفاظت از بافت تاریخی شهرها مستلزم مشخص‌ کردن محدوده‌های حفاظتی، تنظیم ارتفاع و نمای ساختمان‌های تازه، ثبت خانه‌های ارزشمند و مشارکت ساکنان در تصمیم‌‌گیری است. یونسکو نیز در توصیه‌‌نامه «منظر شهری تاریخی»، بر پیوند حفاظت از میراث با برنامه‌ ریزی شهری و نیازهای اجتماعی و اقتصادی ساکنان تأکید کرده است. 

ادامه تخریب خانه‌های قدیمی و گسترش ساخت‌وسازهای نامتناسب می‌تواند بناهای مشهور افغانستان را به آثاری جدا افتاده در میان ساختمان‌های تازه تبدیل کند. در چنین وضعیتی، حتی با باقی‌ ماندن بناهای تاریخی، بخش بزرگی از محیط تاریخی و زندگی شهری پیوندخورده با آن‌ها از میان خواهد رفت.