روزنامه «پیام ما» گزارش تازه‌ای درباره وضعیت کنونی سازمان‌های مردم‌نهاد در ایران منتشر کرده است. بر اساس این گزارش، جنگ‌های اخیر، رویدادهای دی‌ماه ۱۴۰۴، قطعی‌های مکرر اینترنت و تشدید مشکلات معیشتی، فشار مضاعفی بر سازمان‌های مردم‌نهاد وارد کرده است.
این روزنامه با گفت‌وگو با مسئولان سه انجمن نشان می‌دهد که هم‌زمان با افزایش نیازهای اجتماعی، تأمین منابع مالی و انسانی برای ادامه فعالیت این مجموعه‌ها دشوارتر شده است.
افزایش نیازها و کاهش توان مالی خانواده‌ها
افخم صباغ، بنیان‌گذار و عضو هیئت امنای مؤسسه مهر و ماه که در زمینه حمایت آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و کمک به کاهش هزینه‌های درمانی خانواده‌های کم‌برخوردار فعالیت می‌کند، می‌گوید شمار مراجعه‌کنندگان این مجموعه به‌دلیل وخامت وضعیت معیشتی افزایش یافته است. به‌گفته او، بخشی از خانواده‌هایی که پیش‌تر در طبقه متوسط قرار داشتند، اکنون با کاهش درآمد و افت سطح زندگی به گروه‌های کم‌درآمد پیوسته‌اند؛ وضعیتی که دسترسی آن‌ها به آموزش، فعالیت‌های فرهنگی و تفریحی را محدود کرده است.
صباغ همچنین از افزایش مراجعه شهروندان ایرانی برای دریافت خدمات آموزشی و کمک به تأمین هزینه‌های درمان خبر می‌دهد. به‌گفته او، افزایش تقاضا فشار کاری و روانی بر مددکاران و کارکنان این مؤسسه را بیشتر کرده است؛ نیروهایی که با وجود دریافت حقوق، خود نیز از پیامدهای اقتصادی بحران‌ها در امان نیستند.
قطع همکاری‌های بین‌المللی و ریزش داوطلبان
هدی اوغازی مقدم، مدیرعامل گروه فرهنگی اجتماعی کیانا که در زمینه حمایت از کودکان و فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی با تمرکز بر نیازهای کودکان و خانواده‌های آسیب‌پذیر فعالیت می‌کند، می‌گوید پس از اعتراضات سراسری دی‌ماه سال گذشته، مجوز همکاری بین‌المللی این مجموعه باطل شد و اجرای پروژه مشترک آن با شورای پناهندگان نروژ (NRC) متوقف ماند. به‌گفته او، این رویداد به از دست رفتن یکی از حامیان بزرگ مجموعه انجامید.
کیانا با بازنگری در اهداف و شیوه فعالیت خود و جذب حامیان جدید، بخشی از کمبود منابع را جبران کرده است. این مجموعه بیشتر از حمایت شرکت‌ها در قالب مسئولیت اجتماعی بهره می‌برد.
مقدم در همین حال از کاهش شمار داوطلبان خبر می‌دهد. کیانا حدود ۱۰۰ داوطلب داشته است، اما بحران‌های اخیر و فشارهای روانی باعث شده برخی از آن‌ها فعالیت داوطلبانه را در اولویت‌های پایین‌تری قرار دهند. او معتقد است سازمان‌های مردم‌نهاد برای بقا باید مأموریت خود را با تحولات اجتماعی تطبیق دهند و نقششان را به کمک‌های خیریه محدود نکنند.
ادامه خدمات آموزشی با وجود تهدید تعطیلی
شهین حسینی، عضو هیئت‌مدیره گروه تلاشگران یاری همدل، نیز از افزایش مراجعه خانواده‌های اتباع بازگشته به ایران برای ثبت‌نام فرزندانشان در مدرسه، تهیه نوشت‌افزار و دریافت خدمات پزشکی و دندان‌پزشکی خبر می‌دهد. تلاشگران یاری همدل در زمینه مشاوره تحصیلی، روان‌شناسی و مددکاری اجتماعی فعالیت می‌کند و به‌ویژه بر حمایت آموزشی از کودکان و خانواده‌های آسیب‌پذیر تمرکز دارد. این مجموعه همچنین به شماری از دانش‌آموزان در زمینه تهیه کتاب و بورسیه تحصیلی کمک کرده است.
به گفته حسینی، تلاشگران یاری همدل پس از ازدست‌دادن فضای رایگان فعالیت خود، با محدودیت بیشتری روبه‌رو شد و در پی جنگ نیز امکان برگزاری کلاس‌های حضوری را از دست داد. پس از جنگ، با اخطار تعطیلی موقت به‌دلیل نداشتن مکان مشخص مواجه شد، اما با اجاره اتاقی در سرای محله به مبلغ ماهانه ۳۹ میلیون تومان، فعالیت حضوری را از سر گرفت.
حسینی می‌گوید شمار حامیان مالی این مجموعه کاهش یافته است، هرچند برخی از آن‌ها همچنان متناسب با توان خود کمک‌های ماهانه می‌کنند. این گروه در کنار ادامه خدمات، حمایت متقابل از دیگر مؤسسات و پیگیری مطالبات خود را نیز دنبال می‌کند.
محدودیت‌ها و تضعیف ظرفیت جامعه مدنی
تجربه این سه مؤسسه در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که گزارش‌های مستقل از تضعیف ظرفیت سازمان‌دهی جامعه مدنی در ایران خبر می‌دهند. در کنار مشکلات اقتصادی و کاهش منابع مالی، محدودیت‌های قانونی و اداری، پیچیدگی فرایند دریافت مجوز و نظارت نهادهای دولتی نیز می‌تواند بر استقلال و استمرار فعالیت تشکل‌ها اثر بگذارد.
مجموعه «فعالان داوطلب»، سازمان غیردولتی مستقر در هلند، فعال در پژوهش، آموزش و توانمندسازی جامعه مدنی و حمایت از حقوق بشر در ایران در ماه مه سال جاری میلادی با تکیه بر مصاحبه با ۲۱ کنشگر و تحلیلگر در ایران، از تضعیف ساختارهای رسمی، محدودیت‌های قانونی و امنیتی و انتقال بخشی از فعالیت‌های مدنی به شبکه‌های کوچک محلی، غیررسمی و دیجیتال خبر داد؛ شبکه‌هایی که با وجود انعطاف‌پذیری، در حفظ منابع و استمرار فعالیت با دشواری روبه‌رو هستند.
فدراسیون بین‌المللی حقوق بشر نیز در گزارشی در فوریه ۲۰۲۴، تعدد مجوزها، نظارت اداری و ابهام در مقررات را از جمله عواملی دانست که می‌توانند استقلال و تداوم فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد در ایران را محدود کنند.
در چنین وضعیتی، مسئله تنها تأمین کمک‌های مالی برای ادامه خدمات نیست؛ حفظ استقلال تشکل‌ها، امکان همکاری میان آن‌ها و دسترسی پایدار به منابع انسانی و مالی نیز اهمیت دارد.